൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. വാദക്ഖിത്തോതി ഏത്ഥ അവിസേസേന വാദജപ്പവിതണ്ഡസങ്ഖാതോ തിവിധോപി കഥാമഗ്ഗോ ‘‘വാദോ’’ ഇച്ചേവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തേസു ‘‘തിത്ഥിയേഹി സദ്ധി’’ന്തി വചനതോ ഠപേത്വാ വാദം ‘‘സേസാ’’തി വദന്തി. ഛലജാതിനിഗ്ഗഹട്ഠാനകുസലതായ കദാചി കത്ഥചി അവജാനിത്വാ പടിജാനാതി, തഥാ പുബ്ബേ കിഞ്ചി വചനം പടിജാനിത്വാ പച്ഛാ അവജാനാതി. ഏവം വാ അഞ്ഞഥാ വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി. ഏവം പവത്തോ സമ്പജാനമുസാ ഭാസം പടിസ്സുണിത്വാ അസച്ചായന്തോ സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദേന്തോ ഏവം സോ വാദക്ഖിത്തോ സമാനോ പാചിത്തിയവത്ഥുഞ്ച പരിപൂരേന്തോ വിചരതീതി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ വാദേതി ഏത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൯; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭; നേത്തി. ൫; മഹാനി. ൨൭) പഠമമാരദ്ധേ അത്തനോ വാദേ. ‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) നോ സമയോ. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ നിബ്ബാനമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪; മ. നി. ൨.൨൧൫) വുത്തത്താ പന തം ന ദുക്ഖം. നോ ഠാനമേതം വിജ്ജതി. അയം പരവാദീ ‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി സുത്തം ദസ്സേത്വാ സിദ്ധന്തം സമ്ഭമേത്വാ ‘‘വിരോധി വിരുദ്ധോ’’തി വുത്തം ദോസം ആരോപേസ്സതീതി തസ്മിം പഠമവാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ആരോപിതേ വാ ദോസേ അനാരോപിതേ വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി തം അവജാനിത്വാ ‘‘നിബ്ബാനന്ത്വേവ സസ്സത’’ന്തി, ‘‘അനത്താ ഇതി നിച്ഛയാ’’തി ച സുത്തം ദിസ്വാ തസ്സ പഠമവാദസ്സ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി തമേവ പച്ഛാ പടിജാനാതി. ഏവം തത്ഥ യഥാവുത്തമാനിസംസം സല്ലക്ഖേന്തോ തം പടിജാനിത്വാ യദി അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ, ധമ്മാ ഏവ ന തേ ഭവന്തി. സഭാവം ധാരേന്തീതി ഹി ‘‘ധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി.

അയഞ്ച അത്ത-സദ്ദോ സഭാവവാചീതി ഏവം ആരോപിതേ വാ ദോസേ അനാരോപിതേ വാ ദോസോതി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി തമേവ പഠമവാദം പച്ഛാ അവജാനാതി. അഥ സോ പരവാദീ സപക്ഖം പടിസേധേ പടിജാനനത്താപനയനം. പടിജാനാതി പത്യാസ്സ ഇതി വചനതോ ‘‘പടിഞ്ഞാ അഞ്ഞാ സോ നാമ തേ നിഗ്ഗഹോ’’തി വുത്തോ. സഭാവാതിരിത്തം അത്ഥം പടിസേധാധിപ്പായതോ സഭാവതോ അതിരിത്തം ബാലപരികപ്പിതമത്താനം സന്ധായ ‘‘അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി മേ പടിഞ്ഞാതകഥാ, സാ ച തദവത്ഥായേവാതി ന മേ തം പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം അത്ഥി, ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനനം പന സഭാവസങ്ഖാതം അത്താനം സന്ധായ ‘‘അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി ന വദാമീതി അധിപ്പായേന കതന്തി ഇമിനാ അഞ്ഞേന കാരണേന തം പുബ്ബേ പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം കാരണം പടിച്ഛാദേതി. ‘‘അനത്താ സബ്ബേവ ധമ്മാ’’തി ന വത്തബ്ബം ‘‘അത്ത-സദ്ദസ്സ സഭാവവാചിത്താ’’തി ഇദം കാരണം പടിച്ച തേന പുബ്ബേ പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം കതം. തമഞ്ഞകാരണം പച്ഛാ ദസ്സിതേന അഞ്ഞേന കാരണേന പടിച്ഛാദേതീതി അധിപ്പായോ.

