൩. തതിയപാരാജികം

പഠമപഞ്ഞത്തിനിദാനവണ്ണനാ

൧൬൨. തീഹി സുദ്ധേനാതി ഏത്ഥ തീഹീതി നിസ്സക്കവചനം വാ ഹോതി, കരണവചനം വാ. നിസ്സക്കപക്ഖേ കായവചീമനോദ്വാരേഹി സുദ്ധേന. തഥാ ദുച്ചരിതമലേഹി വിസമേഹി പപഞ്ചേഹീതിആദിനാ നയേന സബ്ബകിലേസത്തികേഹി ബോധിമണ്ഡേ ഏവ സുദ്ധേനാതി യോജേതബ്ബം. കരണപക്ഖേ തീഹീതി കായവചീമനോദ്വാരേഹി സുദ്ധേന. തഥാ തീഹി സുചരിതേഹി, തീഹി വിമോക്ഖേഹി, തീഹി ഭാവനാഹി, തീഹി സീലസമാധിപഞ്ഞാഹി സുദ്ധേനാതി സബ്ബഗുണത്തികേഹി യോജേതബ്ബം. വിഭാവിതന്തി ദേസനായ വിത്ഥാരിതം, വിഭൂതം വാ കതം വിഹിതം, പഞ്ഞത്തം വാ ഹോതി. സംവണ്ണനാതി വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനം.

ന കേവലം രാജഗഹമേവ, ഇദമ്പി നഗരം. സപരിച്ഛേദന്തി സപരിയന്തന്തി അത്ഥോ. സപരിക്ഖേപന്തി ഏകേ. ‘‘ഹംസവട്ടകച്ഛദനേനാതി ഹംസപരിക്ഖേപസണ്ഠാനേനാ’’തി ലിഖിതം. കായവിച്ഛിന്ദനിയകഥന്തി അത്തനോ അത്തഭാവേ, പരസ്സ വാ അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനകരം വിച്ഛിന്ദനകരം ധമ്മകഥം കഥേതി. അസുഭാ ചേവ സുഭാകാരവിരഹിതത്താ. അസുചിനോ ച ദോസനിസ്സന്ദനപഭവത്താ. പടികൂലാ ച ജിഗുച്ഛനീയത്താ പിത്തസേമ്ഹാദീസു ആസയതോ. അസുഭായ വണ്ണന്തി അസുഭാകാരസ്സ, അസുഭകമ്മട്ഠാനസ്സ വാ വിത്ഥാരം ഭാസതി. സാമിഅത്ഥേ ഹേതം സമ്പദാനവചനം. അസുഭന്തി അസുഭനിമിത്തസ്സ ആവിഭാവായ പച്ചുപട്ഠാനായ വിത്ഥാരകഥാസങ്ഖാതം വണ്ണം ഭാസഭീതി അത്ഥോ. തേസംയേവ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ദസഹി ലക്ഖണേഹി സമ്പന്നം കിലേസചോരേഹി അനഭിഭവനീയത്താ ഝാനചിത്തം മഞ്ജൂസം നാമ.

തത്രിമാനീതി ഏത്ഥായം പിണ്ഡത്ഥോ – യസ്മിം വാരേ പഠമം ഝാനം ഏകചിത്തക്ഖണികം ഉപ്പജ്ജതി, തം സകലമ്പി ജവനവാരം അനുലോമപരികമ്മഉപചാരഗോത്രഭുഅപ്പനാപ്പഭേദം ഏകത്തനയേന ‘‘പഠമം ഝാന’’ന്തി ഗഹേത്വാ തസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ അപ്പനാപടിപാദികായ ഖിപ്പാദിഭേദായ അഭിഞ്ഞായ അധിഗതായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിം ഉപാദായ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീതി വേദിതബ്ബാ. തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേതി വേദിതബ്ബാ. പരിയോദാപകഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ആദിചിത്തതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണം, ഏതസ്മിം അന്തരേ പടിപദാവിസുദ്ധീതി വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പാദഠിതിക്ഖണേസു ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ, ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു സമ്പഹംസനാതി വേദിതബ്ബാ. ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണന്തി കത്വാ ‘‘വിസുദ്ധിപടിപത്തിപക്ഖന്ദനേ’’തിആദിനാ പുബ്ബഭാഗോ ലക്ഖീയതി, തിവിധേന അജ്ഝുപേക്ഖനേന മജ്ഝം ലക്ഖീയതി, ചതുബ്ബിധായ സമ്പഹംസനായ പരിയോസാനം ലക്ഖീയതീതി. തേന വുത്തം ‘‘ദസ ലക്ഖണാനീ’’തി.

