൨. ദുതിയപാരാജികം

ധനിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൮൪. ദുതിയേ രാജൂഹി ഏവ പരിഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി ലദ്ധനാമകേ സമീപത്ഥേന, അധികരണത്ഥേന ച പടിലദ്ധഭുമ്മവിഭത്തികേ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ ചതൂഹി വിഹാരേഹി വിഹരന്തോതി അധിപ്പായോ. തസ്സ ‘‘വസ്സം ഉപഗച്ഛിംസൂ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തയോ ഏവ ഹി ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഗണകമ്മം കരോന്തി, ന തതോ ഊനാ അധികാ വാ അകിരിയത്താ. തത്ഥ വിനയപരിയായേന സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലകമ്മകോസല്ലത്ഥം ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം – അത്ഥി സങ്ഘകമ്മം സങ്ഘോ ഏവ കരോതി, ന ഗണോ ന പുഗ്ഗലോ, തം അപലോകനകമ്മസ്സ കമ്മലക്ഖണേകദേസം ഠപേത്വാ ഇതരം ചതുബ്ബിധമ്പി കമ്മം വേദിതബ്ബം. അത്ഥി സങ്ഘകമ്മം സങ്ഘോ ച കരോതി, ഗണോ ച കരോതി, പുഗ്ഗലോ ച കരോതി. കിഞ്ചാതി? യം പുബ്ബേ ഠപിതം. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരട്ഠകഥായം ‘‘യസ്മിം വിഹാരേ ദ്വേ തയോ ജനാ വസന്തി, തേഹി നിസീദിത്വാ കതമ്പി സങ്ഘേന കതസദിസമേവ. യസ്മിം പന വിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു ഹോതി, തേന ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥദിവസേ പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നേന കതമ്പി കതികവത്തം സങ്ഘേന കതസദിസമേവ ഹോതീ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬). പുനപി വുത്തം ‘‘ഏകഭിക്ഖുകേ പന വിഹാരേ ഏകേന സാവിതേപി പുരിമകതികാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി ഏവാ’’തി. അത്ഥി ഗണകമ്മം സങ്ഘോ കരോതി, ഗണോ കരോതി, പുഗ്ഗലോ കരോതി, തം തയോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥാ അഞ്ഞേസം സന്തികേ കരീയന്തി, തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം. അത്ഥി ഗണകമ്മം ഗണോവ കരോതി, ന സങ്ഘോ ന പുഗ്ഗലോ, തം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആരോചനവസേന കരീയതി, തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം. അത്ഥി പുഗ്ഗലകമ്മം പുഗ്ഗലോവ കരോതി, ന സങ്ഘോ ന ഗണോ, തം അധിട്ഠാനുപോസഥവസേന വേദിതബ്ബം. അത്ഥി ഗണകമ്മം ഏകച്ചോവ ഗണോ കരോതി, ഏകച്ചോ ന കരോതി, തത്ഥ അഞത്തികം ദ്വേ ഏവ കരോന്തി, ന തയോ. സഞത്തികം തയോവ കരോന്തി, ന തതോ ഊനാ അധികാ വാ, തേന വുത്തം ‘‘തയോ ഏവ ഹി ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഗണകമ്മം കരോന്തി, ന തതോ ഊനാ അധികാ വാ അകിരിയത്താ’’തി. തസ്മാ തയോവ വിനയപരിയായേന സമ്പഹുലാ, ന തതോ ഉദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘കിഞ്ചാപി കമ്മലക്ഖണം തയോവ കരോന്തി, അഥ ഖോ തേഹി കതം സങ്ഘേന കതസദിസന്തി വുത്തത്താ ഏകേന പരിയായേന തയോ ജനാ വിനയപരിയായേനപി സങ്ഘോ’’തി വുത്തം, ഇദം സബ്ബമ്പി വിനയകമ്മം ഉപാദായ വുത്തം, ലാഭം പന ഉപാദായ അന്തമസോ ഏകോപി അനുപസമ്പന്നോപി ‘‘സങ്ഘോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി കിര. പവാരണാദിവസസ്സ അരുണുഗ്ഗമനസമനന്തരമേവ ‘‘വുത്ഥഗസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി, ഉക്കംസനയേന ‘‘പാടിപദദിവസതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തം, തേനേവ ‘‘മഹാപവാരണായ പവാരിതാ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ അന്തരായേന അപവാരിതാ ‘‘വുത്ഥവസ്സാ’’തി ന വുച്ചന്തീതി ആപജ്ജതി. ഥമ്ഭാദി കട്ഠകമ്മന്തി വേദിതബ്ബം. കേചി തനുകം ദാരുത്ഥമ്ഭം അന്തോകത്വാ മത്തികാമയം ഥമ്ഭം കരോന്തി, അയം പന തഥാ ന അകാസി, തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബമത്തികാമയം കുടികം കരിത്വാ’’തി. തേലമിസ്സായ തമ്ബമത്തികായ.

൮൫. ‘‘മാ പച്ഛിമാ ജനതാ പാണേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജീ’’തി ഇമിനാ അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദേന യത്ഥ ഇട്ഠകപചന പത്തപചന കുടികരണ വിഹാരകാരാപന നവകമ്മകരണ ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണ വിഹാരസമ്മജ്ജന പടഗ്ഗിദാന കൂപപോക്ഖരണീഖണാപനാദീസു പാതബ്യതം ജാനന്തേന ഭിക്ഖുനാ കപ്പിയവചനമ്പി ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി, തേനേവ പരിയായം അവത്വാ തേസം സിക്ഖാപദാനം അനാപത്തിവാരേസു ‘‘അനാപത്തി അസതിയാ അജാനന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘അന്തരാപത്തിസിക്ഖാപദ’’ന്തിപി ഏതസ്സ നാമമേവ. ‘‘ഗച്ഛഥേതം, ഭിക്ഖവേ, കുടികം ഭിന്ദഥാ’’തി ഇമിനാ കതം ലഭിത്വാ തത്ഥ വസന്താനമ്പി ദുക്കടമേവാതി ച സിദ്ധം. അഞ്ഞഥാ ഹി ഭഗവാ ന ഭിന്ദാപേയ്യ. ഏസ നയോ ഭേദനകം ഛേദനകം ഉദ്ദാലനകന്തി ഏത്ഥാപി, ആപത്തിഭേദാവ. തതോ ഏവ ഹി ഭേദനകസിക്ഖാപദാദീസു വിയ ‘‘അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ന വുത്തം, തഥാ അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോതി, ചേതിയാദീനം അത്ഥായ കരോതി, ദുക്കടമേവാതി ച സിദ്ധം, അഞ്ഞഥാ കുടികാരസിക്ഖാപദാദീസു വിയ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വാസാഗാരം ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ, അനാപത്തീ’’തി നയമേവ വദേയ്യ, ന ഭിന്ദാപേയ്യ. സബ്ബമത്തികാമയഭാവം പന മോചേത്വാ കട്ഠപാസാണാദിമിസ്സം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, അനാപത്തി. തഥാ ഹി ഛേദനകസിക്ഖാപദാദീസു ഭഗവതാ നയോ ദിന്നോ ‘‘അഞ്ഞേന കതം പമാണാതിക്കന്തം പടിലഭിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തിആദീസു. കേചി പന ‘‘വയകമ്മമ്പീതി ഏതേന മൂലം ദത്വാ കാരാപിതമ്പി അത്ഥി, തേന തം അഞ്ഞേന കതമ്പി ന വട്ടതീതി സിദ്ധ’’ന്തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. കസ്മാ? സമ്ഭാരേ കിണിത്വാ സയമേവ കരോന്തസ്സാപി വയകമ്മസമ്ഭവതോ. കിം വാ പാളിലേസേ സതി അട്ഠകഥാലേസനയോ. ഇട്ഠകാഹി ഗിഞ്ജകാവസഥസങ്ഖേപേന കതാ വട്ടതീതി ഏത്ഥ പകതിഇട്ഠകാഹി ചിനിത്വാ കത്തബ്ബാവസഥോ ഗിഞ്ജകാവസഥോ നാമ. സാ ഹി ‘‘മത്തികാമയാ’’തി ന വുച്ചതി, ‘‘ഇട്ഠകകുടികാ’’ത്വേവ വുച്ചതി, തസ്മാ ഥുസഗോമയതിണപലാലമിസ്സാ മത്തികാമയാപി അപക്കിട്ഠകമയാപി ‘‘സബ്ബമത്തികാമയാ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി നോ ഖന്തീതി ആചരിയോ, ഭസ്മാദയോ ഹി മത്തികായ ദള്ഹിഭാവത്ഥമേവ ആദീയന്തി, അപക്കിട്ഠകമയാപി ഗിഞ്ജകാവസഥസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, ന ച ആയസ്മാ ധനിയോ ഏകപ്പഹാരേനേവ കുമ്ഭകാരോ വിയ കുമ്ഭം തം കുടികം നിട്ഠാപേസി, അനുക്കമേന പന സുക്ഖാപേത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ മത്തികാപിണ്ഡേഹി ചിനിത്വാ നിട്ഠാപേസി, അപക്കിട്ഠകമയാ കുടി വിയ സബ്ബമത്തികാമയാ കുടി ഏകാബദ്ധാ ഹോതി, ന തഥാ പക്കിട്ഠകമയാ, തസ്മാ സാ കപ്പതീതി ഏകേ. സബ്ബമത്തികാമയായ കുടിയാ ബഹി ചേ തിണകുടികാദിം കത്വാ അന്തോ വസതി, ദുക്കടമേവ. സചേ തത്ഥ തത്ഥ ഛിദ്ദം കത്വാ ബന്ധിത്വാ ഏകാബദ്ധം കരോതി, വട്ടതി. അന്തോ ചേ തിണകുടികാദിം കത്വാ അന്തോ വസതി, വട്ടതി. കാരകോ ഏവ ചേ വസതി, കരണപച്ചയാ ദുക്കടം ആപജ്ജതി, ന വസനപച്ചയാ. സചേ അന്തോ വാ ബഹി വാ ഉഭയത്ഥ വാ സുധായ ലിമ്പതി, വട്ടതി. യസ്മാ സബ്ബമത്തികാമയാ കുടി സുകരാ ഭിന്ദിതും, തസ്മാ തത്ഥ ഠപിതം പത്തചീവരാദി അഗുത്തം ഹോതി, ചോരാദീഹി അവഹരിതും സക്കാ, തേന വുത്തം ‘‘പത്തചീവരഗുത്തത്ഥായാ’’തി.

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയവണ്ണനാ

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചാവചേ പത്തേ ധാരേന്തി, ഉച്ചാവചാനി പത്തമണ്ഡലാനി ധാരേന്തീ’’തി (ചുളവ. ൨൫൩) ഏവമാദീനി വത്ഥൂനി നിസ്സായ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാ പത്താ ധാരേതബ്ബാ, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന അകപ്പിയപരിക്ഖാരേസു ച ദുക്കടം പഞ്ഞത്തം. കസ്മാ? തദനുലോമത്താ. യത്ഥാപി ന പഞ്ഞത്തം, തത്ഥ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാനി ഛത്താനി ധാരേതബ്ബാനി, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൬൯-൨൭൦) നയേന ദുക്കടം സമ്ഭവതി, തസ്മാ ‘‘തത്രായം പാളിമുത്തകോ’’തി ആരഭിത്വാ സബ്ബപരിക്ഖാരേസു വണ്ണമട്ഠം, സവികാരം വാ കരോന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടന്തി ദീപേന്തേന ‘‘ന വട്ടതീ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥാഹ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഠപേത്വാ പഹരണിം സബ്ബം ലോഹഭണ്ഡം, ഠപേത്വാ ആസന്ദിം പല്ലങ്കം ദാരുപത്തം ദാരുപാദുകം സബ്ബം ദാരുഭണ്ഡം, ഠപേത്വാ കതകഞ്ച കുമ്ഭകാരികഞ്ച സബ്ബം മത്തികാഭണ്ഡ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൯൩) വുത്തത്താ യഥാഠപിതം വജ്ജേത്വാ ഇതരം സബ്ബം വണ്ണമട്ഠമ്പി സവികാരമ്പി അവിസേസേന വട്ടതീതി? വുച്ചതേ – തം ന യുത്തം യഥാദസ്സിതപാളിവിരോധതോ, തസ്മാ ‘‘ഠപേത്വാ പഹരണി’’ന്തി ഏവം ജാതിവസേന അയം പാളി പവത്താ, യഥാദസ്സിതാ പാളി വണ്ണമട്ഠാദിവികാരപടിസേധനവസേന പവത്താതി ഏവം ഉഭയമ്പി ന വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ യഥാവുത്തമേവ. ആരഗ്ഗേന നിഖാദനഗ്ഗേന, ‘‘ആരഗ്ഗേരിവ സാസപോ’’തി (മ. നി. ൨.൪൫൮; ധ. പ. ൪൦൧; സു. നി. ൬൩൦) ഏത്ഥ വുത്തനയതോ ആരഗ്ഗേന.