യസ്മാ ന കേവലം യഥാദസ്സിതനയേന സോ അത്ഥമേവ അവജാനാതി, പടിജാനാതി ച, കിന്തു വചനമ്പി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൧) ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി പഠമം കാരണം വത്വാ പരവാദിനാ ‘‘യദി ജാനിതബ്ബതോ അനിച്ചം, നിബ്ബാനം തേ അനിച്ചം സിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന മയാ ‘ജാനിതബ്ബതോ’തി കാരണം വുത്തം, ‘ജാതിധമ്മതോ’തി മയാ വുത്തം, തം തയാ ബധിരതായ അഞ്ഞേന സല്ലക്ഖിതന്തിആദീനി വദതീതി അധിപ്പായോ. ‘ജാനിതബ്ബതോ’തി വത്വാ പുന ‘ജാതിധമ്മതോ’തിആദീനി വദതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അവജാനിത്വാ പുന പടിജാനന്തോ തം അവജാനനം ഇമിനാ പടിച്ഛാദേതി നാമാ’’തി ലിഖിതം.

൨. ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ചാതി ജാനിത്വാ വാ ജാനന്തസ്സ വാതി അത്ഥദ്വയം ദീപേതീതി.

൩. അപിച മിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നാതി ചതുബ്ബിധമിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നാ. സീഹളാദിനാമഭേദഗതാതി കേചി, തസ്മാ ഏവം വദതോ വചനം, തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാതി ഉഭയം വുത്തന്തി മാതികായം ഉഭിന്നം സങ്ഗഹിതത്താ. വിഭങ്ഗേ തം വചനം യസ്മാ വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വിഞ്ഞത്തി ച ദസ്സിതാ. ‘‘ഏവം വദതോ വചന’’ന്തി ലോകവോഹാരേന വത്വാ പരമത്ഥതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തംസമുട്ഠാപികാ വാ ചേതനാതി വുത്ത’’ന്തി ച വദതി. ഓളാരികേനേവാതി ചേതനാസമുട്ഠാനവാചാനം സുഖുമത്താ വിസയവസേനേവ കതാതി.

൯. ദിട്ഠസ്സ ഹോതീതി ദിട്ഠോ അസ്സ, അനേന വാ ഉപചാരജ്ഝാനവസേന ന മയാ അബ്യാവടോ മതോ, ‘‘ന മയാ പവന്തോ പടോ ദിട്ഠോ’’തിആദിം ഭണന്തസ്സ ച പരമത്ഥസുഞ്ഞതം ഉപാദായ ഏവ ‘‘ഇത്ഥിം ന പസ്സാമി, ന ച പുരിസ’’ന്തി ഭണന്തസ്സ ച ന മുസാവാദോ.

൧൧. ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ദുബ്ഭാസിതാപത്തീ’’തി വദന്തി. കസ്മാ? ‘‘കേളിം കുരുമാനോ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘വാചാ ഗിരാ…പേ… വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീ’’തി ഉജുകം സന്ധായ, കായോ ന ഉജുകോ.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩. ‘‘പുന അരേ പത്തേതി പുന തം ഠാനം പരിവട്ടേത്വാ ആഗതേ അഞ്ഞസ്മിം അരേ’’തി ലിഖിതം. പതിട്ഠിതാരപ്പദേസന്തി ഭൂമിം. പുന അരേതി പുന തസ്മിംയേവ അരേ ഭൂമിം പത്തേതി അത്ഥോതി കേചി, തം ന സുന്ദരം വിയ. ജാപിതോതി പരാജിതോ, ‘‘പരാജിതോ’’തി വാ പാഠോ. പാപേസീതി അഭിഭവസി. മനാപം ഭാസമാനസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗരും ഭാരം. ഉദബ്ബഹീതി ആകഡ്ഢീതി അത്ഥോ, അനാദരത്ഥേ വാ സാമിവചനം. ധനഞ്ച നം അലാഭേസീതി യഥാ സോ ധനം അലഭി, തഥാ അകാസീതി അധിപ്പായോ.

൧൫. പുബ്ബേതി നിദാനേ. അവകണ്ണകന്തി ഛിന്നകണ്ണകനാമം. ജവകണ്ണകന്തി വങ്കകണ്ണകനാമം. ധനിട്ഠകം ധനവഡ്ഢകനാമം, സിരിവഡ്ഢകനാമം കുലവഡ്ഢകസ്സേവ നാമം. തച്ഛകകമ്മന്തി ഖണനകമ്മകാരാ കോട്ഠകാ, പാസാണകമ്മകാരാതി കേചി. ‘‘മുദ്ദാതി പബ്ബഗണനാ. ഗണനാതി മഹാഗണനാ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘മധുമേഹം ഓമേഹ’’ന്തി ലിഖിതം. ഥൂലകായസ്സ മംസൂപചയോതി ഏകേ. യഭ മേഥുനേ. വീതരാഗതാദീഹി അക്കോസന്തോപി കിലേസേഹേവ കിര അക്കോസതി നാമ, തഥാ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി അക്കോസന്തോ ആപത്തിയാ അക്കോസതി നാമാതി ഏകേ. ലിങ്ഗായത്തത്താ അച്ചോദാതാദിപി ലിങ്ഗമേവ ജാതം.