പാരിബന്ധകതോതി നീവരണസങ്ഖാതപാരിബന്ധകതോ വിസുദ്ധത്താ ഗോത്രഭുപരിയോസാനം പുബ്ബഭാഗജവനചിത്തം ‘‘ചിത്തവിസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി. തഥാ വിസുദ്ധത്താ തം ചിത്തം മജ്ഝിമം സമാധിനിമിത്തസങ്ഖാതം അപ്പനാസമാധിം തദത്ഥായ ഉപഗച്ഛമാനം ഏകസന്തതിവസേന പരിണാമേന്തം പടിപജ്ജതി നാമ. ഏവം പടിപന്നസ്സ തസ്സ തത്ഥ സമഥനിമിത്തേ പക്ഖന്ദനം തബ്ഭാവൂപഗമനം ഹോതീതി കത്വാ ‘‘തത്ഥ ചിത്തപക്ഖന്ദന’’ന്തി വുച്ചതി. ഏവം താവ പഠമജ്ഝാനുപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏവം വിസുദ്ധസ്സ അപ്പനാപ്പത്തസ്സ പുന വിസോധനേ ബ്യാപാരാഭാവാ അജ്ഝുപേക്ഖനം ഹോതി. സമഥപ്പടിപന്നത്താ പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരാഭാവാ ച സമഥപ്പടിപന്നസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനം ഹോതി. കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകന്തേന ഉപട്ഠിതത്താ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരാസമ്ഭവതോ ഏകത്തുപട്ഠാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനം ഹോതി. തത്ഥ ജാതാനന്തി തസ്മിം ചിത്തേ ജാതാനം സമാധിപഞ്ഞാനം യുഗനദ്ധഭാവേന അനതിവത്തനട്ഠേന നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ. സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം വിമുത്തിരസേനേകരസട്ഠേന അനതിവത്തനേകസഭാവാനം തേസം ദ്വിന്നം ഉപഗതം തജ്ജം തസ്സാരുപ്പം തദനുരൂപം വീരിയം തഥാ ചിത്തം യോഗീ വാഹേതി പവത്തേതീതി കത്വാ തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ച വിസേസഭാഗിയഭാവത്താ ആസേവനട്ഠേന ച സമ്പഹംസനാ ഹോതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ‘‘അനന്തരാതീതം ഗോത്രഭുചിത്തം ഏകസന്തതിവസേന പരിണാമേന്തം പടിപജ്ജതി നാമാ’’തി ലിഖിതം. തത്ഥ ഹി പരിണാമേന്തം പടിപജ്ജതീതി ഏതാനി വചനാനി അതീതസ്സ ന സമ്ഭവന്തി, യഞ്ച തദനന്തരം ലിഖിതം ‘‘അപ്പനാസമാധിചിത്തം ഉപഗച്ഛമാനം ഗോത്രഭുചിത്തം തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമാ’’തി. ഇമിനാപി തം ന യുജ്ജതി, ‘‘പടിപത്തിക്ഖണേ ഏവ അതീത’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘ഗോത്രഭുചിത്തം തത്ഥ പക്ഖന്ദതീ’’തി വചനമേവ വിരുജ്ഝതീതി ആചരിയോ. ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികമ്പി ലോകുത്തരചിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സാപി ഝാനസ്സ ഏതാനി ദസ ലക്ഖണാനീ’’തി വുത്തം. ‘‘തതോ പട്ഠായ ആസേവനാ ഭാവനാ ഏവാ’’തിപി വുത്തം. ‘‘അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി അധിട്ഠാനേന സഹഗത’’ന്തി ലിഖിതം. തസ്സത്ഥോ – യഞ്ച ‘‘ആദിമജ്ഝപരിയോസാനസങ്ഖാത’’ന്തി വുത്തം, തം തേസം തിണ്ണമ്പി കല്യാണകതായ സമന്നാഗതത്താ തിവിധകല്യാണകതഞ്ച. ഏവം തിവിധചിത്തം തദധിഗമമൂലകാനം ഗുണാനം, ഉപരിഝാനാധിഗമസ്സ വാ പദട്ഠാനട്ഠേന അധിട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന സമ്പന്നത്താ അധിട്ഠാനസമ്പന്നം നാമാതി.