പട്ടമുഖേ വാതി പട്ടകോടിയം. പരിയന്തേതി ചീവരപരിയന്തേ. വേണിഉഹുമുനിയുപേഞ്ഞാമ. അഗ്ഘിയന്തി ചേതിയം. ഗയമുഗ്ഗരന്തി തുലാദണ്ഡസണ്ഠാനം, ഗയാ സീസേ സൂചികാ ഹോതി, മുഖപത്താ ലദ്രാ. ഉക്കിരന്തി നീഹരന്തി കരോന്തി ഠപേന്തി. കോണസുത്തപിളകാ നാമ ഗണ്ഠികപട്ടാദികോണേസു സുത്തമയപിളകാ. യം ഏത്ഥ ചീവരം വാ പത്തോ വാ ‘‘ന വട്ടതീ’’തി വുത്തോ, തത്ഥ അധിട്ഠാനം രുഹതി, വികപ്പനാപി രുഹതീതി വേദിതബ്ബം. ദേഡ്ഡുഭോതി ഉദകസപ്പോ. അച്ഛീതി കുഞ്ജരക്ഖി. ഗോമുത്തകന്തി ഗോമുത്തസണ്ഠാനാ രാജിയോ. കുഞ്ചികായ സേനാസനപരിക്ഖാരത്താ സുവണ്ണരൂപിയമയാപി വട്ടതീതി ഛായാ ദിസ്സതി, ‘‘കുഞ്ചികായ വണ്ണമട്ഠകമ്മം ന വട്ടതീ’’തി വചനതോ അഞ്ഞേ കപ്പിയലോഹാദിമയാവ കുഞ്ചികാ കപ്പന്തി പരിഹരണീയപരിക്ഖാരത്താ. ആരകണ്ടകോ പോത്ഥകാദികരണസത്ഥകജാതി. ‘‘ആമണ്ഡകസാരകോ ആമലകഫലമയോ’’തി വദന്തി. താലപണ്ണബീജനീആദീസു ‘‘വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി താനി കുഞ്ചികാ വിയ പരിഹരണീയാനി, അഥ ഖോ ‘‘ഉച്ചാവചാനി ന ധാരേതബ്ബാനീ’’തി പടിക്ഖേപാഭാവതോ വുത്തം. കേവലഞ്ഹി താനി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിധൂപനഞ്ച താലവണ്ടഞ്ചാ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൬൯) വുത്താനി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘തേലഭാജനേസു വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതീതി സേനാസനപരിക്ഖാരത്താ’’തി വുത്തം. രാജവല്ലഭാതി രാജകുലൂപകാ. സീമാതി ഇധാധിപ്പേതാ ഭൂമി, ബദ്ധസീമാ ച. ‘‘യേസം സന്തകാ തേസം സീമാ, തത്ഥ പരേഹി ന കത്തബ്ബ’’ന്തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘ഭൂമി ച സീമാ ച യേസം സന്തകാ, തേഹി ഏവ വാരേതബ്ബാ. യേസം പന അഞ്ഞേസം ഭൂമിയം സീമാ കതാ, തേ വാരേതും ന ഇസ്സരാ’’തി വദന്തി. ‘‘സങ്ഘഭേദാദീനം കാരണത്താ ‘മാ കരോഥാ’തി പടിസേധേതബ്ബാ ഏവാ’’തി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം കിര.

൮൬-൭. ദാരുകുടികം കാതും, കത്തുന്തി ച അത്ഥി. ഖണ്ഡാഖണ്ഡികന്തി ഫലാഫലം വിയ ദട്ഠബ്ബം. ആണാപേഹീതി വചനം അനിട്ഠേ ഏവ വുച്ചതീതി കത്വാ ബന്ധം ആണാപേസി. ഇസ്സരിയമത്തായാതി സമിദ്ധിയം മത്താസദ്ദോതി ഞാപേതി.

൮൮. ‘‘ഏവരൂപം വാചം ഭാസിത്വാ’’തി ച പാഠോ. ലോമേന ത്വം മുത്തോ, മാ പുനപി ഏവരൂപമകാസീതി ഇദം കിം ബ്യാപാദദീപകം, ദാരൂസുപി ലോഭക്ഖന്ധദീപകം വചനം സോതാപന്നസ്സ സതോ തസ്സ രാജസ്സ പതിരൂപം. നനു നാമ ‘‘പുബ്ബേ കതം സുകതം ഭന്തേ, വദേയ്യാഥ പുനപി യേനത്ഥോ’’തി പവാരേത്വാ അതീവ പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പാദേതബ്ബം തേന സിയാതി? സച്ചമേതം സോതാപന്നത്താ അതീവ ബുദ്ധമാമകോ ധമ്മമാമകോ സങ്ഘമാമകോ ച, തസ്മാ ഭിക്ഖൂനം അകപ്പിയം അസഹന്തോ, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ച ഓകാസം കത്തുകാമോ ‘‘സുപയുത്താനി മേ ദാരൂനീ’’തി തുട്ഠചിത്തോപി ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബം. ഇമേഹി നാമ ഏവരൂപേ ഠാനേ. ‘‘ആഗതപദാനുരൂപേനാതി അഞ്ഞേഹി വാ പദേഹി, ഇതോ ഥോകതരേഹി വാ ആഗതകാലേ തദനുരൂപാ യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘ന കേവലം ഇമസ്മിംയേവ സിക്ഖാപദേ, അഞ്ഞേസുപി ആഗച്ഛന്തി, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ആഗതപദാനുരൂപേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഉജ്ഝായനത്ഥോ അദിന്നസ്സാദിന്നത്താവ, തേ ഉജ്ഝായിംസു.

രുദ്രദാമകോ നാമ രുദ്രദാമകാദീഹി ഉപ്പാദിതോ. ബാരാണസിനഗരാദീസു തേഹി തേഹി രാജൂഹി പോരാണസത്ഥാനുരൂപം ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഉപ്പാദിതാ നീലകഹാപണാ. തേസം കിര തിഭാഗം അഗ്ഘതി രുദ്രദാമകോ, തസ്മാ തസ്സ പാദോ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു ഹോതി. മാസകോ പന ഇധ അപ്പമാണം. കഹാപണോ കിഞ്ചികാലേ ഊനവീസതിമാസകോ ഹോതി, കിഞ്ചി കാലേ അതിരേകവീസതിമാസകോ. തസ്മാ തസ്സ കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥഭാഗോ പഞ്ചമാസകോ വിയ അതിരേകപഞ്ചമാസകോ വാ ഊനപഞ്ചമാസകോ വാ പാദോതി വേദിതബ്ബം. ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം ‘‘തദാ രാജഗഹേ വീസതിമാസകോ കഹാപണോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രജതമയോ സുവണ്ണമയോ തമ്ബമയോ ച കഹാപണോ ഹോതി. സുവണ്ണഭൂമിയം വിയ പാദോപി യത്ഥ തമ്ബമയോവ കതോ ഹോതി, തത്ഥ സോവ പാദോതി ആചരിയോ. യസ്മാ പാദോ ഏകനീലകഹാപണഗ്ഘനകോ, തസ്മാ തസ്സ പാദസ്സ ചതുത്ഥഭാഗോവ സിയാ പാദോതി ഏകേ. ഇദം ന യുജ്ജതി. യോ ച തത്ഥ പാദാരഹോ ഭണ്ഡോ, തസ്സ ചതുത്ഥഭാഗസ്സേവ പാരാജികവത്ഥുഭാവപ്പസങ്ഗതോ. യദി പാദാരഹം ഭണ്ഡം പാരാജികവത്ഥു, സിദ്ധം ‘‘സോവ പാദോ പച്ഛിമം പാരാജികവത്ഥൂ’’തി. ന ഹി സബ്ബത്ഥ ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ നീലകഹാപണഗ്ഘേന അഗ്ഘാപേന്തി. യസ്മാ തസ്സ തസ്സേവ കഹാപണഗ്ഘേന അഗ്ഘാപേന്തി, തസ്മാ തസ്സ തസ്സ ജനപദസ്സ പാദോവ പാദോതി തദഗ്ഘനകമേവ പാദഗ്ഘനകന്തി സിദ്ധം, ‘‘സോ ച ഖോ പോരാണസ്സ നീലകഹാപണസ്സ വസേന, ന ഇതരേസന്തി യത്ഥ പന നീലകഹാപണാ വളഞ്ജം ഗച്ഛന്തി, തത്ഥേവാ’’തി കേചി വദന്തി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൯൨. ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാതി ലക്ഖണാനുപഞ്ഞത്തികത്താ പഠമപഞ്ഞത്തിയാ ആദിമ്ഹി വുത്താ. യതോ വാ അപക്കന്താ, സോ അമനുസ്സോ നാമ. ‘‘അമനുസ്സഗാമം അപാരുപിത്വാ, ഗാമപ്പവേസനഞ്ച അനാപുച്ഛാ പവിസിതും വട്ടതീ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘യതോ ഗാമതോ ആഗന്തുകാമാ ഏവ അപക്കന്താ, തം ഗാമം ഏവം പവിസിതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി ഏകേ. കേചി പന ‘‘യക്ഖപരിഗ്ഗഹഭൂതോപി ആപണാദീസു ദിസ്സമാനേസു ഏവ ‘ഗാമോ’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, അദിസ്സമാനേസു പവേസനേ അനാപത്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘ഗാമോ ഏവ ഉപചാരോ ഗാമൂപചാരോതി ഏവം കമ്മധാരയവസേന ഗഹിതേ കുരുന്ദട്ഠകഥാദീസു വുത്തമ്പി സുവുത്തമേവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. ‘‘തസ്സ ഘരൂപചാരോ ഗാമോതി ആപജ്ജതീ’’തി വചനം പടിക്ഖിപതി. ‘‘ഗാമസ്സുപചാരോ ച ഗാമോ ച ഗാമൂപചാരോ ചാ’’തി വദന്തി, തം വിരുജ്ഝതി, ന. ‘‘ഇമേസം ലാഭാദീസു ലക്ഖണം സന്ധായ മഹാഅട്ഠകഥായം ‘ഘരം ഘരൂപചാരോ’തിആദി വുത്തം, തം ന മയം പടിക്ഖിപാമാ’’തി ച വദന്തി. ‘‘കതപരിക്ഖേപോ ചാതി ഘരസ്സ സമന്തതോ തത്തകോ ഉപചാരോ നാമാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘യോ യോ അട്ഠകഥാവാദോ വാ ഥേരവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതീതി ഇതോ അനാഗതം സന്ധായ വുത്തം, നാതീതം. യദി അതീതമ്പി സന്ധായ വുത്തം, മഹാപദുമഥേരവാദോവ പമാണം ജാതന്തി ആപജ്ജതി, തസ്മാ അനാഗതമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ആചരിയാ കഥയന്തീ’’തി വുത്തം. സേസമ്പീതി ഗാമൂപചാരലക്ഖണമ്പി.

തത്രായം നയോതി തസ്സ ഗാമൂപചാരസ്സ ഗഹണേ അയം നയോ. വികാലേഗാമപ്പവേസനാദീസൂതി ഏത്ഥ ‘‘ഗാമപ്പവേസനഞ്ഹി ബഹി ഏവ ആപുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘തം അട്ഠകഥായ ന സമേതീ’’തി വദന്തി. ‘‘ഗാമസങ്ഖാതൂപചാരം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ഗഹിതേ സമേതീതി മമ തക്കോ. ‘‘ആദി-സദ്ദതോ ഘരേ ഠിതാനം ദിന്നലാഭഭാജനാദീനീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘ഗാമൂപചാരേ ഠിതാനം പാപുണിതബ്ബലാഭം സഞ്ചിച്ച അദേന്താനം പാരാജിക’’ന്തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. കിഞ്ചാപി കുരുന്ദിആദീസു പാളിയം വുത്തവചനാനുലോമവസേന വുത്തത്താ ‘‘പമാദലേഖാ’’തി ന വത്തബ്ബം, മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തവിനിച്ഛയോ സങ്ഗീതിതോ പട്ഠായ ആഗതോ. ‘‘യഞ്ചേതം മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തിആദി സീഹളദീപേ അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്തം ‘‘വിനിച്ഛയനയോ’’തി ച. ലേഡ്ഡുപാതേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം, ന ഉപചാരം. സോ ഹി തതോ അപരേന ലേഡ്ഡുപാതേന പരച്ഛിന്നോ. ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനസിക്ഖാപദേതി നിയമേന അഞ്ഞത്ഥ അഞ്ഞഥാതി അത്ഥതോ വുത്തം ഹോതി. തേന വാ നിയമേന യഥാരുതവസേനാപി അത്ഥോ ഇധ യുജ്ജതി. അഭിധമ്മേ പനാതിആദിനാ അഞ്ഞഥാപി അത്ഥാപത്തിസിദ്ധം ദസ്സേതി.