൧൬. സബ്ബത്ഥ വദേതീതി ഉദ്ദേസോ. ഭണതീതി വിത്ഥാരോ. വദേതീതി വാ ഇമിനാ പരവിഞ്ഞാപനം ദീപേതി.

൨൬. അഞ്ഞാപദേസവാരേസു പന ‘‘ഏവം വദേതീ’’തി വുത്തം. കസ്മാ? പുബ്ബേ ദസ്സിതഉദ്ദേസക്കമനിദസ്സനത്ഥം. പുബ്ബേപി ‘‘ഹീനേന ഹീനം, ഹീനേന ഉക്കട്ഠം, ഉക്കട്ഠേന ഹീനം, ഉക്കട്ഠേന ഉക്കട്ഠ’’ന്തി ജാത്യാദീസു ഏകേകസ്മിം ചതുധാ ചതുധാ ദസ്സിതഉദ്ദേസക്കമസ്സ നിദസ്സനം ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇമിനാ കരോതി. ‘‘ഹീനേന ഹീനം വദേതീ’’തി വുത്തട്ഠാനേയേവ ഹി ‘‘ഏവം വദേതീ’’തി വുത്തേ സോ ആകാരോ നിദസ്സിതോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞാപദേസേന സോ ആകാരോ ന സമ്ഭവതീതി ആപജ്ജതി. ന സമ്ഭവതി ഏവാതി ചേ? ന, വിസേസകാരണാഭാവാ, തത്ഥ അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ, അനിയമനിദ്ദേസേന അനിയമത്ഥസമ്ഭവതോ ച. ‘‘സന്തി ഇധേകച്ചേ ചണ്ഡാലാ’’തിആദിനാ ഹി അനിയമനിദ്ദേസേന ചണ്ഡാലം വാ അചണ്ഡാലം വാ സന്ധായ ഭണന്തസ്സ ആപത്തീതി അനിയമത്ഥോ സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം താവതാ പുബ്ബേ ദസ്സിതഉദ്ദേസക്കമനിദസ്സനസിദ്ധിതോതി? ന, ‘‘വദേതീ’’തി ഇമിനാ അയോജിതേ ‘‘ഏവ’’ന്തി പദേ ഇമം നാമ ആകാരം ദസ്സേതീതി അനവബോധതോ. അഞ്ഞാപദേസനയേപി പരവിഞ്ഞാപനേയേവ ദുക്കടപാചിത്തിയം വിയാതി നിയമനപയോജനം വാ ‘‘വദേതീ’’തി പദന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ അത്തനോ സമീപേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ആണാപേന്തോ ഹീനേന ഹീനം വദേതി ഭണതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. സചേ സയം ഹീനോ ഹീനേന ഹീനം ചണ്ഡാലം…പേ… പുക്കുസം ‘‘പുക്കുസോ’’തി ഭണതി ആപത്തി വാചായ വാചായ പാചിത്തിയസ്സ, ഏസ നയോ അഞ്ഞാപദേസവാരേസുപീതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അയമത്ഥോ ദുട്ഠദോസേസു പരിയേസിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘വദേതി ഭണതീ’’തി ഏതേസം അഞ്ഞതരം ഉഭയത്ഥ അനഞ്ഞാപദേസവാരഅഞ്ഞാപദേസവാരേസു, വിസേസേന വാ അഞ്ഞാപദേസവാരേസു നിരത്ഥകം ആപജ്ജതി വിനായേവ തേന വചനസിലിട്ഠതാസമ്ഭവതോ. അത്തതോ പാളിയം അവുത്തത്താ പനേത്ഥ ‘‘സാണത്തിക’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രായം പദസന്ധി വദേതീതി വദ ഇതീതി. അസമ്മുഖാ വദന്തസ്സ ദുക്കടം ‘‘സമ്മുഖാ പന സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. ദവകമ്യതാ നാമ കേളി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഹസാധിപ്പായതാ’’തി വുത്തം. ‘‘അസമ്മുഖാപി ദവകമ്യതായ വദന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതമേവാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. പാപഗരഹിതായ കുജ്ഝിത്വാപി വദന്തസ്സ ദുക്കടം, അസമ്മുഖാ അനാപത്തീതി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬-൭. ‘‘ഇമസ്സ സുത്വാ അമുസ്സാ’’തി പാഠോ. ‘‘ഇമേസം സുത്വാ’’തി ന സുന്ദരം. ഭേദായപീതി ഭേദായ. തിണ്ണമ്പി ഭിക്ഖുഭാവതോയേവ നിപജ്ജനതോ ‘‘ഭിക്ഖൂനം പേസുഞ്ഞേ’’തി ബഹുവചനം കതം.