അദ്ധമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി ഏത്ഥ ആചരിയാ ഏവമാഹു ‘‘ഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞവധദസ്സനസവനസമ്ഭവേ സത്ഥുനോ സതി തസ്സ ഉപദ്ദവസ്സ അഭാവേ ഉപായാജാനനതോ ‘അയം അസബ്ബഞ്ഞൂ’തി ഹേതുപതിരൂപകമഹേതും വത്വാ ധമ്മിസ്സരസ്സാപി തഥാഗതസ്സ കമ്മേസ്വനിസ്സരിയം അസമ്ബുജ്ഝമാനാ അസബ്ബദസ്സിതമധിച്ചമോഹാ ബഹുജനാ അവീചിപരായനാ ഭവേയ്യും, തസ്മാ സോ ഭഗവാ പഗേവ തേസം ഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വധമാനഭാവം ഞത്വാ തദഭാവോപായാഭാവം പന സുവിനിച്ഛിനിത്വാ തത്ഥ പുഥുജ്ജനാനം സുഗതിലാഭഹേതുമേവേകം കത്വാ അസുഭദേസനായ വാ രൂപസദ്ദദസ്സനസവനേഹി നിപ്പയോജനേഹി വിരമിത്വാ പഗേവ തതോ വിരമണതോ, സുഗതിലാഭഹേതുകരണതോ, അവസ്സം പഞ്ഞാപിതബ്ബായ തതിയപാരാജികപഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥാഗമദസ്സനതോ ച അത്തനോ സബ്ബദസ്സിതം പരിക്ഖകാനം പകാസേന്തോ വിയ തമദ്ധമാസം വേനേയ്യഹിതനിപ്ഫത്തിയാ ഫലസമാപത്തിയാ അവകാസം കത്വാ വിഹരിതുകാമോ ‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധമാസം പടിസല്ലീയിതു’ന്തിആദിമാഹാ’’തി. ആചരിയാ നാമ ബുദ്ധമിത്തത്ഥേരധമ്മസിരിത്ഥേരഉപതിസ്സത്ഥേരാദയോ ഗണപാമോക്ഖാ, അട്ഠകഥാചരിയസ്സ ച സന്തികേ സുതപുബ്ബാ. തതോ അഞ്ഞേ ഏകേതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സകേന കായേന അട്ടീയന്തി…പേ… ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഇദം പരതോ ‘‘യേ തേ ഭിക്ഖൂ അവീതരാഗാ, തേസം തസ്മിം സമയേ ഹോതി ഏവ ഭയം, ഹോതി ലോമഹംസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ന യുജ്ജതി, ഇദഞ്ച ഭഗവതോ അസുഭകഥാരമ്മണപ്പയോജനേന ന സമേതീതി ചേ? ന, തദത്ഥാജാനനതോ. സകേന കായേന അട്ടീയന്താനമ്പി തേസം അരിയമഗ്ഗേന അപ്പഹീനസിനേഹത്താ ഖീണാസവാനം വിയ മരണം പടിച്ച അഭയം ന ഹോതി, ഭയഞ്ച പന അസുഭഭാവനാനുയോഗാനുഭാവേന മന്ദീഭൂതം അനട്ടീയന്താനം വിയ ന മഹന്തം ഹുത്വാ ചിത്തം മോഹേസി. അപായുപഗേ തേ സത്തേ നാകാസീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ ഇദം പുരിമസ്സ കാരണവചനം, യസ്മാ തേസം തസ്മിം സമയേ ഹോതി ഏവ ഭയം, ഛമ്ഭിതത്തം, ലോമഹംസോ ച, തസ്മാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ അസുഭകഥം കഥേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി.

അഥ വാ സകേന കായേന അട്ടീയന്താനമ്പി തേസം ഹോതി ഏവ ഭയം, മഹാനുഭാവാ വീതരാഗാതി ഖീണാസവാനം മഹന്തം വിസേസം ദസ്സേതി, അതിദുപ്പസഹേയ്യമിദം മരണഭയം, യതോ ഏവംവിധാനമ്പി അവീതരാഗത്താ ഭയം ഹോതീതിപി ദസ്സേതി. തദഞ്ഞേ തേസം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ചസതാനം അഞ്ഞതരാ. തേനേദം ദീപേതി ‘‘തം തഥാ ആഗതം അസിഹത്ഥം വധകം പസ്സിത്വാ തദഞ്ഞേസമ്പി ഹോതി ഏവ ഭയം, പഗേവ തേസന്തി കത്വാ ഭഗവാ പഠമമേവ തേസം അസുഭകഥം കഥേസി, പരതോ തേസം നാഹോസി. ഏവം മഹാനിസംസാ നേസം അസുഭകഥാ ആസീ’’തി. യോ പനേത്ഥ പച്ഛിമോ നയോ, സോ ‘‘തേസു കിര ഭിക്ഖൂസു കേനചിപി കായവികാരോ വാ വചീവികാരോ വാ ന കതോ, സബ്ബേ സതാ സമ്പജാനാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപജ്ജിംസൂ’’തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന സമേതി.