‘‘പരിച്ചാഗാദിമ്ഹി അകതേ ‘ഇദം മമ സന്തക’ന്തി അവിദിതമ്പി പരപരിഗ്ഗഹിതമേവ പുത്തകാനം പിതു അച്ചയേന സന്തകം വിയ, തം അത്ഥതോ അപരിച്ചത്തേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘ഥേനസ്സ കമ്മം ഥേയ്യം, ഥേനേന ഗഹേതബ്ബഭൂതം ഭണ്ഡം. ഥേയ്യന്തി സങ്ഖാതന്തി ഥേയ്യസങ്ഖാത’’ന്തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തം ഥേയ്യം യസ്സ ഥേനസ്സ കമ്മം, സോ യസ്മാ ഥേയ്യചിത്തോ അവഹരണചിത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഥേയ്യസങ്ഖാത’’ന്തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ അവഹരണചിത്തോ’’തി പദഭാജനമ്പി തേസം പോരാണാനം യുജ്ജതേവ, തഥാപി അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘യഞ്ച പുബ്ബഭാഗേ ‘അവഹരിസ്സാമീ’തി പവത്തം ചിത്തം, യഞ്ച ഗമനാദിസാധകം, പരാമസനാദിസാധകം വാ മജ്ഝേ പവത്തം, യഞ്ച ഠാനാചാവനപയോഗസാധകം, തേസു അയമേവേകോ പച്ഛിമോ ചിത്തകോട്ഠാസോ ഇധ അധിപ്പേതോ ‘ഥേനോ’തി അപരേ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഊനമാസകമാസപാദാദീസു ‘‘അവഹരണചിത്തേസു ഏകചിത്തകോട്ഠാസോതി ആചരിയാ വദന്തീ’’തി വുത്തം.

പഞ്ചവീസതിഅവഹാരകഥാവണ്ണനാ

പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ നാമ വചനഭേദേനേവ ഭിന്നാ, അത്ഥതോ പന അഭിന്നാ. ആകുലാ ദുവിഞ്ഞേയ്യവിനിച്ഛയാതി ആചരിയാനം മുഖേ സന്തികേ സബ്ബാകാരേന അഗ്ഗഹിതവിനിച്ഛയാനം ദുവിഞ്ഞേയ്യാ. ദുകതികപട്ഠാനപാളി (പട്ഠാ. ൫.൧.൧ ആദയോ, ദുകതികപട്ഠാനപാളി) വിയ ആകുലാ ദുവിഞ്ഞേയ്യവിനിച്ഛയാ, കേവലം തം ആചരിയാ പുബ്ബാപരവിരോധമകത്വാ സങ്ഗീതിതോ പട്ഠായ ആഗതനയമവിനാസേത്വാ വണ്ണയന്തീതി ‘‘പട്ഠാനപാളിമിവാതി അപരേ വദന്തീ’’തി ച വുത്താ. പോരാണാതി സങ്ഗീതിആചരിയാ. അയമേത്ഥ സാമീചി ഏവ, സചേ ന ദേതി, ആപത്തി നത്ഥി, പാരാജികഭയാ പന യഥാ സിക്ഖാകാമോ ദേതി, ഏവം ദാതബ്ബമേവ. യാനി പനേത്ഥ വത്ഥൂനി, താനി സീഹളദീപേ ആചരിയേഹി സങ്ഘാദീനമനുമതിയാ അട്ഠകഥാസു പക്ഖിത്താനി, ‘‘അനാഗതേ ബ്രഹ്മചാരീനം ഹിതത്ഥായ പോത്ഥകാരുള്ഹകാലതോ പച്ഛാപീ’’തി വുത്തം. ആണത്തികം ആണത്തിക്ഖണേപി ഗണ്ഹാതി, കാലന്തരേനാപി അത്ഥസാധകോ, കാലന്തരം സന്ധായാതി ഇദമേതേസം നാനത്തം. ഭട്ഠേതി അപഗതേ. അന്തരസമുദ്ദേ അതുരുമുഹുദേ. ഫരതി സാധേതി. നവധോതോതി നവകതോ. പാസാണസക്ഖരന്തി പാസാണഞ്ച സക്ഖരഞ്ച.

ഭൂമട്ഠകഥാദിവണ്ണനാ

൯൪. മഹാഅട്ഠകഥായം പന സച്ചേപി അലികേപി ദുക്കടമേവ വുത്തം, തം പമാദലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബന്തി യഥേതരഹി യുത്തിയാ ഗഹേതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘ചതുവഗ്ഗേന ഠപേത്വാ ഉപസമ്പദപവാരണഅബ്ഭാനാദിസബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി’’ച്ചേവ വത്തബ്ബേ ‘‘ഉപസമ്പദപവാരണകഥിനബ്ഭാനാദീനീ’’തി ലിഖന്തീതി വേദിതബ്ബം. തം ആചരിയാ ‘‘പമാദലേഖാ’’ത്വേവ വണ്ണയന്തി, തേന വുത്തം ‘‘പമാദലിഖിത’’ന്തി. യം യം വചനം മുസാ, തത്ഥ തത്ഥ പാചിത്തിയന്തി വുത്തം. ദുക്കടസ്സ വചനേ പയോജനാഭാവാ ‘‘അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗേ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞേസമ്പി പുബ്ബപയോഗേ പാചിത്തിയട്ഠാനേ പാചിത്തിയമേവ. പമാദലിഖിതന്തി ഏത്ഥ ഇധ അധിപ്പേതമേവ ഗഹേത്വാ അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി ഗഹിതേ സമേതി വിയ. ആചരിയാ പന ‘‘പാചിത്തിയട്ഠാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വത്വാ ദുക്കടേ വിസും വത്തബ്ബേ ‘‘സച്ചാലികേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ‘‘പമാദലേഖാ’’തി വദന്തീതി വേദിതബ്ബാതി. ‘‘കുസലചിത്തേന ഗമനേ അനാപത്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ദാനഞ്ച ദസ്സാമീ’’തി വചനേന അനാപത്തി വിയ.

പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടാ ന മുച്ചതീതി പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദുക്കടമാപജ്ജതി. ബഹുകാപി ആപത്തിയോ ഹോന്തൂതി ഖണനബ്യൂഹനുദ്ധരണേസു ദസ ദസ കത്വാ ആപത്തിയോ ആപന്നോ, തേസു ഉദ്ധരണേ ദസ പാചിത്തിയോ ദേസേത്വാ മുച്ചതി, ജാതിവസേന ‘‘ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീ’’തി കുരുന്ദിയം വുത്തം, തസ്മാ പുരിമേന സമേതി. ‘‘സമോധാനേത്വാ ദസ്സിതപയോഗേ ‘‘ദുക്കട’’ന്തി വുത്തത്താ സമാനപയോഗാ ബഹുദുക്കടത്തം ഞാപേതി. ഖണനേ ബഹുകാനീതി സമാനപയോഗത്താ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേനാതി യഥാ പനേത്ഥ, ഏവം അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപാനി അട്ഠകഥായ ആഗതവചനാനി സങ്ഗീതിതോ പട്ഠായ ആഗതത്താ ഗഹേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. ‘‘ഇധ ദുതിയപാരാജികേ ഗഹേതബ്ബാ, ന അഞ്ഞേസൂ’’തി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ കിരാഹ. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘പുരിമഖണനം പച്ഛിമം പത്വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, തേനേവ ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീ’’തി വുത്തം, ‘‘വിസഭാഗകിരിയം വാ പത്വാ പുരിമം പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി ച വുത്തം.

ഏവം ഏകട്ഠാനേ ഠിതായ കുമ്ഭിയാ ഠാനാചാവനഞ്ചേത്ഥ ഛഹാകാരേഹി വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. കുമ്ഭിയാതി ഭുമ്മവചനം. ഉദ്ധം ഉക്ഖിപന്തോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഭൂമിതോ മോചേതി, പാരാജികന്തി ഏത്ഥ മുഖവട്ടിയാ ഫുട്ഠോകാസം ബുന്ദേന മോചിതേ ‘‘ഠാനാചാവനഞ്ചേത്ഥ ഛഹാകാരേഹി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സമേതി, തഥാ അവത്വാ ‘‘ഭൂമിതോ മുത്തേ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അതിക്കന്തേ ഭൂമിതോ മോചിതം നാമ ഹോതീ’’തി ദള്ഹം കത്വാ വദന്തി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏത്ഥ ഏകച്ചേ ഏവം അത്ഥം വദന്തി ‘‘പുബ്ബേ ഖണന്തേന അവസേസട്ഠാനാനി വിയോജിതാനി, തസ്മിം വിമുത്തേ പാരാജിക’’ന്തി. സങ്ഖേപമഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തവചനസ്സ പമാദലേഖഭാവോ ‘‘അത്തനോ ഭാജനഗതം വാ കരോതി, മുട്ഠിം വാ ഛിന്ദതീ’’തി വചനേന ദീപിതോ.

യം പന ‘‘പീതമത്തേ പാരാജിക’’ന്തി വുത്തം, തം യഥേതരഹി ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ ഉപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി പദസ്സ ‘‘ഉപ്പന്നവത്ഥുകാഹി അനാഗതപടിക്ഖേപോ’’തി അട്ഠകഥാവചനം ‘‘അസമ്ഭിന്നവത്ഥുകാ അസമ്ഭിന്നാരമ്മണാ പുരേജാതവത്ഥുകാ പുരേജാതാരമ്മണാ’’തി വചനമപേക്ഖിത്വാ അതീതാനാഗതപടിക്ഖേപോതി പരിവത്തേതി, തഥാ താദിസേഹി പരിവത്ത’ന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി അട്ഠകഥാചരിയാ പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം വദന്തി. യം പന ആചരിയാ ‘‘ഇദം പമാദലിഖിത’’ന്തി അപനേത്വാ പടിക്ഖിപിത്വാ വചനകാലേ വാചേന്തി, ഉദ്ദിസന്തി, തമേവ ച ഇമിനാപി ആചരിയേന ‘‘പമാദലിഖിത’’ന്തി പടിക്ഖിത്തം. യഞ്ച സുത്തം ദസ്സേത്വാ തേ പടിക്ഖിപന്തി, തമേവ ച ദസ്സേന്തേന ഇമിനാ പടിക്ഖിത്തം, തേന വുത്തം ‘‘തം പന തത്ഥേവാ’’തിആദി.