൩൮-൯. ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ആയസ്മാ ചണ്ഡാലോ…പേ… പുക്കുസോതി ഭണതീ’’തി വത്വാ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീതി യോജനാ. അഞ്ഞഥാ ‘‘പുക്കുസോതി ഭണതീ’’തി വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജതി. ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നവാരോ ലബ്ഭമാനോപി ന ഉദ്ധടോ ഓമസവാദേ ദസ്സിതനയത്താ, സങ്ഖേപതോ അന്തേ ദസ്സേതുകാമതായ വാ. തഥാ ഹി അന്തേ തീണി ദുക്കടാനി ദസ്സിതാനി. താനി പന ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ യസ്മാ ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സ സുത്വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീ’’തി വുത്താനം ദ്വിന്നം പദാനം അഞ്ഞതരവിപല്ലാസവസേന വാ ഉഭയവിപല്ലാസവസേന വാ പാചിത്തിയന്തി കത്വാ ദ്വേപി താനി ഏകതോ വുത്താനീതി ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ സബ്ബപഠമംയേവ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഉപസമ്പന്നസ്സ സുത്വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘ദ്വീസു പനേതേസു യസ്മാ പാരാജികം അജ്ഝാപന്നോപി ഉപസമ്പന്നോ താദിസംയേവ ഉപസമ്പന്നം ഖുംസേതുകാമോ ഓമസതി, താദിസസ്സ സുത്വാ താദിസസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, തസ്മാ ‘ഉപസമ്പന്നോ’തി ഇദം ആദിപദം സബ്ബത്ഥ വുത്ത’’ന്തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം, അനവസേസആപത്തിം ആപന്നസ്സ പുന ആപത്തിയാ അസമ്ഭവതോ, തസ്മാ കേവലം മാതികായം ഭിക്ഖുപദാഭാവതോയേവ ‘‘ഭണതി ഉപസംഹരതീ’’തി പദാനം കാരകനിദ്ദേസാഭാവേ അസമ്ഭവതോ ഏവ തം ആദിപദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം പാളിലേസാഭാവതോ അനാണത്തികമേവ. ‘‘ന പിയകമ്യസ്സ, ന ഭേദാധിപ്പായസ്സാ’’തി ഉപസംഹരണാപേക്ഖം സാമിവചനം തുണ്ഹീഭൂതസ്സ വചനപ്പയോജനാഭാവതോ, തേന വുത്തം ‘‘പാപഗരഹിതായ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫-൬. സബ്ബമേതം പദസോ ധമ്മോ നാമാതി ഏത്ഥ ധമ്മോ നാമ ബുദ്ധഭാസിതോതി ഏവം സമ്ബന്ധോ. അക്ഖരസമൂഹോതി അസമത്തപദേ. പച്ചേകബുദ്ധഭാസിതം ബുദ്ധഭാസിതേ ഏവ. അനുപാസകഗഹട്ഠേഹി ഭാസിതോ ഇസിഭാസിതാദിസങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘ദേവതാഭാസിതോ’’തി പദം നത്ഥി, യത്ഥ അത്ഥി, സാ പാളി. ഗാഥാബന്ധേപി ച ഏസ നയോതി ഏകമേവ അക്ഖരം വത്വാ ഠാനം ലബ്ഭതി ഏവ. ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിസുത്തം ഭണാപിയമാനോ ഏകാരം വത്വാ തിട്ഠതി ചേ, അന്വക്ഖരേന പാചിത്തിയം, അപരിപുണ്ണപദം വത്വാ ഠിതേ അനുബ്യഞ്ജനേന. പദേസു ഏകം പഠമപദം വിരുജ്ഝതി ചേ, അനുപദേന പാചിത്തിയം. അട്ഠകഥാനിസ്സിതോതി അട്ഠകഥാനിസ്സിതവസേന ഠിതോ. പുബ്ബേ പകതിഭാസായ വുത്തം അട്ഠകഥം സന്ധായ. പാളിനിസ്സിതോതി പാളിയം ഏവാഗതോ. മഗ്ഗകഥാദീനിപി പകരണാനി.