അപരേ പനാഹൂതി കുലദ്ധിപടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ‘‘അയം കിര ലദ്ധീ’’തി വചനം ‘‘മാരധേയ്യംനാതിക്കമിസ്സതീ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന വിരുജ്ഝതി. കഥം? അയം ഭിക്ഖൂ അഘാതേന്തോ മാരവിസയം അതിക്കമിസ്സതി അകുസലകരണതോ ച. ഘാതേന്തോ പന മാരധേയ്യം നാതിക്കമിസ്സതി ബലവത്താ കമ്മസ്സാതി സയം മാരപക്ഖികത്താ ഏവം ചിന്തേത്വാ പന ‘‘യേ ന മതാ, തേ സംസാരതോ ന മുത്താ’’തി അത്തനോ ച ലദ്ധി, തസ്മാ തം തത്ഥ ഉഭയേസം മഗ്ഗേ നിയോജേന്തീ ഏവമാഹ, തേനേവ ‘‘മാരപക്ഖികാ മാരേന സമാനലദ്ധികാ’’തി അവത്വാ ‘‘മാരസ്സാ നുവത്തികാ’’തി വുത്താ. ‘‘ഇമിനാ കിം വുത്തം ഹോതി? യസ്മാ മാരസ്സ അനുവത്തി, തസ്മാ ഏവം ചിന്തേത്വാപി അത്തനോ ലദ്ധിവസേന ഏവമാഹാ’’തി കേചി ലിഖന്തി. മമ സന്തികേ ഏകതോ ഉപട്ഠാനമാഗച്ഛന്തി, അത്തനോ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ ഉദ്ദേസാദിം ഗണ്ഹാതി.

ആനാപാനസ്സതിസമാധികഥാവണ്ണനാ

൧൬൫. അയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? യേസം ഏവമസ്സ ‘‘ഭഗവതാ ആചിക്ഖിതകമ്മട്ഠാനാനുയോഗപച്ചയാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ജീവിതക്ഖയോ ആസീ’’തി, തേസം തം മിച്ഛാഗാഹം നിസേധേതി. കേവലം തേസം ഭിക്ഖൂനം പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയാവ ജീവിതക്ഖയോ ആസി, ഇദം പന കമ്മട്ഠാനം തേസം കേസഞ്ചി അരഹത്തപ്പത്തിയാ, കേസഞ്ചി അനാഗാമിസകദാഗാമിസോതാപത്തിഫലപ്പത്തിയാ, കേസഞ്ചി പഠമജ്ഝാനാധിഗമായ, കേസഞ്ചി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗപ്പഹാനേന അത്തസിനേഹപഅയാദാനായ ഉപനിസ്സയോ ഹുത്വാ, കേസഞ്ചി സുഗതിയം ഉപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ അഹോസീതി സാത്ഥികാവ മേ അസുഭകഥാ, കിന്തു ‘‘സാധു, ഭന്തേ ഭഗവാ, അഞ്ഞം പരിയായം ആചിക്ഖതൂ’’തി ആനന്ദേന യാചിതത്താ അഞ്ഞം പരിയായം ആചിക്ഖാമി, യഥാ വോ പുബ്ബേ ആചിക്ഖിതഅസുഭകമ്മട്ഠാനാനുയോഗാ, ഏവം അയമ്പി ഖോ ഭിക്ഖവേതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘അസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതീ’’തി വുത്തം. സാ ഹി തം അസ്സാസം, പസ്സാസം വാ ആരമ്മണം കത്വാ പുബ്ബഭാഗേ, അപരഭാഗേ പന അസ്സാസപസ്സാസപഭവനിമിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപട്ഠാതീതി ച തഥാ വുത്താ.