അനാപത്തിമത്തമേവ വുത്തന്തി നേവ അവഹാരോ ന ഗീവാ അനാപത്തീതി ബ്യഞ്ജനതോവ ഭേദോ, ന അത്ഥതോതി ദസ്സനത്ഥം. തം പമാദലിഖിതം കതരേഹീതി ചേ? പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേഹി, ലേഖകേഹി വാ, ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ‘‘ന ഹി തദേവ ബഹൂസു ഠാനേസു യുത്തതോ പാരാജികമഹുത്വാ കത്ഥചി ഹോതീ’’തി സബ്ബം അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ദുട്ഠപിതം വാ ഠപേതീതി ഏത്ഥ തതോ പഗ്ഘരിസ്സതീതി ഠാനാചാവനം സന്ധായ കതത്താ പാരാജികം തം പന ഗണ്ഹതു വാ മാ വാ തത്ഥേവ ‘‘ഭിന്ദതീ’’തിആദിവചനതോ വേദിതബ്ബം. ‘‘തത്ഥേവാതി ഠാനാചാവനം അകരോന്തോവ ഠാനാ അചാവേതുകാമോവ കേവലം ‘ഭിന്ദതീ’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ച ഞാപേതബ്ബ’’ന്തി അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തഥാ ‘‘പഗ്ഘരിതേഹി തിന്തപംസും ഗഹേത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ പചിത്വാ ഗഹേതും സക്കാ, തസ്മാ ഗഹണമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി അപരേ. ‘‘രിത്തകുമ്ഭിയാ ഉപരി കരോതി, ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി വുത്തം, തം ആണത്തിയാ വിരുജ്ഝതി, ‘‘യദാ സക്കോസി, തദാ തം ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അത്ഥസാധകോ ആണത്തികാലേ ഏവ പാരാജികം. അപിച ആവാടകാദീനി ഥാവരപയോഗാനി ച ഏത്ഥ സാധകാനി. നത്ഥി കാലകതപയോഗാനി പാരാജികവത്ഥൂനീതി തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബന്തി ഏകേ. യത്ഥ യത്ഥ ‘‘അപരേ’’തി വാ ‘‘ഏകേ’’തി വാ വുച്ചതി, തത്ഥ തത്ഥ സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിത്വാ യുത്തം ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ഛഡ്ഡേതബ്ബം. വദന്തീതി ആചരിയാ വദന്തി. ന, അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബത്ഥതോതി പാളിപരിഹരണത്ഥം വുത്തം. ഏവമേകേ വദന്തീതി തം ന ഗഹേതബ്ബം. കസ്മാ? ‘‘പസ്സാവം വാ ഛഡ്ഡേതീ’’തി ച ‘‘അപരിഭോഗം വാ കരോതീ’’തി ച അത്ഥതോ ഏകത്താ, അട്ഠകഥായ ‘‘മുഗ്ഗരേന പോഥേത്വാ ഭിന്ദതീ’’തി വുത്തത്താപി.

അയം പനേത്ഥ സാരോതിആദികഥായ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ വചന’’ന്തി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ ആഹ. സങ്ഗഹാചരിയാനം വാദോതി ഏകേ. പുബ്ബേ വുത്താപി തേ ഏവ, തസ്മാ വോഹാരവസേനാതി അഛഡ്ഡേതുകാമമ്പി തഥാ കരോന്തം ‘‘ഛഡ്ഡേതീ’’തി വോഹരന്തി. ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ഏവം സന്തേ ‘‘ഠാനാചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കട’’ന്തി അട്ഠകഥാവചനേന അതിവിയ സമേതി, തത്ഥ ഠാനാചാവനചിത്തസ്സ നത്ഥിതായ ഠാനാ ചുതമ്പി ന ‘‘ഠാനാ ചുത’’ന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഇതരഥാപീതി ഥേയ്യചിത്താഭാവാ ഠാനാ ചാവേതുകാമസ്സപി ദുക്കടം യുജ്ജതി.

൯൬. സയമേവ പതിതമോരസ്സേവ ഇതോ ചിതോ ച കരോതോ ഥുല്ലച്ചയം. ആകാസട്ഠവിനിച്ഛയേ തപ്പസങ്ഗേന തസ്മിം വേഹാസാദിഗതേപി അസമ്മോഹത്ഥം ഏവം ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം. ‘‘ഏവമഞ്ഞത്രാപി സാമിസേ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘ഠാനാചാവനം അകരോന്തോ ചാലേതീ’’തി വചനതോ ഠാനാചാവനേ ഥുല്ലച്ചയം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. കേചി അഫന്ദാപേത്വാ ഠാനാചാവനാചാവനേഹിപി ദുക്കടഥുല്ലച്ചയേ വദന്തി. ‘‘തേ ഠാനാചാവനം അകരോന്തോതി ഇമം അട്ഠകഥാവചനം ദസ്സേത്വാ പടിസേധേതബ്ബാ’’തി കേചി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം.

൯൭. ഛേദനമോചനാദി ഉപരിഭാഗം സന്ധായ വുത്തം. അവസ്സം ഠാനതോ ആകാസഗതം കരോതി. ഏത്ഥ ‘‘ഏകകോടിം നീഹരിത്വാ ഠപിതേ വംസേ ഠിതസ്സ ആകാസകരണം സന്ധായാ’’തി കേചി വദന്തി. തേ പന അഥ ‘‘മൂലം അച്ഛേത്വാ വലയം ഇതോ ചിതോ ച സാരേതി, രക്ഖതി. സചേ പന മൂലതോ അനീഹരിത്വാപി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ആകാസഗതം കരോതി, പാരാജിക’’ന്തി അട്ഠകഥാവചനം ദസ്സേത്വാ പടിസേധേതബ്ബാ. ഭിത്തിനിസ്സിതന്തി ഭിത്തിയാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏകേ. ഭിത്തിം നിസ്സായ ഠപിതന്തി നാഗദന്താദീസു ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. ഛിന്നമത്തേതി ഉപരി ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം.

൯൮. ഉപരി ഠിതസ്സ പിട്ഠിയാതി ഏത്ഥ അധോ ഓസാരണം സന്ധായ വുത്തം. ഹേട്ഠാ ഓസാരേന്തസ്സ ഉപരിമസ്സ പിട്ഠിയാ ഹേട്ഠിമേന ഠിതോകാസം അതിക്കന്തമത്തേ പാരാജികം, ഉദ്ധം ഉക്ഖിപന്തസ്സ ഉദകതോ മുത്തമത്തേ. ‘‘ഏവം ഗഹിതേ ഭൂമട്ഠേ വുത്തേന സമേതീ’’തി വദന്തി. മതമച്ഛാനം ഠിതട്ഠാനമേവ ഠാനം കിര. ഥേയ്യചിത്തേന മാരേത്വാ ഗണ്ഹതോ ഊനപാദഗ്ഘനകേ ദുക്കടം, സഹപയോഗത്താ പാചിത്തിയം നത്ഥീതി ഏകേ. മദനഫലവസാദീനീതി ഏത്ഥ സീഹളഭാസാ കിര വസ ഇതി വിസന്തി അത്ഥോ, ഗരുളാകാരേന കതുപ്പേയിതം വാ.

൯൯. പുബ്ബേ പാസേ ബദ്ധസൂകരഉപമായ വുത്താ ഏവ. ‘‘ഥലേ ഠപിതായ നാവായ ന ഫുട്ഠോകാസമത്തമേവാ’’തി പാഠോ. ‘‘വാതോ ആഗമ്മാതി വചനതോ വാതസ്സ നത്ഥികാലേ പയോഗസ്സ കതത്താ അവഹാരോ നത്ഥി, അത്ഥികാലേ ചേ കതോ, അവഹാരോവാ’’തി വദന്തി. ‘‘ഭണ്ഡദേയ്യം പന കേസന്തി ചേ? യേസം ഹത്ഥേ കഹാപണാനി ഗഹിതാനി, തേസം വാ, നാവാസാമിനാ നാവായ അഗ്ഗഹിതായ നാവാസാമികസ്സ വാ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

൧൦൪. നിരമ്ബിത്വാ ഉപരി. അകതം വാ പന പതിട്ഠപേതീതി അപുബ്ബം വാ പട്ഠപേതീതി അത്ഥോ.

൧൦൬. ഗാമട്ഠേ വാ ‘‘ഗാമോ നാമാ’’തി ന വുത്തം പഠമം ഗാമലക്ഖണസ്സ സബ്ബസോ വുത്തത്താ.

൧൦൭. അരഞ്ഞട്ഠേ അരഞ്ഞം നാമാതി പുന ന കേവലം പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണഞ്ഞേവ അരഞ്ഞന്തി ഇധാധിപ്പേതം, കിന്തു പരപരിഗ്ഗഹിതമേവ ചേതം ഹോതി, തം ഇധാധിപ്പേതന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനേവ അത്ഥേപി അരഞ്ഞഗ്ഗഹണം കതം. അഗ്ഗേപി മൂലേപി ഛിന്നാതി ഏത്ഥ ‘‘ന വേഠേത്വാ ഠിതാ, ഛിന്നമത്തേ പതനകം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തച്ഛേത്വാ ഠപിതോതി അരഞ്ഞസാമികേഹി പരേഹി ലദ്ധേഹി തച്ഛേത്വാ ഠപിതോ. അദ്ധഗതോപീതി ചിരകാലികോപി. ‘‘ന ഗഹേതബ്ബോതി അരഞ്ഞസാമികേഹി അനുഞ്ഞാതേനപീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഛല്ലിയാ പരിയോനദ്ധം ഹോതീതി ഇമിനാ സാമികാനം നിരപേക്ഖതം ദീപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി. യദി സാമികാനം സാപേക്ഖതാ അത്ഥി, ന വട്ടതി.

൧൦൮. തത്ഥ ‘‘ഭാജനേസു പോക്ഖരണീതളാകേസു ച ഗാവോ പക്കോസതീതി ഇതോ പട്ഠായ തയോ ദസ വാരാ ആദിമേവ ദസ്സേത്വാ സംഖിത്താ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. നിബ്ബഹനഉദകം നാമ തളാകരക്ഖണത്ഥായ അധികോദകനിക്ഖമനദ്വാരേന നിക്ഖമനഉദകം. ‘‘ഗഹേതും ന ലഭതീതി സാമീചികമ്മം ന ഹോതീ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഇതോ പട്ഠായ ‘‘വുത്ത’’ന്തി വുത്തേ അനുഗണ്ഠിപദേതി ഗഹേതബ്ബം. അനിക്ഖന്തേ ഉദകേതി പാഠസേസോ, സുക്ഖമാതികാപയോഗത്താ ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തളാകം നിസ്സായ ഖേത്തസ്സ കതത്താതി ‘‘സബ്ബസാധാരണം തളാകം ഹോതീ’’തി പഠമം വുത്തത്താ തം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘യസ്മാ തളാകഗതം ഉദകം സബ്ബസാധാരണമ്പി മാതികായ സതി തം അതിക്കമിത്വാ ഗഹേതും ന വട്ടതി, തസ്മാ തം സന്ധായ കുരുന്ദിയാദീസു അവഹാരോതി വുത്ത’’ന്തി അപരേ ആഹൂതി. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ന സമേതീതി യസ്മാ സബ്ബസാധാരണദേസോ നാമ തഞ്ച തളാകം സബ്ബസാധാരണം, കതികാഭാവാ ച മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തമേവ യുത്തന്തി ആഹാചരിയോ.

൧൦൯. ‘‘തതോ പട്ഠായ അവഹാരോ നത്ഥീതി ഥേയ്യായപി ഗണ്ഹതോ, തസ്മാ യഥാമുണ്ഡമഹാജേതബ്ബത്താ, അരക്ഖിതബ്ബത്താ, സബ്ബസാധാരണത്താ ച അഞ്ഞമ്പി സങ്ഘസന്തകം ഇദം ന ഹോതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

൧൧൦. ഉജുകമേവ തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ‘‘സമീപേ രുക്ഖസാഖാദീഹി സന്ധാരിതത്താ ഈസകം ഖലിത്വാ ഉജുകമേവ തിട്ഠതി ചേ, അവഹാരോ. ഛിന്നവേണു വിയ തിട്ഠതി ചേ, അനാപത്തീ’’തി വുത്തം, തം സുവുത്തം, തസ്സ വിനിച്ഛയേ ‘‘സചേ താനി രക്ഖന്തീ’’തി വുത്തത്താ. നോ അഞ്ഞഥാതി സമ്പത്തേ ചേ വാതേ വാതമുഖസോധനം കരോതി, പാരാജികന്തി അത്ഥോ.

൧൧൧. അഞ്ഞേസു പന വിചാരണാ ഏവ നത്ഥീതി തേസു അപ്പടിക്ഖിപിതത്താ അയമേവ വിനിച്ഛയോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഏതേന ധുരനിക്ഖേപം കത്വാപി ചോരേഹി ആഹടം ചോദേത്വാ ഗണ്ഹതോ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതീ’’തി വുത്തം.