൪൮. ഉപചാരന്തി ദ്വാദസഹത്ഥം. ‘‘ഓപാതേതീതി ഏകതോ ഭണതി സമാഗച്ഛതീ’’തി ലിഖിതം. കിഞ്ചാപി അപലാലദമനമ്പി സീലുപദേസോപി ഭഗവതോ കാലേ ഉപ്പന്നോ, അഥ ഖോ തേസു യം യം ബുദ്ധവചനതോ ആഹരിത്വാ വുത്തം, തം തദേവ ആപത്തിവത്ഥു ഹോതീതി വിഞ്ഞാപനത്ഥം മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘വദന്തീ’’തി വചനേഹി സിഥിലം കതം. ബുദ്ധവചനതോ ആഹരിത്വാ വുത്തസ്സ ബഹുലതായ തബ്ബഹുലനയേന തേസു ആപത്തി വുത്താ, തസ്മാ മഹാപച്ചരിയം തസ്സാധിപ്പായോ പകാസിതോതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബേസമേവ വചനന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. സചേ ആചരിയോ ഠിതോ നിസിന്നാനം പാഠം ദേതി, ‘‘ന ഠിതോ നിസിന്നസ്സ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി വുത്താപത്തിം നാപജ്ജതീതി ഏകേ. തേസമ്പി പാഠദാനം ധമ്മദേസനതോ ന അഞ്ഞന്തി തം ന യുത്തം, ഛത്തപാണികാദീനം പാഠദാനേന അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ, ആപത്തിഭാവോ ച സിദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഉഭോ അത്ഥം ന ജാനന്തി, ഉഭോ ധമ്മം ന പസ്സരേ;

യോ ചായം മന്തം വാചേതി, യോ ചാധമ്മേനധീയതീ’’തി. (പാചി. ൬൪൭);

ഏത്ഥ അധീയതീതി അത്ഥോ, തസ്മാ പാഠദാനമ്പി ധമ്മദേസനാവ. സേഖിയട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൬൩൪) ‘‘ധമ്മപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ പദസോധമ്മേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ അയമേവ ധമ്മോ സബ്ബത്ഥ ധമ്മപടിസംയുത്തസിക്ഖാപദേസു വേദിതബ്ബോ. യദി ഏവം സങ്ഖാരഭാസാദിവസേന ചിത്തധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സേഖിയവസേന അനാപത്തി സിയാ, തതോ ഛപകജാതകവിരോധോ. തത്ഥ മന്താനം ബാഹിരഗന്ഥത്താതി ചേ? ന, തദധിപ്പായാജാനനതോ. അയഞ്ഹി തത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘ബാഹിരകഗന്ഥസങ്ഖാതമ്പി മന്തം ഉച്ചേ ആസനേ നിസിന്നസ്സ വാചേതും മേ ഭിക്ഖവേ അമനാപം, പഗേവ ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി. ‘‘തദാപി മേ, ഭിക്ഖവേ, അമനാപം നീചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ഉച്ചേ ആസനേ നിസിന്നസ്സ മന്തം വാചേതും, കിമങ്ഗം പന ഏതരഹി…പേ… ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി (പാചി. ൬൪൭) ഹി അയം പാളി യഥാവുത്തമേവ അധിപ്പായം ദീപേതി, ന അഞ്ഞം. തേനേവ ‘‘മന്തം വാചേതും ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി വചനഭേദോ കതോ. അഞ്ഞഥാ ഉഭയത്ഥ ‘‘ധമ്മം ദേസേതു’’മിച്ചേവ വത്തബ്ബന്തി.

മയാ സദ്ധിം മാ വദാതിആദിമ്ഹി പന അനുഗണ്ഠിപദേ ഏവം വുത്തോ ‘‘സചേ ഭിക്ഖു സാമണേരേന സദ്ധിം വത്തുകാമോ, തഥാ സാമണേരോപി ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം വത്തുകാമോ സഹസാ ഓപാതേതി, ‘യേഭുയ്യേന പഗുണം ഗന്ഥം ഭണന്തം ഓപാതേതീ’’തിആദീസു വിയ അനാപത്തി, ന ഹി ഏത്താവതാ ഭിക്ഖു സാമണേരസ്സ ഉദ്ദിസതി നാമ ഹോതി. യസ്മാ മഹാഅട്ഠകഥായം നത്ഥി, തസ്മാപി യുത്തമേവേതം. സചേ തത്ഥ വിചാരേത്വാ പടിക്ഖിത്തം സിയാ ആപത്തി, കിരിയാകിരിയഞ്ച നാപജ്ജതി. കസ്മാ? യസ്മാ ചിത്തേന ഏകതോ വത്തുകാമോ, അഥ ഖോ നം ‘ഏകതോ മാ വദാ’തി പടിക്ഖിപിത്വാപി ഏകതോ വദന്തോ ആപജ്ജതി. അവത്തുകാമസ്സ സഹസാ വിരജ്ഝിത്വാ ഏകതോ വദന്തസ്സ അനാപത്തി, തേന വുത്തം ‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാതി വുത്തോ യദി വദതി, അനാപത്തീ’തി. തഥാപി ആചരിയാനം മതിമനുവത്തന്തേന ഏവരൂപേസു ഠാനേസു യഥാവുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ മഹാഅട്ഠകഥായം നത്ഥി, നത്ഥിഭാവതോയേവ ആപത്തി. സചേ തത്ഥ അനാപത്തിഅവചനം ന സമ്ഭവതി അയമട്ഠാനത്താ’’തി.