അസുഭേ പവത്തം അസുഭന്തി വാ പവത്തം ഭാവനാകമ്മം അസുഭകമ്മം, തദേവ അഞ്ഞസ്സ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനകസ്സ കാരണട്ഠേന ഠാനത്താ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, ആരമ്മണം വാ അസുഭകമ്മസ്സ പദട്ഠാനട്ഠേന ഠാനന്തി അസുഭകമ്മട്ഠാനന്തി ഇധ അസുഭജ്ഝാനം, തേനേവ ‘‘ഓളാരികാരമ്മണത്താ’’തി വുത്തം. പടിവേധവസേനാതി വിതക്കാദിഅങ്ഗപടിലാഭവസേന. ആരമ്മണസന്തതായാതി അനുക്കമേന സന്തകാലം ഉപാദായ വുത്തകായദരഥപ്പടിപസ്സദ്ധിവസേന നിബ്ബുതോ. പരികമ്മം വാതി കസിണപരികമ്മം കിര നിമിത്തുപ്പാദപരിയോസാനം. തദാ ഹി നിരസ്സാദത്താ അസന്തം, അപ്പണിഹിതഞ്ച. യഥാ ഉപചാരേ നീവരണവിഗമേന, അങ്ഗപാതുഭാവേന ച സന്തതാ ഹോതി, ന തഥാ ഇധ, ഇദം പന ‘‘ആദിസമന്നാഹാരതോ’’തി വുത്തം. ദുതിയവികപ്പേ അസേചനകോതി അതിത്തികരോ, തേന വുത്തം ‘‘ഓജവന്തോ’’തി. ചേതസികസുഖം ഝാനക്ഖണേപി അത്ഥി, ഏവം സന്തേപി ‘‘ഉഭോപി ഝാനാ വുട്ഠിതസ്സേവ ഗഹേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. സമഥേന സകസന്താനേ അവിക്ഖമ്ഭിതേ. ഇതരഥാ പാപകാനം ഝാനേന സഹുപ്പത്തി സിയാ. ഖന്ധാദീനം ലോകുത്തരപാദകത്താ നിബ്ബേധഭാഗിയം, വിസേസേന യസ്സ നിബ്ബേധഭാഗിയം ഹോതി, തം സന്ധായ വാ. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീതിആദിചതുക്കവസേന അനുപുബ്ബേന അരിയമഗ്ഗവുഡ്ഢിപ്പത്തോ സമുച്ഛിന്ദതി, സേസാനമേതം നത്ഥീ’’തി ലിഖിതം.

തഥാഭാവപടിസേധനോ ചാതി സോളസവത്ഥുകസ്സ തിത്ഥിയാനം നത്ഥിതായ വുത്തം. സബ്ബപഠമാനം പന ചതുന്നം പദാനം വസേന ലോകിയജ്ഝാനമേവ തേസം അത്ഥി, തസ്മിം ലോകുത്തരപദട്ഠാനം നത്ഥി ഏവ. ‘‘ഫലമുത്തമന്തി ഫലേ ഉത്തമ’’ന്തി വുത്തം. ഉതുത്തയാനുകൂലന്തി ഗിമ്ഹേ അരഞ്ഞേ, ഹേമന്തേ രുക്ഖമൂലേ, വസന്തകാലേ സുഞ്ഞാഗാരേ ഗതോ. സേമ്ഹധാതുകസ്സ അരഞ്ഞം, പിത്തധാതുകസ്സ രുക്ഖമൂലം, വാതധാതുകസ്സ സുഞ്ഞാഗാരം അനുകൂലം. മോഹചരിതസ്സ അരഞ്ഞം അനുകൂലം മഹാഅരഞ്ഞേ ചിത്തം ന സങ്കുടതി, ദോസചരിതസ്സ രുക്ഖമൂലം, രാഗചരിതസ്സ സുഞ്ഞാഗാരം. ഠാനചങ്കമാനി ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനി, സയനം ലീനപക്ഖികം, പല്ലങ്കാഭുജനേന നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവം, ഉജുകായം പണിധാനേന അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തനസുഖം ‘‘പരിമുഖം സതി’’ന്തി ഇമിനാ ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായം ദസ്സേതി. കാരീതി കരണസീലോ. ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അസ്സസതി പസ്സസതീ’’തി അവത്വാ ‘‘സതോ കാരീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘അസ്സസതി പസ്സസതീ’’തി വുത്തേ ‘‘പഠമചതുക്കം ഏവ ലബ്ഭതി, ന സേസാനീ’’തി ച ‘‘ദീഘംഅസ്സാസവസേനാതി അലോപസമാസം കത്വാ’’ഇതി ച ‘‘ഏകത്ഥതായ അവിക്ഖേപ’’ന്തി ച ‘‘അസമ്ഭോഗവസേന പജാനതോ’’തി ച ‘‘തേന ഞാണേനാ’’തി ച ‘‘പജാനതോതി വുത്തഞാണേനാ’’തി ച ‘‘സതോകാരീതി സതിസമ്പജഞ്ഞാഹികാരീ’’തി ച ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ അസ്സാസാവ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിഅസ്സാസാ’’തി ച ലിഖിതം. ഉപ്പടിപാടിയാ ആഗതമ്പി യുജ്ജതേവ, തേന ഠാനേന പടിസിദ്ധം. താലും ആഹച്ച നിബ്ബായനതോ കിര പോതകോ സമ്പതിജാതോവ ഖിപിതസദ്ദം കരോതി, ഛന്ദപാമോജ്ജവസേന ഛ പുരിമാ തയോതി നവ. ഏകേനാകാരേനാതി അസ്സാസവസേന വാ പസ്സാസവസേന വാ ഏവം ആനാപാനസ്സതിം ഭാവയതോ കായേ കായാനുപസ്സനാസതികമ്മട്ഠാനഭാവനാ സമ്പജ്ജതി.