൧൧൨. ഏസേവ നയോതി ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം, കസ്മാ? അഞ്ഞേഹി പത്തേഹി സാധാരണസ്സ സഞ്ഞാണസ്സ വുത്തത്താ. പദവാരേനാതി ചോരേന നീഹരിത്വാ ദിന്നം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതോ. ഗാമദ്വാരന്തി വോഹാരമത്തമേവ, ഗാമന്തി അത്ഥോ ആണത്തിയാ ദട്ഠബ്ബത്താ, ദ്വിന്നമ്പി ഉദ്ധാരേ ഏവ പാരാജികം. അസുകം നാമ ഗാമം ഗന്ത്വാതി വചനേന യാവ തസ്സ ഗാമസ്സ പരതോ ഉപചാരോ, സബ്ബമേതം ആണത്തമേവ ഹോതി. ‘‘ഠത്വാ വാ നിസീദിത്വാ വാ വിസ്സമിത്വാ പുരിമഥേയ്യചിത്തം വൂപസമിത്വാ ഗമനത്ഥഞ്ചേ ഭണ്ഡം ന നിക്ഖിത്തം, യഥാഗഹിതമേവ, പദവാരേന കാരേതബ്ബോതി, നിക്ഖിത്തഞ്ചേ, ഉദ്ധാരേനാ’’തി ച ലിഖിതം. കേവലം ‘‘ലിഖിത’’ന്തി വുത്തേ ഗണ്ഠിപദേ ഗഹേതബ്ബം. ഥേയ്യചിത്തേന പരിഭുഞ്ജന്തോതി ഠാനാചാവനം അകത്വാ നിവത്ഥപാരുതനീഹാരേന ‘‘പുബ്ബേവേദം മയാ ഗഹിത’’ന്തി ഥേയ്യചിത്തേന പരിഭുഞ്ജന്തോ. ‘‘നട്ഠേ ഭണ്ഡദേയ്യം കിരാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘അഞ്ഞോ വാ’’തി വചനേന യേന ഠപിതം, തേന ദിന്നേ അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി ഗോപകസ്സ ദാനേ വിയ, ‘‘കേവലം ഇധ ഭണ്ഡദേയ്യന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. ‘‘അഞ്ഞോ വാ’’തി വചനതോ യേന ഠപിതം. സോ വാതിപി ലബ്ഭതീതി വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. വാ-സദ്ദേന യസ്സ ഹത്ഥേ ഠപിതം, സോ വാ ദേതി രാജഗഹേ ഗണകോ വിയ ധനിയസ്സ, തസ്മാ പാരാജികം യുത്തം വിയ.

തവ ഥൂലസാടകോ ലദ്ധോതി വുത്തക്ഖണേ മുസാവാദേ ദുക്കടം. തസ്സ നാമം ലിഖിത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘തേന ‘ഗഹേത്വാ ഠപേയ്യാസീ’തി ആണത്തത്താ നാമലേഖനകാലേ അനാപത്തി കുസസങ്കമനസദിസം ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. ന ജാനന്തീതി ന സുണന്തീതി അത്ഥോ. സചേ ജാനിത്വാപി ചിത്തേന ന സമ്പടിച്ഛന്തി ഏസേവ നയോ. ജാനന്തേന പന രക്ഖിതും അനിച്ഛന്തേ പടിക്ഖിപിതബ്ബമേവ ഏതന്തി വത്തം ജാനിതബ്ബം. ഉമ്മഗ്ഗേനാതി പുരാപാണം ഖണിത്വാ കതമഗ്ഗേനാതി അത്ഥോ.

നിസ്സിതവാരികസ്സ പന സഭാഗാ ഭത്തം ദേന്തി, തസ്മാ യഥാ വിഹാരേ പന്തി, തഥേവ കാതബ്ബന്തി സമ്പത്തവാരം അഗ്ഗഹേതും ന ലഭന്തി, ‘‘തസ്സ വാ സഭാഗാ അദാതും ന ലഭന്തീ’’തി വുത്തം. അത്തദുതിയസ്സാതി ന ഹി ഏകേനാനീതം ദ്വിന്നം പഹോതി, സചേ പഹോതി പാപേതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പരിപുച്ഛം ദേതീതി പുച്ഛിതപഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനം കരോതീ’’തി ലിഖിതം. സങ്ഘസ്സ ഭാരം നാമ ‘‘സദ്ധമ്മവാചനാ ഏവാ’’തി വുത്തം, ‘‘നവകമ്മികോപി വുച്ചതീ’’തി ച, ‘‘ഇതോ ഭണ്ഡതോ വട്ടന്തം പുന അന്തോ പവിസതീതി മഹാഅട്ഠകഥാപദസ്സ കുരുന്ദീസങ്ഖേപട്ഠകഥാഹി അധിപ്പായോ വിവരിതോ’’തി ലിഖിതം.

൧൧൩. ഗച്ഛന്തേ യാനേ വാതി ഏത്ഥ ‘‘സുങ്കട്ഠാനസ്സ ബഹി ഠിതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ വദതി കിര. ‘‘ഗച്ഛന്തേ യാനേ വാതിആദി സുങ്കട്ഠാനബ്ഭന്തരേ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ബഹി ഠിതസ്സ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, ‘‘അന്തോ ഠത്വാ’’തി അധികാരേ വുത്തത്താ ചേതി യുത്തം – യാനാദീസു ഠപിതേ തസ്സ പയോഗം വിനായേവ ഗതേസു പാരാജികോ ന ഹോതി. കസ്മാ ന ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ചേ? സുങ്കട്ഠാനസ്സ ബഹി ഠിതത്താ. അരഞ്ഞട്ഠേ ‘‘അസ്സതിയാ അതിക്കമന്തസ്സപി ഭണ്ഡദേയ്യമേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൭) വുത്തം തേസം സപരിഗ്ഗഹിതത്താ. ഇധ പന ‘‘അത്ര പവിട്ഠസ്സാ’’തി വചനതോ ന ബഹി ഠിതസ്സ, തം കിര സുങ്കസങ്കേതം. അഞ്ഞം ഹരാപേതീതി തത്ഥ ‘‘സഹത്ഥാ’’തി വചനതോ അനാപത്തി. നിസ്സഗ്ഗിയാനി ഹോന്തീതി അട്ഠകഥാതോ പാചിത്തിയം, ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ പരിഹരണേ സാദീനവത്താ ദുക്കടം.

സുങ്കട്ഠാനേ സുങ്കം ദത്വാവ ഗന്തും വട്ടതീതി ഇദം ദാനി വത്തബ്ബാനം മാതികാതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ‘‘അനുരാധപുരസ്സ ചതൂസു ദ്വാരേസു സുങ്കം ഗണ്ഹന്തി, തേസു ദക്ഖിണദ്വാരസ്സ പുരതോ മഗ്ഗോ ഥൂപാരാമതോ ആനന്ദചേതിയം പദക്ഖിണം കത്വാ ജേതവനവിഹാരസ്സന്തരപാകാരസ്സാസന്നേ നിവിട്ഠോ, യോ ന ഗാമം പവിസന്തോ ഉപചാരം ഓക്കന്തോ ഹോതി. ഥൂപാരാമതോ ച മഹാചേതിയം പദക്ഖിണം കത്വാ രാജവിഹാരം ഗച്ഛന്തോ ന ഓക്കമതീ’’തി കിര മഹാഅട്ഠകഥായം ആഗതം. ഏത്ഥ ചാതി സുങ്കഘാതേ ‘‘ദ്വീഹി ലേഡ്ഡുപാതേഹീതി ആചരിയപരമ്പരാഭതാ’’തി ലിഖിതം. ദ്വീഹി ലേഡ്ഡുപാതേഹീതി സുങ്കഘാതസ്സ പരിച്ഛേദേ അട്ഠപിതേ യുജ്ജതി, ഠപിതേ പന അതിരേകയോജനമ്പി സുങ്കഘാതം ഹോതീതി തതോ പരം ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ ഉപചാരോതി ഗഹേതബ്ബോ. സോ പനേത്ഥാപി ദുവിധോ ബാഹിരബ്ഭന്തരഭേദതോ. തത്ഥ ദുതിയലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതം ബാഹിരോപചാരം സന്ധായ പാളിയം, മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച ദുക്കടം വുത്തം. അബ്ഭന്തരം സന്ധായ കുരുന്ദിയന്തി നോ ഖന്തി. ‘‘അത്ര പവിട്ഠസ്സ സുങ്കം ഗണ്ഹന്തൂതി ഹി നിയമിതട്ഠാനം ഏകന്തതോ പാരാജികഖേത്തം ഹോതി, തഞ്ച പരിക്ഖിത്തം, ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ദുക്കടഖേത്തം, അപരിക്ഖിത്തഞ്ചേ, ദുതിയോ ലേഡ്ഡുപാതോതി നോ അധിപ്പായോ’’തി ആചരിയോ വദതി.

൧൧൪. ധനം പന ഗതട്ഠാനേ വഡ്ഢതീതി ഏത്ഥ ‘‘വഡ്ഢിയാ സഹ അവഹാരകസ്സ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘തം വഡ്ഢിം ദസ്സാമീ’’തി അഗ്ഗഹേസി, തത്ഥ കമ്മം അകരോന്തസ്സ വഡ്ഢതീതി കത്വാ വുത്തം. കേവലം ആഠപിതഖേത്തസ്സ ന വഡ്ഢതി. ‘‘യം ധനം വഡ്ഢി, തം ദേന്തസ്സ അവഹാരകസ്സ വഡ്ഢിയാ അദാനേ പാരാജികം ഹോതീ’’തി വദന്തി.

നാമേനാതി സപ്പനാമേന വാ സാമികേന കതേന വാ.

൧൧൬. രാജഘരസ്സ അന്തോവത്ഥുമ്ഹി, പരിക്ഖിത്തരാജങ്ഗണം വാ അന്തോവത്ഥു. അപരിക്ഖിത്തേ രാജങ്ഗണേ ഠിതസ്സ സകലനഗരം ഠാനം. ഗോണസ്സ ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ ഠിതസ്സ അക്കന്തട്ഠാനമേവ ഠാന’’ന്തി വുത്തത്താ ഖണ്ഡദ്വാരന്തി അത്തനാ ഖണ്ഡിതച്ഛിദ്ദം. തത്ഥേവ ഘാതേതീതി ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണത്താ വധകചിത്തസ്സ പാചിത്തിയം ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? അദിന്നാദാനപയോഗത്താ. തമ്പി ഥേയ്യചിത്തം സങ്ഖാരാരമ്മണംവ ഹോതി. ഇധ തദുഭയം ലഭതി സദ്ധിം പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗേഹീ’’തി വുത്തം.

൧൧൮. തസ്സുദ്ധാരേ സബ്ബേസം പാരാജികന്തി യദി യോ ആണത്തോ അവസ്സം തം ഭണ്ഡം ഹരതി, ആണത്തിക്ഖണേ ഏവ പാരാജികം. ‘‘ഇധ തിണ്ണം കസ്മാ പാരാജികം, നനു ‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, തയോ ഹരഥാ’തി വുത്തത്താ ഥുല്ലച്ചയം, ഇതരേസഞ്ച പടിപാടിയാ ഏകേകസ്സാണത്തത്താ ഏകേകേന ച ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബം. കഥം, ഏകോ കിര മാസഗ്ഘനകം പരിസ്സാവനം ഥേനേത്വാ ദേസേത്വാ നിരുസ്സാഹോ ഏവ വാ ഹുത്വാ പുന മാസഗ്ഘനകം സൂചിം തഥേവ കത്വാ പുന മാസഗ്ഘനകന്തി ഏവം സിയാതി? ന ഏവം, തം യഥാ ഉപ്പലഥേനകോ യേന വത്ഥു പൂരതി താവ സഉസ്സാഹത്താ പാരാജികോ ആസി, ഏവമിമേ സഉസ്സാഹാവ ന ദേസയിംസു വാ’’തി ലിഖിതം, പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച സംവിദഹിത്വാ ഗതേസു ഏകസ്സുദ്ധാരേ സബ്ബേസം പാരാജികം വിനാ വിയ ആണത്തിയാ കിഞ്ചാപി വുത്തം, അഥ ഖോ ‘‘തസ്സായം അത്ഥോ’’തി വത്വാ പച്ഛാ വുത്തവിനിച്ഛയേസു ച ഏകഭണ്ഡഏകട്ഠാനാദീസു ച സമ്ബഹുലാ ഏകം ആണാപേന്തീതി ആണത്തിമേവ നിയമേത്വാ വുത്തം, തസ്മാ ആണത്തി ഇച്ഛിതബ്ബാ വിയ, വീമംസിതബ്ബം. ‘‘‘ഏകഭണ്ഡം ഏകട്ഠാന’ന്തി ച പാഠോ ‘ഏകകുലസ്സ ഭണ്ഡ’ന്തി വചനതോ’’തി വദന്തി.