തത്രായം വിചാരണാ – ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തോ യദി വദതി, ഭിക്ഖുനോ അനാപത്തീതി യുത്തമേതം ഭിക്ഖുനോ വത്തുകാമതായാഭാവതോ, ഭാവേപി സജ്ഝായകരണാദീസു തീസു അനാപത്തിതോ ച. അഥ സാമണേരേന ബ്യത്തതായ ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തോ ഭിക്ഖു അബ്യത്തതായ വദതി, ആപത്തി ഏവ വത്തുകാമതാസബ്ഭാവതോ. സഹസാ ചേ വദതി, അനാപത്തി തദഭാവതോ. സചേ ഭിക്ഖു ഏവം ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വത്വാ തേന സദ്ധിം സയം വദതി, ആപത്തി ഏവ. ന ഹി ഏതം സിക്ഖാപദം കിരിയാകിരിയം. യദി ഏതം സിക്ഖാപദം കിരിയാകിരിയം ഭവേയ്യ, യുത്തം. തത്ഥ അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. മഹാപച്ചരിയം ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തം സിയാ. ന ഹി സാമണേരസ്സ കിരിയാ ഇധ പമാണന്തി, ഇമസ്മിം പന അധിപ്പായേ വുത്തേ അതിയുത്തംവാതി അത്ഥോ. അക്ഖരത്ഥോ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ‘‘യഞ്ച പദം യഞ്ച അനുപദം യഞ്ച അന്വക്ഖരം യഞ്ച അനുബ്യഞ്ജനം, സബ്ബമേതം പദസോധമ്മോ നാമാ’’തി വുത്തം, തഥാപി ‘‘പദേന വാചേതി, പദേ പദേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, അക്ഖരായ വാചേതി, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഇദമേവ ദ്വയം യോജിതം, തം കസ്മാതി ചേ? പദേന അനുപദഅനുബ്യഞ്ജനാനം സങ്ഗഹിതത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അനുപദന്തി ദുതിയപാദോ. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജന’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൪൫), തസ്മാ അനുപദേകദേസമത്തമേവ അനുബ്യഞ്ജനന്തി സിദ്ധം. ‘‘അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദ’’ന്തി ച വുത്തത്താ പദമത്തമേവ വത്തബ്ബം തേന അനുപദാദിത്തയഗ്ഗഹണതോതി ചേ? ന വത്തബ്ബം വചനവിസേസതോ. പദേന വാചേന്തോ ഹി പദേ വാ അനുപദേ വാ അനുബ്യഞ്ജനേ വാ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ന അക്ഖരേന. അക്ഖരേന വാചേന്തോ പന പദാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ആപജ്ജതി. ന ഹി ‘‘വരോ വരഞ്ഞൂ വരദോ വരാഹരോ’’തിആദിമ്ഹി പഠമം വ-കാരം വാചേന്തോ ദുതിയാദിവ-കാരേ ഓപാതേതി, പഠമം രോ-കാരം വാചേന്തോ ദുതിയരോ-കാരേ ഓപാതേതി, പഠമം ര-കാരം വാചേന്തോ ദുതിയര-കാരേ ഓപാതേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി സമ്ഭവതി. അനുബ്യഞ്ജനാനുലോമതോ സമ്ഭവതി ഏവാതി ചേ? ന, ‘‘പദേ പദേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഇമിനാ വിരുദ്ധത്താ. ഇദഞ്ഹി വചനം ഏകസ്മിം പദേ ഏകാ ആപത്തീതി ദീപേതി. ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ രൂതി ഓപാതേതീ’’തി വചനതോ സകലം പാദം വാചേന്തസ്സ പഠമഅക്ഖരമത്തേ ഏകതോ വുത്തേ ആപത്തീതി സിദ്ധന്തി ചേ? ന, ‘‘അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഇമിനാ വിരുദ്ധത്താ, തസ്മാ രൂതി ഓപാതേതീതി വത്തും അസമ്ഭവതോ രൂ-കാരസ്സ യഥാവുത്തധമ്മപരിയാപന്നഭാവസിദ്ധിതോ തം അവത്വാ കേവലം അക്ഖരായ വാചേന്തസ്സ യഥാവുത്തധമ്മപരിയാപന്നഅക്ഖരഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ’’തി വുത്തം, വചനസിലിട്ഠതാവസേന വാ അനുബ്യഞ്ജനേ വേദനാവചനം വിയാതി വേദിതബ്ബം.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦. ‘‘ന സഹസേയ്യം കപ്പേതബ്ബ’’ന്തി ഭാവവസേന വുത്തം, കേസുചി ‘‘ന സഹസേയ്യാ കപ്പേതബ്ബാ’’തി പാഠോ, ന കപ്പേതബ്ബാ ഭിക്ഖുനാതി പഞ്ഞത്തന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘അപസ്സേനം വാതി വായിമമഞ്ചകമേവ ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. യം ഏതേസം ന കപ്പതി, തം തേസമ്പീതി ഉപജ്ഝായാദീനം സന്തികം അഗന്ത്വാ സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യാതി പാഠസേസോ.