കായോതി അസ്സാസപസ്സാസാ. ഉപട്ഠാനം സതി. ദീഘന്തി സീഘം ഗതം അസ്സാസപസ്സാസം. അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി കാലസങ്ഖാതേ വിയ കാലകോട്ഠാസേതി അത്ഥോ, ദീഘകാലേ വാതി അത്ഥോ. ഏകോ ഹി അസ്സാസമേവൂപലക്ഖേതി, ഏകോ പസ്സാസം, ഏകോ ഉഭയം, തസ്മാ ‘‘വിഭാഗം അകത്വാ’’തി വാ വുത്തം, ഛന്ദോതി ഏവം അസ്സാസതോ, പസ്സാസതോ ച അസ്സാദോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വസേന കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ പാമോജ്ജന്തി. അസ്സാസപസ്സാസാനം ദുവിഞ്ഞേയ്യവിസയത്താ ചിത്തം വിവത്തതി, ഗണനം പഹായ ഫുട്ഠട്ഠാനമേവ മനസി കരോന്തസ്സ കേവലം ഉപേക്ഖാവ സണ്ഠാതി. ചത്താരോ വണ്ണാതി ‘‘പത്തസ്സ തയോ വണ്ണാ’’തിആദീസു വിയ ചത്താരോ സണ്ഠാനാതി അത്ഥോ.

തഥാഭൂതസ്സാതി ആനാപാനസ്സതിം ഭാവയതോ. സംവരോതി സതിസംവരോ. അഥ വാ പഠമേന ഝാനേന നീവരണാനം, ദുതിയേന വിതക്കവിചാരാനം, തതിയേന പീതിയാ, ചതുത്ഥേന സുഖദുക്ഖാനം, ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ രൂപസഞ്ഞായ, പടിഘസഞ്ഞായ, നാനത്തസഞ്ഞായ വാ പഹാനം. ‘‘സീലന്തി വേരമണി സീലം, ചേതനാ സീലം, സംവരോ സീലം, അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൯ ഥോകം വിസദിസം) വുത്തവിധിനാപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അത്ഥതോ തഥാ തഥാ പവത്തധമ്മാ ഉപധാരണസമാധാനസങ്ഖാതേന സീലനട്ഠേന സീലന്തി വുച്ചന്തീ’’തി വുത്തം. തഥാ ‘‘അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി ഏത്ഥാപി ചേതനാസീലമേവ, കത്ഥചി വിരതിസീലമ്പീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ പണ്ണത്തിവജ്ജേസുപി സിക്ഖാപദേസു വിരതിപ്പസങ്ഗോ അഹോസി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീതി കത്വാ തസ്സാപി വിരതിപ്പസങ്ഗോ. തസ്മിം ആരമ്മണേതി ആനാപാനാരമ്മണേ. തായ സതിയാതി തത്ഥ ഉപ്പന്നസതിയാ. ‘‘തേന മനസികാരേനാതി ആവജ്ജനേനാ’’തി ലിഖിതം. ഏതേന നാനാവജ്ജനപ്പവത്തിദീപനതോ നാനാജവനവാരേഹിപി സിക്ഖതി നാമാതി ദീപിതം ഹോതി, യേന പന മനസികാരേന വാ. ഞാണുപ്പാദനാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന യാവ പരിയോസാനം വേദിതബ്ബം. ‘‘തത്രാതി തസ്മിം ആനാപാനാരമ്മണേ. ഏവന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബനയേനാ’’തി ലിഖിതം. തത്രാതി തേസം അസ്സാസപസ്സാസാനം വാ. തഞ്ഹി ‘‘പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ’’തി ഇമിനാ സുട്ഠു സമേതി. ‘‘പഠമവാദോ ദീഘഭാണകാനം. തേ ഹി ‘പഠമജ്ഝാനം ലഭിത്വാ നാനാസനേ നിസീദിത്വാ ദുതിയത്ഥായ വായാമതോ ഉപചാരേ വിതക്കവിചാരവസേന ഓളാരികചിത്തപ്പവത്തികാലേ പവത്തഅസ്സാസപസ്സാസവസേന ഓളാരികാ’തി വദന്തി. ‘മജ്ഝിമഭാണകാ ഝാനലാഭിസ്സ സമാപജ്ജനകാലേ, ഏകാസനപടിലാഭേ ച ഉപരൂപരി ചിത്തപ്പവത്തിയാ സന്തഭാവതോ പഠമതോ ദുതിയസ്സുപചാരേ സുഖുമതം വദന്തീ’’’തി ലിഖിതം.