൧൧൯-൧൨൦. ഓചരകേ വുത്തനയേനേവാതി അവസ്സംഹാരിയേ ഭണ്ഡേ. തം സങ്കേതന്തി തസ്സ സങ്കേതസ്സ. അഥ വാ തം സങ്കേതം അതിക്കമിത്വാ പച്ഛാ വാ. അപത്വാ പുരേ വാ. ഏസ നയോ തം നിമിത്തന്തി ഏത്ഥാപി. അക്ഖിനിഖണനാദികമ്മം ലഹുകം ഇത്തരകാലം, തങ്ഖണേ ഏവ ഭണ്ഡം അവഹരിതും ന സക്കാ, കിഞ്ചി ഭണ്ഡം ദൂരം ഹോതി, കിഞ്ചി ഭാരിയം, തം ഗഹേതും യാവ ഗച്ഛതി യാവ ഉക്ഖിപതി, താവ നിമിത്തസ്സ പച്ഛാ ഹോതി. സചേ തം ഭണ്ഡം അധിഗതം വിയ ആസന്നം, ലഹുകഞ്ച, സക്കാ നിമിത്തക്ഖണേ അവഹരിതും, തമേവ സന്ധായ വുത്തം കിന്തി? ന, പുബ്ബേ വുത്തമ്പി ‘‘തതോ പട്ഠായ തേനേവ നിമിത്തേന അവഹരതീ’’തി വുച്ചതി ആരദ്ധത്താ. യദി ഏവം ‘‘പുരേഭത്തപയോഗോ ഏസോ’’തി വാരോ പമാണം ഹോതി, ന ച തം പമാണം മഹാപദുമത്ഥേരവാദസ്സ പച്ഛാ വുത്തത്താ, ന സങ്കേതകമ്മം വിയ നിമിത്തകമ്മം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ഹി കാലപരിച്ഛേദോ അത്ഥി, ഇധ നത്ഥി, ഇദമേവ തേസം നാനത്തം.

൧൨൧. തഞ്ച അസമ്മോഹത്ഥന്തി ഏകോ ‘‘പുരേഭത്താദീസു വാ, അക്ഖിനിഖണനാദീനി വാ ദിസ്വാ ഗണ്ഹാ’’തി, ഏകോ ഗഹേതബ്ബം ഭണ്ഡനിസ്സിതം കത്വാ ‘‘പുരേഭത്തം ഏവം വണ്ണസണ്ഠാനം ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാ’’തി വദതി, ഏവംവിധേസു അസമ്മോഹത്ഥം ഏവംവിധം സങ്കേതം നിമിത്തഞ്ച ദസ്സേതുന്തി ച, യഥാധിപ്പായന്തി ദുതിയോ തതിയസ്സ തതിയോ ചതുത്ഥസ്സാതി ഏവം പടിപാടിയാ ചേ വദന്തീതി അത്ഥോ. സചേ ദുതിയോ ചതുത്ഥസ്സ വദേതി, ന യഥാധിപ്പായോതി ച. ‘‘പടിഗ്ഗഹിതമത്തേതി അവസ്സം ചേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, പുബ്ബേവ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി ച ലിഖിതം. പടിഗ്ഗണ്ഹകാനം ദുക്കടം സബ്ബത്ഥോകാസാഭാവതോ ന വുത്തം. പാരാജികാപജ്ജനേനേതം ദുക്കടം ആപജ്ജിത്വാ ആപജ്ജന്തി കിര. അത്ഥസാധകാണത്തിചേതനാഖണേ ഏവ പാരാജികോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ മഗ്ഗട്ഠാനിയം കതരം, കതരം ഫലട്ഠാനിയന്തി ‘‘അത്ഥസാധകചേതനാ നാമ മഗ്ഗാനന്തരഫലസദിസാ’’തി വുത്തത്താ ഫലട്ഠാനിയാ ചേതനാതി സിദ്ധം. ആണത്തി ചേ മഗ്ഗട്ഠാനിയാ സിയാ, ചേതനാസഹജത്താ ന സമ്ഭവതി, തഥാ ഭണ്ഡസ്സ അവസ്സംഹാരിതാ ച ന സമ്ഭവതി. ആണത്തിക്ഖണേ ഏവ ഹി തം അവസ്സംഹാരിതം ജാതന്തി അവഹാരകസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹഞ്ചേ, തമ്പി ന സമ്ഭവതി അനാഗതത്താ. ചേതനാ ചേ മഗ്ഗട്ഠാനിയാ ഹോതി, ആണത്തിആദീസു അഞ്ഞതരം, ഭണ്ഡസ്സ അവസ്സംഹാരിതാ ഏവ വാ ഫലട്ഠാനിയാ ചേ, അത്ഥോ ന സമ്ഭവതി. പാരാജികാപത്തി ഏവ ഹി ഫലട്ഠാനിയാ ഭവിതുമരഹതി, ന അഞ്ഞന്തി ഏവം താവ ഇധ ഓപമ്മസംസന്ദനം സമ്ഭവതി ചേതനാ മഗ്ഗട്ഠാനിയാ, തസ്സാ പാരാജികാപത്തിഭാവോ ഫലട്ഠാനിയോ. യഥാ കിം? യഥാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘സദ്ധായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. സദ്ധായ സദ്ദത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏത്ഥ അഞ്ഞോ സദ്ധോ, അഞ്ഞോ സദ്ധായ സദ്ദത്ഥോതി സിദ്ധം, യഥാ ച ‘‘ഏകോ അമോഹസങ്ഖാതോ ധമ്മോ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഇന്ദ്രിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ അമോഹോ ധമ്മോ അഞ്ഞോ, അഞ്ഞേ തസ്സ ഹേതുപച്ചയതാദയോതി സിദ്ധം. യഥാ ച വിനയപിടകേ യാനി ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി, ഏവം യഥാസമ്ഭവം ‘‘സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം അഞ്ഞാ ആപത്തിസമുട്ഠാനതാ, അഞ്ഞോ ആപത്തിക്ഖന്ധഭാവോതി സിദ്ധം. ഇമിനാ ആപത്തിക്ഖന്ധനയേന ആപത്താധികരണസ്സ കതി ഠാനാനീതി? സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഠാനാനീതി. കതി വത്ഥൂനീതി? സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ വത്ഥൂനീതി. കതി ഭൂമിയോതി? സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഭൂമിയോതി ഏവമാദയോപി ദസ്സേതബ്ബാ. തഥാ ഹി തസ്സാ ഏവം മഗ്ഗട്ഠാനിയായ അത്ഥസാധികായ ചേതനായ യസ്മാ അഞ്ഞാ പാരാജികാപത്തിതാ അനത്ഥന്തരഭൂതാ ആകാരവിസേസസങ്ഖാതാ ഫലട്ഠാനിയാ അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അത്ഥസാധകചേതനാ നാമ മഗ്ഗാനന്തരഫലസദിസാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ കേവലം ധമ്മനിയാമത്തംയേവ ഉപമത്തേന ആചരിയേന ഏവം വുത്തന്തിപി സമ്ഭവതീതി ന തത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം പരിയേസിതബ്ബം, ‘‘ഇദം സബ്ബം കേവലം തക്കവസേന വുത്തത്താ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ആചരിയോ.

ഭൂമട്ഠകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആപത്തിഭേദവണ്ണനാ

൧൨൨. ‘‘വിഭങ്ഗനയദസ്സനതോ’’തി വുത്തത്താ തം സമ്പാദേതും ‘‘ഇദാനി തത്ഥ തത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അങ്ഗവത്ഥുഭേദേന ചാതി അവഹാരങ്ഗജാനനഭേദേന വത്ഥുസ്സ ഹരിതബ്ബഭണ്ഡസ്സ ഗരുകലഹുകഭാവഭേദേനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ അങ്ഗഞ്ച വത്ഥുഭേദേന ആപത്തിഭേദഞ്ച ദസ്സേന്തോതി അത്ഥോ. അതിരേകമാസകോ ഊനപഞ്ചമാസകോതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ ന വുത്തോ, തീഹിപി ഏകോ ഏവ പരിച്ഛേദോ വുത്തോതി. അനജ്ഝാവുട്ഠകം നാമ അരഞ്ഞപാലകാദിനാ ന കേനചി മമായിതം. ഛഡ്ഡിതം നാമ അനത്ഥികഭാവേന അതിരേകമത്താദിനാ സാമികേന ഛഡ്ഡിതം. നട്ഠം പരിയേസിത്വാ ഛിന്നാലയത്താ ഛിന്നമൂലകം. അസ്സാമികവത്ഥൂതി അച്ഛിന്നമൂലകമ്പി യസ്സ സാമികോ കോചി നോ ഹോതി, നിരപേക്ഖാ വാ പരിച്ചജന്തി, യം വാ പരിച്ചത്തം ദേവതാദീനം, ഇദം സബ്ബം അസ്സാമികവത്ഥു നാമ. ദേവതാദീനം വാ ബുദ്ധധമ്മാനം വാ പരിച്ചത്തം പരേഹി ചേ ആരക്ഖകേഹി പരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതമേവ. തഥാരൂപേ ഹി അദിന്നാദാനേ രാജാനോ ചോരം ഗഹേത്വാ ഹനനാദികം കരേയ്യും, അനാരക്ഖകേ പന ആവാസേ, അഭിക്ഖുകേ അനാരാമികാദികേ ച യം ബുദ്ധധമ്മസ്സ സന്തകം, തം ‘‘ആഗതാഗതേഹി ഭിക്ഖൂഹി രക്ഖിതബ്ബം ഗോപേതബ്ബം മമായിതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ അഭിക്ഖുകാവാസസങ്ഘസന്തകം വിയ പരപരിഗ്ഗഹിതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി ഛായാ ദിസ്സതി. ഇസ്സരോ ഹി യോ കോചി ഭിക്ഖു താദിസേ പരിക്ഖാരേ ചോരേഹിപി ഗയ്ഹമാനേ വാരേതും പടിബലോ ചേ, ബലക്കാരേന അച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാഠാനേ ഠപേതുന്തി. അപരിഗ്ഗഹിതേ പരസന്തകസഞ്ഞിസ്സ ഛസു ആകാരേസു വിജ്ജമാനേസുപി അനാപത്തി വിയ ദിസ്സതി, ‘‘യം പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതീ’’തി അങ്ഗഭാവോ കിഞ്ചാപി ദിസ്സതി, പരസന്തകേ തഥാ പടിപന്നകേ സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. അത്തനോ സന്തകം ചോരേഹി ഹടം, ചോരപരിഗ്ഗഹിതത്താ പരപരിഗ്ഗഹിതം ഹോതി, തസ്മാ പരോ ചേതം ഥേയ്യചിത്തോ ഗണ്ഹതി, പാരാജികം. സാമികോ ഏവ ചേ ഗണ്ഹതി, ന പാരാജികം, യസ്മാ ചോദേത്വാ, അച്ഛിന്ദിത്വാ ച സോ ‘‘മമ സന്തകം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഗഹേതും ലഭതി. പഠമം ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ ചേ പച്ഛാ ഥേയ്യചിത്തോ ഗണ്ഹതി, ഏസ നയോ. സാമികേന ധുരം നിക്ഖിത്തകാലേ സോ ചേ ചോരോ കാലം കരോതി, അഞ്ഞോ ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹതി, ന പാരാജികോ. അനിക്ഖിത്തകാലേ ഏവ ചേ കാലം കരോതി, തം ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാരാജികം മൂലഭിക്ഖുസ്സ സന്തകഭാവേ ഠിതത്താ. ചോരഭിക്ഖുമ്ഹി മതേ ‘‘മതകപരിക്ഖാര’’ന്തി സങ്ഘോ വിഭജിത്വാ ചേ തം ഗണ്ഹതി, മൂലസാമികോ ‘‘മമ സന്തകമിദ’’ന്തി ഗഹേതും ലഭതി.