൫൨. ‘‘അനുപസമ്പന്നോ നാമ ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ’തി വുത്തത്താ മാതുഗാമോ അനുപസമ്പന്നോതി ചതുത്ഥരത്തിയം മാതുഗാമോ ദ്വേപി സഹസേയ്യാപത്തിയോ ജനേതീതി അപരേ’’തി വുത്തം, ‘‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ…പേ… പന്നോതി പാരാജികവത്ഥുഭൂതോ തിരച്ഛാനപുരിസോ അധിപ്പേതോ’’തി ച, ഉഭയമ്പി വീമംസിതബ്ബം. ദുതിയസിക്ഖാപദേ മാതുഗാമോ നാമാതി മനുസ്സിത്ഥിംയേവ ഗഹേത്വാ യക്ഖീ പേതീ തിരച്ഛാനഗതാ പാരാജികവത്ഥുഭൂതാ ന ഗഹിതാ തേസു ദുക്കടത്താ. ‘‘സചേ പന അത്തനോപി സിക്ഖാപദേ ദുക്കടം ഭവേയ്യ, അഥ കസ്മാ പഠമസിക്ഖാപദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ച വുത്തം. ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’’തി സീഹളട്ഠകഥാവചനം, തസ്സത്ഥം ദീപേതും അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിത’’ന്തി വുത്തം. പുന വസതീതി ചതുത്ഥദിവസേ വസതി. ഭിക്ഖുനിപന്നേതി ഭിക്ഖുമ്ഹി നിപന്നേ. സന്നിപതിതമണ്ഡപം നാമ മഹാവിഹാരേ സന്നിപാതട്ഠാനം. ‘‘തീണി ച ദിവസാനി ദുക്കടഖേത്തേ വസിത്വാ ചതുത്ഥേ ദിവസേ സഹസേയ്യാപത്തിപഹോനകേ സയതി, പാചിത്തിയേവാ’’തി ഏകച്ചേ വദന്തി കിര, തം ന യുത്തം.

പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫. ‘‘അഥ ഖോ തേ മനുസ്സാ’’തി ച ‘‘തേ അദ്ധികാ’’തി ച പാഠോ. ‘‘ഏകരത്ത’’ന്തിപി അത്ഥി, സോ ന സുന്ദരോ. പണ്ഡകേ പാളിയം ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജനേഹി മൂലാപത്തീതി ദിസ്സതീ’’തി, ‘‘അനിമിത്താദയോ ഇത്ഥിയോവാ’’തി ച വദന്തി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകേ വുത്തം വിയ. കിഞ്ചാപി മതിത്ഥീ പാരാജികവത്ഥു ഹോതി, അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠിതത്താ പന ഇധ ആപത്തിം ന കരോതി. പാരാജികാപത്തിട്ഠാനഞ്ചേത്ഥ ന ഓലോകേതബ്ബം.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൬. ‘‘വിഞ്ഞൂ പടിബലാ’’തി വചനതോ അവിഞ്ഞൂ ഇത്ഥിയാപി ദേസേന്തസ്സ അനാപത്തി. ഇധ യക്ഖീആദയോ മനുസ്സിത്ഥീ വിയ അനോളാരികത്താ ദുക്കടവത്ഥുകാ ജാതാ. തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹിത്ഥിയാ പടിബലതായ വുത്തത്താ ഇതരാപി ദുക്കടവത്ഥുയേവാതി ഏകേ. ‘‘മാതുഗാമായാ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. ‘‘അട്ഠകഥാദിപാഠം ഠപേത്വാ ദമിളാദിനാ യഥാരുചി കഥേതും ലഭതി കിരാ’’തി ലിഖിതം, യഥാ യക്ഖീആദയോ ദുക്കടവത്ഥുകാ ജാതാ, തഥാ പുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന യക്ഖാദിനാ സദ്ധിം ഠിതസ്സ മാതുഗാമസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ദുക്കടം അനാപജ്ജിത്വാ കസ്മാ പാചിത്തിയമാപജ്ജതീതി ചേ? ഈസകമ്പി ദുതിയപക്ഖം അഭജനതോ. മനുസ്സമാതുഗാമോപി ന ദുതിയോ, പഗേവ യക്ഖാദയോതി. ന ദുതിയാനിയതേ തസ്സ ദുതിയത്താതി ചേ? ന തത്ഥ ദുട്ഠുല്ലവാചാപേക്ഖാ ദുതിയതാ, കിന്തു നിസജ്ജാപേക്ഖാ, ഇധ ച ന നിസജ്ജമത്തം, കിന്തു ദേസനാ ഇധാധിപ്പേതാ. സാ ച നിപജ്ജനതോ ഓളാരികാ, തസ്മാ അസമത്ഥനിദസ്സനം.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൭. ‘‘ചതുത്ഥപാരാജികവത്ഥു ച ഇദഞ്ച ഏകമേവാ’’തി വുത്തം, ന യുത്തം. കസ്മാ? തത്ഥ ‘‘മോഘപുരിസാ’’തി വുത്തത്താ. തേ അരിയമിസ്സകാ ന ഹോന്തീതി ദ്വേപി ഏകസദിസാനീതി മമ തക്കോ. ‘‘അരിയാപി പടിജാനിംസു, തേസമ്പി അബ്ഭന്തരേ വിജ്ജമാനത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘സബ്ബേപി ഭൂതം ഭഗവാതി പുഥുജ്ജനഅരിയാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ആരോചിതത്താ ‘ഭൂത’ന്തി വുത്തം, ന അത്തനോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം സന്ധായാതി അപരേ’’തി വുത്തം.