വിപസ്സനായം പനാതി ചതുധാതുവവത്ഥാനമുഖേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ അയം കമോ, അഞ്ഞസ്സ ചാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ അഞ്ഞന്തി ദസ്സനം സന്ധായ ‘‘സകലരൂപപരിഗ്ഗഹേ’’തി വുത്തം. രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹേതി ഏത്ഥ അനിച്ചതാദിലക്ഖണാരമ്മണികഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പഭുതി ബലവതീ വിപസ്സനാ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി സബ്ബേസംയേവ പന മതേന അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതിആദിനാ. സോധനാ നാമ വിസ്സജ്ജനം. അസ്സാതി ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി പദസ്സ.

പുരതോ നമനാ ആനമനാ. തിരിയം നമനാ വിനമനാ. സുട്ഠു നമനാ സന്നമനാ. പച്ഛാ നമനാ പണമനാ. ജാണുകേ ഗഹേത്വാ ഠാനം വിയ ഇഞ്ജനാതി ആനമനാദീനം ആവിഭാവത്ഥമുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാരൂപേഹി ആനമനാദി വാ കമ്പനാദി വാ ഹോതി, തഥാരൂപേ പസ്സമ്ഭയന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇതി കിരാതി ഇതി ചേ. ഏവം സന്തേതി സന്തസുഖുമമ്പി ചേ പസ്സമ്ഭതി. പഭാവനാതി ഉപ്പാദനം. അസ്സാസപസ്സാസാനം വൂപസന്തത്താ ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ഭാവനാ ന ഹോതി. യസ്മാ തം നത്ഥി, തസ്മാ ന സമാപജ്ജതി, സമാപത്തിയാ അഭാവേന ന വുട്ഠഹന്തി. ഇതി കിരാതി ഏവമേതം താവ വചനന്തി തദേതം. സദ്ദോവ സദ്ദനിമിത്തം, ‘‘സതോ അസ്സസതി സതോ പസ്സസതീ’’തി പദാനി പതിട്ഠപേത്വാ ദ്വത്തിംസപദാനി ചത്താരി ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി.

അപ്പടിപീളനന്തി തേസം കിലേസാനം അനുപ്പാദനം കിഞ്ചാപി ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനിപി അത്ഥതോ പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) വചനതോ. തഥാപി ‘‘ന താവ, സാരിപുത്ത, സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി ഉദ്ദിസതി പാതിമോക്ഖം, യാവ ന ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തീ’’തി ഏത്ഥ അനധിപ്പേതത്താ ‘‘ആഭിസമാചാരിക’’ന്തി വുത്തം. ‘‘യം പനേത്ഥ ആപത്തിട്ഠാനിയം ന ഹോതി, തം അമിസ്സമേവാ’’തി വുത്തം.

യഥാവുത്തേനാതി യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താ. സല്ലഹുകവുത്തി അട്ഠപരിക്ഖാരികോ. പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ ഝാനമ്പി നിമിത്തമ്പി തദത്ഥജോതികാപി പരിയത്തി ഇധ കമ്മട്ഠാനം നാമ. ഗമനാഗമനസമ്പന്നതാദി സേനാസനം. സംകിലിട്ഠചീവരധോവനാദയോ ഖുദ്ദകപലിബോധാ. ‘‘അന്തരാ പതിതം നു ഖോ’’തി വികമ്പതി.

അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപഗതേനാതി നിയകജ്ഝത്തേ വിക്ഖേപഗതേന. സാരദ്ധാ അസമാഹിതത്താ. ഉപനിബന്ധനഥമ്ഭമൂലം നാമ നാസികഗ്ഗം, മുഖനിമിത്തം വാ. തത്ഥേവാതി നാസികഗ്ഗാദിനിമിത്തേ. ‘‘ദോലാഫലകസ്സ ഏകപസ്സേ ഏവ ഉഭോ കോടിയോ മജ്ഝഞ്ച പസ്സതീ’’തി വദന്തി.