ഏത്ഥാഹ – ഭൂമട്ഠാദിനിമിത്തകമ്മപരിയോസാനാ ഏവ അവഹാരഭേദാ, ഉദാഹു അഞ്ഞേപി സന്തീതി. കിഞ്ചേത്ഥ യദി അഞ്ഞേപി സന്തി, തേപി വത്തബ്ബാ. ന ഹി ഭഗവാ സാവസേസം പാരാജികം പഞ്ഞപേതി. നോ ചേ സന്തി, യേ ഇമേ തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗവിപരാമോസആലോപസാഹസാകാരാ ച സുത്തങ്ഗേസു സന്ദിസ്സമാനാ, തേ ഇധ ആഗതേസു ഏത്ഥ സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി ച ലക്ഖണതോ വാ തേസം സമോധാനഗതഭാവോ വത്തബ്ബോതി? വുച്ചതേ – ലക്ഖണതോ സിദ്ധോവ. കഥം? ‘‘പഞ്ചഹി ആകാരേഹീ’’തിആദിനാ നയേന അങ്ഗവത്ഥുഭേദേന. ആപത്തിഭേദോ ഹി പാളിയം (പാരാ. ൧൨൮-൧൩൦) വുത്തോ ഏവ, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘കൂടമാനകൂടകഹാപണാദീഹി വാ വഞ്ചേത്വാ ഗണ്ഹതി, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഥേയ്യാവഹാരോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) ആഗതത്താ തുലാകൂടഗഹണാദയോ ഥേയ്യാവഹാരേ സമോധാനം ഗതാതി സിദ്ധം. വിപരാമോസആലോപസാഹസാകാരാ ച അട്ഠകഥായാഗതേ പസയ്ഹാവഹാരേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി. ഇമംയേവ വാ പസയ്ഹാവഹാരം ദസ്സേതും ‘‘ഗാമട്ഠം അരഞ്ഞട്ഠ’’ന്തി മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഗാമട്ഠം നാമ ഭണ്ഡം ചതൂഹി ഠാനേഹി നിക്ഖിത്തം ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന വിഭാഗോ വുത്തോ. തേനേദം വുത്തം ഹോതി – ഗഹണാകാരഭേദസന്ദസ്സനത്ഥം വിസും കതം. ന ഹി ഭൂമിതലാദീഹി ഗാമാരഞ്ഞട്ഠം യം കിഞ്ചീതി. തത്ഥ യം തുലാകൂടം, തം രൂപകൂടങ്ഗഗഹണപടിച്ഛന്നകൂടവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി വേഹാസട്ഠേ സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഹദയഭേദസിഖാഭേദരജ്ജുഭേദവസേന തിവിധേ മാനകൂടേ ‘‘സ്വായം ഹദയഭേദോ മരിയാദം ഛിന്ദതീ’’തി ഏത്ഥ സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഹദയഭേദോ ഹി സപ്പിതേലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. ‘‘ഫന്ദാപേതി അത്തനോ ഭാജനഗതം കരോതീ’’തി ഏത്ഥ സിഖാഭേദോപി ലബ്ഭതി. സോ ‘‘തിലതണ്ഡുലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം. ഖേത്തമിനനകാലേ രജ്ജുഭേദോ സമോധാനം ഗച്ഛതി. ‘‘ധമ്മം ചരന്തോ സാമികം പരാജേതീ’’തി ഏത്ഥ ഉക്കോടനം സമോധാനം ഗച്ഛതീതി തേ ച തഥാ വഞ്ചനനികതിയോപി.

ആപത്തിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനാപത്തിഭേദവണ്ണനാ

൧൩൧. ന ച ഗഹിതേ അത്തമനോ ഹോതി, തസ്സ സന്തകം വിസ്സാസഗാഹേന ഗഹിതമ്പി പുന ദാതബ്ബന്തി ഇദം ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സഹായകാ ഹോന്തി. ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി…പേ… അനാപത്തി, ഭിക്ഖു, വിസ്സാസഗ്ഗാഹേ’’തി (പാരാ. ൧൪൬) ഇമിനാ അസമേന്തം വിയ ദിസ്സതി. ഏത്ഥ ഹി ‘‘സോ ജാനിത്വാ തം ചോദേസി അസ്സമണോസി ത്വ’’ന്തി വചനേന അനത്തമനതാ ദീപിതാ. പുന ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖു, വിസ്സാസഗ്ഗാഹേ’’തി വചനേന അത്തമനതായപി സതി വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ രുഹതീതി ദീപിതന്തി ചേ? തം ന, അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബത്ഥതോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പാരാജികാപത്തിയാ അനാപത്തി വിസ്സാസസഞ്ഞായ ഗാഹേ സതി, സോപി ഭിക്ഖു സഹായകത്താ ന കുദ്ധോ ചോദേസി, പിയോ ഏവ സമാനോ ‘‘കച്ചി അസ്സമണോസി ത്വം, ഗച്ഛ, വിനിച്ഛയം കത്വാ സുദ്ധന്തേ തിട്ഠാഹീ’’തി ചോദേസി. സചേപി സോ കുദ്ധോ ഏവ ചോദേയ്യ, ‘‘അനാപത്തീ’’തി ഇദം കേവലം പാരാജികാഭാവം ദീപേതി, ന വിസ്സാസഗ്ഗാഹസിദ്ധം. യോ പന പരിസമജ്ഝേ ലജ്ജായ അധിവാസേതി, ന കിഞ്ചി വദതീതി അത്ഥോ. ‘‘പുനവത്തുകാമതാധിപ്പായേ പന സോപി പച്ചാഹരാപേതും ലഭതീ’’തി വുത്തം. സചേ ചോരോ പസയ്ഹ ഗഹേതുകാമോപി ‘‘അധിവാസേഥ, ഭന്തേ, ഇധ മേ ചീവരാനീ’’തി വത്വാ ചീവരാനി ഥേരേന ദിന്നാനി, അദിന്നാനി വാ സയം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, ഥേരോ പുന പക്ഖം ലഭിത്വാ ചോദേതും ലഭതി, പുബ്ബേ അധിവാസനാ അധിവാസനസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി ഭയേന തുണ്ഹീഭൂതത്താ, ‘‘യം ചീവരം ഇധ സാമികോ പച്ചാഹരാപേതും ലഭതീ’’തി വുത്തം. സാമികസ്സ പാകതികം കാതബ്ബം, ‘‘ഇദം കിര വത്ത’’ന്തി വുത്തം. സചേ സങ്ഘസ്സ സന്തകം കേനചി ഭിക്ഖുനാ ഗഹിതം, തസ്സ തേന സങ്ഘസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ ഉപകാരിതാ അത്ഥി, ഗഹിതപ്പമാണം അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. ‘‘സോ തേന യഥാഗഹിതം പാകതികം കത്വാ അനണോ ഹോതി, ഗിലാനാദീനമ്പി ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

സാഹത്ഥികാണത്തികന്തി ഏകഭണ്ഡം ഏവ. ‘‘ഭാരിയഞ്ഹിദം ത്വമ്പി ഏകപസ്സം ഗണ്ഹ, അഹമ്പി ഏകപസ്സം ഗണ്ഹാമീതി സംവിദഹിത്വാ ഉഭയേസം പയോഗേന ഠാനാചാവനേ കതേ കായവാചാചിത്തേഹി ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ‘സാഹത്ഥികം വാ ആണത്തികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതി, ആണത്തികം വാ സാഹത്ഥികസ്സാ’തി ഇമിനാ വിരുജ്ഝതീ’’തി ലിഖിതം. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പന ‘‘ന കേവലം ഭാരിയേ ഏവ വത്ഥുമ്ഹി അയം നയോ ലബ്ഭതി, പഞ്ചമാസകമത്തമ്പി ദ്വേ ചേ ജനാ സംവിദഹിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, ദ്വിന്നമ്പി പാടേക്കം, സാഹത്ഥികം നാമ തം കമ്മം, സാഹത്ഥികപയോഗത്താ ഏകസ്മിംയേവ ഭണ്ഡേ, തസ്മാ ‘സാഹത്ഥികം ആണത്തികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതീ’തി വചനമിമം നയം ന പടിബാഹതി. ‘സാഹത്ഥികവത്ഥുഅങ്ഗന്തി സാഹത്ഥികസ്സ വത്ഥുസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതീ’തി തത്ഥ വുത്തം. ഇധ പന പയോഗം സന്ധായ വുത്തത്താ യുജ്ജതീ’’തി ആഹ കിര, തം അയുത്തം കായവചീകമ്മന്തി വചനാഭാവാ, തസ്മാ സാഹത്ഥികാണത്തികേസു പയോഗേസു അഞ്ഞതരേന വായമാപത്തി സമുട്ഠാതി, തഥാപി തുരിതതുരിതാ ഹുത്വാ വിലോപനാദീസു ഗഹണഗാഹാപനവസേനേതം വുത്തം. യഥാ കാലേന അത്തനോ കാലേന പരസ്സ ധമ്മം ആരബ്ഭ സീഘം സീഘം ഉപ്പത്തിം സന്ധായ ‘‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൨൧) വുത്താ, ഏവംസമ്പദമിദന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥപി യേ അനുത്തരാദയോ ഏകന്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദയോ ഏകന്തഅജ്ഝത്താരമ്മണാ, ഇതരേ അനിയതാരമ്മണത്താ ‘‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ’’തി വുച്ചന്തി, ന ഏകക്ഖണേ ഉഭയാരമ്മണത്താ. അയം പന ആപത്തി യഥാവുത്തനയേന സാഹത്ഥികാ ആണത്തികാപി ഹോതിയേവ, തസ്മാ അനിദസ്സനമേതന്തി അയുത്തം. ‘‘യഥാ അനിയതാരമ്മണത്താ ‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ’തി വുത്താ, തഥാ അനിയതപയോഗത്താ അയമ്പി ആപത്തി ‘സാഹത്ഥികാണത്തികാ’തി വുത്താതി നിദസ്സനമേവേത’’ന്തി ഏകച്ചേ ആചരിയാ ആഹു. ‘‘ഇമേ പനാചരിയാ ഉഭിന്നം ഏകതോ ആരമ്മണകരണം നത്ഥി. അത്ഥി ചേ, ‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം ധമ്മം പടിച്ച അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൨.൨൧.൧ അജ്ഝത്താരമ്മണതിക) പട്ഠാനപാഠേന ഭവിതബ്ബന്തി സഞ്ഞായ ആഹംസു, തേസം മതേന ‘സിയാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ’തി വചനം നിരത്ഥകം സിയാ, ന ച നിരത്ഥകം, തസ്മാ അത്ഥേവ ഏകതോ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണോ ധമ്മോ. പുന ‘അയം സോ’തി നിയമേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ ധമ്മാ വിയ നിദ്ദിസിതബ്ബാഭാവതോ ന ഉദ്ധടോ സിയാ. തത്ഥ അനുദ്ധടത്താ ഏവ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം ഉഭിന്നമ്പി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാധമ്മാനം ഏകതോ ആരമ്മണകരണധമ്മവസേന ‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ’തി അവത്വാ ‘കാലേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ പവത്തിയം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണ’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ ഗണ്ഠിപദേ വുത്തനയോവ സാരോതി നോ തക്കോ’’തി ആചരിയോ. തത്ഥ ‘‘കായവചീകമ്മ’’ന്തി അവചനം പനസ്സ സാഹത്ഥികപയോഗത്താ ഏകപയോഗസ്സ അനേകകമ്മത്താവ, യദി ഭവേയ്യ, മനോകമ്മമ്പി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, യഥാ തത്ഥ മനോകമ്മം വിജ്ജമാനമ്പി അബ്ബോഹാരികം ജാതം, ഏവം തസ്മിം സാഹത്ഥികാണത്തികേ വചീകമ്മം അബ്ബോഹാരികന്തി വേദിതബ്ബം, തം പന കേവലം കായകമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയം ജാതം, ചിത്തം വിയ തത്ഥ അങ്ഗമേവ ജാതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സാഹത്ഥികപയോഗത്താ’’തി, ‘‘അങ്ഗഭാവമത്തമേവ ഹി സന്ധായ ‘സാഹത്ഥികാണത്തിക’ന്തി വുത്തന്തി നോ തക്കോ’’തി ച, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

കായവാചാ സമുട്ഠാനാ, യസ്സാ ആപത്തിയാ സിയും;

തത്ഥ കമ്മം ന തം ചിത്തം, കമ്മം നസ്സതി ഖീയതി.

കിരിയാകിരിയാദികം യഞ്ച, കമ്മാകമ്മാദികം ഭവേ;

ന യുത്തം തം വിരുദ്ധത്താ, കമ്മമേകംവ യുജ്ജതി.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൩൨. അനാപത്തി, ഭിക്ഖു, ചിത്തുപ്പാദേതി ഏത്ഥ കേവലം ചിത്തം, തസ്സേവ ഉപ്പാദേതബ്ബാപത്തീഹി അനാപത്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാഹ – ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനാദീസു, സബ്ബേസു ച അകിരിയസിക്ഖാപദേസു ന കായങ്ഗചോപനം വാ വാചങ്ഗചോപനം വാ, അപിചാപത്തി, കസ്മാ ഇമസ്മിംയേവ സിക്ഖാപദേ അനാപത്തി, ന സബ്ബാപത്തീഹീതി? ന, കസ്മാ.