൭൭. പുബ്ബേ അവുത്തേഹീതി ചതുത്ഥപാരാജികേ അവുത്തേഹീതി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮-൮൦. ‘‘തേനേവ ഹത്ഥേന ഉപക്കമിത്വാ അസുചിം മോചേസീ’’തി പാഠോ സമ്പതിപാഠോ സുന്ദരോ. അപലോകേത്വാവ കാതബ്ബാ. നോ ചേ, പാളിയംയേവ വുത്തം സിയാ. ‘‘ഓത്തപ്പേനാ’’തി വത്തബ്ബേ രുള്ഹീവസേന പരേസു ‘‘ഹിരോത്തപ്പേനാ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം ഉത്താനത്താ ന വുത്തം, പാചിത്തിയാസമ്ഭവദസ്സനേനേവ ഹി ദുക്കടന്തി സിദ്ധം.

൮൩. തത്ഥ ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുത്തഅജ്ഝാചാരേപി പരിയാപന്നത്താ തം തസ്സ ദണ്ഡകമ്മവത്ഥു. ‘‘തത്ഥ കമ്മം ആപന്നോ’’തി പുബ്ബേപി ലിഖിതം. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘അത്തകാമം ആപന്നോ’’തി പാഠോ, ‘‘അയമേവ ഗഹേതബ്ബോ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬. കടസക്ഖരാ സേതമത്തികാ വിയ മുദുകാ സക്ഖരജാതി. ‘‘അകതപബ്ഭാരേതി അവലഞ്ജിതബ്ബട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘അനോവസ്സകട്ഠാനദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വത്തബ്ബം. മൂസികുക്കുരന്തി മൂസികാഹി ഉദ്ധടപംസു. സുദ്ധചിത്താതി കിഞ്ചാപി ‘‘ഏവം പവട്ടിതേ പഥവീ ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി ജാനന്തി, നോ പന ചേ പഥവീഭേദത്ഥികാ, സുദ്ധചിത്താ നാമ ഹോന്തി. പംസുആദയോ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ആപത്തികരാ. കേചി ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാദീസു ഉപഡ്ഢേ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ സചേ ദുക്കടം, യുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തത്ഥ യുത്തം താദിസസ്സ വത്ഥുനോ സമ്ഭവാ, ഇധ പന ജാതപഥവീ ച അജാതപഥവീ ചാതി ദ്വേയേവ വത്ഥൂനി, തസ്മാ ദ്വിന്നം ഏകേന ഭവിതബ്ബന്തി ന യുത്തം. ഏത്ഥാപി ദുക്കടവചനം അത്ഥീതി ചേ? തം പന സഞ്ഞാവസേന, ന വത്ഥുവസേനാതി ന യുത്തമേവ.

൮൭. അഗ്ഗിം കാതും വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഏത്താവതാ ഉസുമം ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ വട്ടതീതി കേചി. ഏവം സതി പഥവിയാ അഗ്ഗിമ്ഹി കതേ ദൂരതോപി ഭൂമി ഉണ്ഹാ ഹോതി, തത്തകം കോപേതബ്ബം സിയാ, ന ച കപ്പതി, തസ്മാ യസ്മിം ഠാനേ പതതി, തം സോ അഗ്ഗി ഡഹതി, തസ്മാ വട്ടതീതി ഏകേ. അഡഹിതേപി ‘‘അദഡ്ഢായ പഥവിയാ അഗ്ഗിം ഠപേതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ അത്തനാ പാതനായേവ ദോസോ പതിതേ ഉപദാഹേതി വേദിതബ്ബം.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.