കത്തബ്ബാ സാധികം സിക്ഖാ, വിഞ്ഞത്തിം കായവാചികം;

അകത്വാ കായവാചാഹി, അവിഞ്ഞത്തീഹി തം ഫുസേ.

ന ലേസഭാവത്താ. സപ്പായേ ആരമ്മണേ അട്ഠത്വാ പടിലദ്ധാസേവനം ഹുത്വാ തതോ പരം സുട്ഠു ധാവതീതി സന്ധാവതി. തതോ അഭിജ്ഝായ സഹഗതം, ബ്യാപാദസഹഗതം വാ ഹുത്വാ വിസേസതോ ധാവതീതി വിധാവതി.

൧൩൭. വണം കത്വാ ഗഹേതുന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഇത്ഥിരൂപസ്സ നാമ യത്ഥ ആമസന്തസ്സ ദുക്കടന്തി കേചി. ‘‘കായപടിബദ്ധഗ്ഗഹണം യുത്തം, തം സന്ധായ വട്ടതീതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഉഭയം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

കുസസങ്കാമനവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൧൩൮. മഹാപച്ചരിയാദീസു യം വുത്തം ‘‘പദുദ്ധാരേനേവ കാരേതബ്ബോ’’തി, തം സുവുത്തം. കിന്തു തസ്സ പരികപ്പാവഹാരകമത്തം ന ദിസ്സതീതി ദസ്സനത്ഥം ഇദം വുത്തം. ഉദ്ധാരേ വായം ആപന്നോ, തസ്മാ ദിസ്വാ ഗച്ഛന്തോ ‘‘പദുദ്ധാരേനേവ കാരേതബ്ബോ’’തി ഇദം തത്ഥ ദുവുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. കഥം? ‘‘സാടകത്ഥികോ സാടകപസിബ്ബകമേവ ഗഹേത്വാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ സാടകഭാവം ഞത്വാ ‘പച്ഛാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി ഏവം പരികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹതി, ന ഉദ്ധാരേ ഏവാപജ്ജതി. യദാ ബഹി ഠത്വാ ‘സാടകോ അയ’ന്തി ദിസ്വാ ഗച്ഛതി, തദാ പദുദ്ധാരേനേവ കാരേതബ്ബോ’’തി ന വുത്തമേതം, കിന്തു കിഞ്ചാപി പരികപ്പോ ദിസ്സതി, പുബ്ബഭാഗേ അവഹാരക്ഖണേ ന ദിസ്സതീതി ന സോ പരികപ്പാവഹാരോ, അയമത്ഥോ മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തോവ, തസ്മാ ‘‘ഞായമേവാ’’തി വദന്തി. കമ്മന്തസാലാ നാമ കസ്സകാനം വനച്ഛേദകാനം ഗേഹാനി. അയം താവാതി സചേ ഉപചാരസീമന്തിആദി യാവ ഥേരവാദോ മഹാഅട്ഠകഥാനയോ, തത്ഥ കേചി പനാതിആദി ന ഗഹേതബ്ബം ഥേരവാദത്താ യുത്തിഅഭാവതോ, ന ഹി സാഹത്ഥികേ ഏവംവിധാ അത്ഥസാധകചേതനാ ഹോതി. ആണത്തികേ ഏവ അത്ഥസാധകചേതനാ. ‘‘സേസം മഹാപച്ചരിയം വുത്തേനത്ഥേന സമേതീ’’തി വുത്തം.

കുസസങ്കാമനകരണേ സചേ പരോ ‘‘നായം മമ സന്തകോ’’തി ജാനാതി, ഇതരസ്സ ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികാപത്തി ഖീലസങ്കാമനേ വിയ. ‘‘അത്തനോ സന്തകം സചേ ജാനാതി, ന ഹോതീ’’തി വദന്തി. ഏവം സന്തേ പഞ്ചകാനി സങ്കരാനി ഹോന്തീതി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം.

൧൪൦. പരാനുദ്ദയതായാതി ഏത്ഥ പരാനുദ്ദയതായ കോടിപ്പത്തേന ഭഗവതാ കസ്മാ ‘‘അനാപത്തി പേതപരിഗ്ഗഹേ തിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹേ’’തി (പാരാ. ൧൩൧) വുത്തന്തി ചേ? പരാനുദ്ദയതായ ഏവ. യസ്സ ഹി പരിക്ഖാരസ്സ ആദാനേ രാജാനോ ചോരം ഗഹേത്വാ ന ഹനനാദീനി കരേയ്യും, തസ്മിമ്പി നാമ സമണോ ഗോതമോ പാരാജികം പഞ്ഞപേത്വാ ഭിക്ഖും അഭിക്ഖും കരോതീതി മഹാജനോ ഭഗവതി പസാദഞ്ഞഥത്തം ആപജ്ജിത്വാ അപായുപഗോ ഹോതി. അപേതപരിഗ്ഗഹിതാ രുക്ഖാദീ ച ദുല്ലഭാ, ന ച സക്കാ ഞാതുന്തി രുക്ഖാദീഹി പാപഭീരുകോ ഉപാസകജനോ പടിമാഘരചേതിയബോധിഘരവിഹാരാദീനി അകത്വാ മഹതോ പുഞ്ഞക്ഖന്ധതോ പരിഹായേയ്യ. ‘‘രുക്ഖമൂലസേനാസനം പംസുകൂലചീവരം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ’’തി (മഹാവ. ൧൨൮) വുത്തനിസ്സയാ ച അനിസ്സയാ ഹോന്തി. പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ ഹി ഭിക്ഖൂ രുക്ഖമൂലപംസുകൂലാനി ന സാദിയിസ്സന്തീതി, പബ്ബജ്ജാ ച ന സമ്ഭവേയ്യും, സപ്പദട്ഠകാലേ ഛാരികത്ഥായ രുക്ഖം അഗ്ഗഹേത്വാ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യും, അച്ഛിന്നചീവരാദികാലേ സാഖാഭങ്ഗാദിം അഗ്ഗഹേത്വാ നഗ്ഗാ ഹുത്വാ തിത്ഥിയലദ്ധിമേവ സുലദ്ധി വിയ ദീപേന്താ വിചരേയ്യും, തതോ തിത്ഥിയേസ്വേവ ലോകോ പസീദിത്വാ ദിട്ഠിഗ്ഗഹണം പത്വാ സംസാരഖാണുകോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഭഗവാ പരാനുദ്ദയതായ ഏവ ‘‘അനാപത്തി പേതപരിഗ്ഗഹേ’’തിആദിമാഹാതി വേദിതബ്ബം.

൧൪൧. അപരമ്പി ഭാഗം ദേഹീതി ‘‘ഗഹിതം വിഞ്ഞത്തിസദിസത്താ നേവ ഭണ്ഡദേയ്യം ന പാരാജിക’’ന്തി ലിഖിതം, ഇദം പകതിജനേ യുജ്ജതി. ‘‘സചേ പന സാമികോ വാ തേന ആണത്തോ വാ ‘അപരസ്സ സഹായഭിക്ഖുസ്സ ഭാഗം ഏസ ഗണ്ഹാതി യാചതി വാ’തി യം അപരഭാഗം ദേതി, തം ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി വദന്തി.

൧൪൮-൯. ഖാദന്തസ്സ ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ചോരസ്സ വാ സാമികസ്സ വാ സമ്പത്തസ്സ ദിന്നം സുദിന്നമേവ കിര. അവിസേസേനാതി ‘‘ഉസ്സാഹഗതാനം വാ’’തി അവത്വാ വുത്തം, ന ഹി കതിപയാനം അനുസ്സാഹതായ സങ്ഘികമസങ്ഘികം ഹോതി. മഹാഅട്ഠകഥായമ്പി ‘‘യദി സഉസ്സാഹാവ ഗച്ഛന്തി, ഥേയ്യചിത്തേന പരിഭുഞ്ജതോ അവഹാരോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ തദുഭയമേകം. ഛഡ്ഡിതവിഹാരേ ഉപചാരസീമായ പമാണം ജാനിതും ന സക്കാ, അയം പന ഭിക്ഖു ഉപചാരസീമായ ബഹി ഠത്വാ ഘണ്ടിപഹരണാദിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി ഖാദതി, തേന ഏവം ഖാദിതം സുഖാദിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇതരവിഹാരേ തത്ഥ ദിത്തവിധിനാവ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സുഖാദിതം അന്തോവിഹാരത്താ’’തി ലിഖിതം, ആഗതാനാഗതാനം സന്തകത്താതി ‘‘ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ ദേമീ’’തി ദിന്നത്താ വുത്തം. ഏവം അവത്വാ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമീ’’തി ദിന്നമ്പി താദിസമേവ. തഥാ ഹി ബഹി ഠിതോ ലാഭം ന ലഭതി ഭഗവതോ വചനേനാതി വേദിതബ്ബം.

൧൫൩. ‘‘മതസൂകരോ’’തി വചനതോ തമേവ ജീവന്തം ഭണ്ഡദേയ്യന്തി കത്വാ ദാതും ന ലഭതി. വജ്ഝം വട്ടതീതി ദീപിതം ഹോതി. മദ്ദന്തോ ഗച്ഛതി, ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ഏത്ഥ കിത്തകം ഭണ്ഡദേയ്യം, ന ഹി സക്കാ ‘‘ഏത്തകാ സൂകരാ മദ്ദിത്വാ ഗതാ ഗമിസ്സന്തീ’’തി ജാനിതുന്തി? യത്തകേ സാമികാനം ദിന്നേ തേ ‘‘ദിന്നം മമ ഭണ്ഡ’’ന്തി തുസ്സന്തി, തത്തകം ദാതബ്ബം. നോ ചേ തുസ്സന്തി, അതിക്കന്തസൂകരമൂലം ദത്വാ കിം ഓപാതോ ഖണിത്വാ ദാതബ്ബോതി? ന ദാതബ്ബോ. അഥ കിം ചോദിയമാനസ്സ ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപേന പാരാജികം ഹോതീതി? ന ഹോതി, കേവലം കപ്പിയപരിക്ഖാരം ദത്വാ തോസേതബ്ബോവ സാമികോ, ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസൂതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ‘‘തദഹേവ വാ ദുതിയദിവസേ വാ മദ്ദന്തോ ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം. ഗുമ്ബേ ഖിപതി, ഭണ്ഡദേയ്യമേവാതി അവസ്സം പവിസനകേ സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ഏകസ്മിം വിഹാരേ പരചക്കാദിഭയം ആഗതം. മൂലവത്ഥുച്ഛേദന്തി ‘‘സബ്ബസേനാസനം ഏതേ ഇസ്സരാ’’തി വചനതോ ഇതരേ അനിസ്സരാതി ദീപിതം ഹോതി.

൧൫൬. ആരാമരക്ഖകാതി വിസ്സട്ഠവസേന ഗഹേതബ്ബം. അധിപ്പായം ഞത്വാതി ഏത്ഥ യസ്സ ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തം ഭിക്ഖും, ഭാഗം വാ സാമികാ ന രക്ഖന്തി ന ദണ്ഡേന്തി, തസ്സ ദാനം അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീതി ഇധ സന്നിട്ഠാനം. തമ്പി ‘‘ന വട്ടതി സങ്ഘികേ’’തി വുത്തം. അയമേവ ഭിക്ഖു ഇസ്സരോതി യത്ഥ സോ ഇച്ഛതി, തത്ഥ അത്തഞാതഹേതും ലഭതി കിര അത്ഥോ. അപിച ‘‘ദഹരോ’’തി വദന്തി. സവത്ഥുകന്തി സഹ ഭൂമിയാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘തിണമത്തം പന ന ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം കിന്തു ഗരുഭണ്ഡന്തി ചേ, അരക്ഖിയഅഗോപിയട്ഠാനേ, വിനസ്സനകഭാവേ ച ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. കപ്പിയേപി ചാതി വത്വാ, അവത്വാ വാ ഗഹണയുത്തേ മാതാദിസന്തകേപി ഥേയ്യചിത്തുപ്പാദേന. ഇദം പന സിക്ഖാപദം ‘‘രാജാപിമേസം അഭിപ്പസന്നോ’’തി (പാരാ. ൮൬) വചനതോ ലാഭഗ്ഗമഹത്തം, വേപുല്ലമഹത്തഞ്ച പത്തകാലേ പഞ്ഞത്തന്തി സിദ്ധം.

ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.