ഇധ പനാതി കകചൂപമേ. ദേസതോതി ഫുസനകട്ഠാനതോ. ‘‘നിമിത്തം പട്ഠപേതബ്ബന്തി നിമിത്തേ സതി പട്ഠപേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. ഗരൂഹി ഭാവേതബ്ബത്താ ഗരുകഭാവനം. ഏകച്ചേ ആഹൂതി ഏകച്ചേ ഝായിനോ ആഹു.

‘‘സഞ്ഞാനാനതായാ’’തി വചനതോ ഏകച്ചേഹി വുത്തമ്പി പമാണമേവ, സങ്ഗീതിതോ പട്ഠായ അട്ഠകഥായ അനാഗതത്താ തഥാ വുത്തം. ‘‘മയ്ഹം താരകരൂപം നു ഖോ ഉപട്ഠാതീ’’തിആദിപരികപ്പേ അസതിപി ധാതുനാനത്തേന ഏതാസം ധാതൂനം ഉപ്പത്തി വിയ കേവലം ഭാവയതോ തഥാ തഥാ ഉപട്ഠാതി. ‘‘ന നിമിത്ത’ന്തി വത്തും ന വട്ടതി സമ്പജാനമുസാവാദത്താ’’തി വുത്തം. കമ്മട്ഠാനന്തി ഇധ വുത്തപടിഭാഗനിമിത്തമേവ.

നിമിത്തേ പടിഭാഗേ. നാനാകാരന്തി ‘‘ചത്താരോ വണ്ണാ വത്തന്തീ’’തി വുത്തനാനാവിധതം. വിഭാവയന്തി ജാനം പകാസയം. അസ്സാസപസ്സാസേതി തതോ സമ്ഭൂതേ നിമിത്തേ, അസ്സാസപസ്സാസേ വാ നാനാകാരം. നിമിത്തേ ഹി ചിത്തം ഠപേന്തോവ നാനാകാരതഞ്ച വിഭാവേതി, അസ്സാസപസ്സാസേ വാ സകം ചിത്തം നിബന്ധതീതി വുച്ചതി. താരകരൂപാദിവണ്ണതോ. കക്ഖളത്താദിലക്ഖണതോ.

അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തന്തി ആസന്നഭവങ്ഗത്താതി കാരണം വത്വാ സീഹളട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തം. കസ്മാ? യസ്മാ ഛട്ഠേ, സത്തമേ വാ അപ്പനായ സതി മഗ്ഗവീഥിയം ഫലസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ. ഇധ ഹോതൂതി ചേ? ന, ലോകിയപ്പനാപി ഹി അപ്പനാവീഥിമ്ഹി ലോകുത്തരേന സമാനഗതികാവാതി പടിലദ്ധജ്ഝാനോപി ഭിക്ഖു ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥായ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ സത്താഹം നിസീദിതുകാമോ ചതുത്ഥേ, പഞ്ചമേ വാ അപ്പേത്വാ നിസീദതി, ന ഛട്ഠേ, സത്തമേ വാ. തത്ഥ ഹി അപ്പനാ. തതോ പരം അപ്പനായ ആധാരഭാവം ന ഗച്ഛതി. ആസന്നഭവങ്ഗത്താ ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ ഗച്ഛതി ഥലേ ഠിതഘടോ വിയ ജവനാനമന്തരേ ഠിതത്താതി കിര ആചരിയോ.

പുഥുത്താരമ്മണാനി അനാവജ്ജിത്വാ ഝാനങ്ഗാനേവ ആവജ്ജനം ആവജ്ജനവസീ നാമ. തതോ പരം ചതുന്നം, പഞ്ചന്നം വാ പച്ചവേക്ഖണചിത്താനം ഉപ്പജ്ജനം, തം പച്ചവേക്ഖണവസീ നാമ. തേനേവ ‘‘പച്ചവേക്ഖണവസീ പന ആവജ്ജനവസിയാ ഏവ വുത്താ’’തി വുത്തം. സമാപജ്ജനവസീ നാമ യത്തകം കാലം ഇച്ഛതി തത്തകം സമാപജ്ജനം, തം പന ഇച്ഛിതകാലപരിച്ഛേദം പതിട്ഠാപേതും സമത്ഥതാതി. ‘‘അധിട്ഠാനവസിയാ വുട്ഠാനവസിനോ അയം നാനത്തം അധിട്ഠാനാനുഭാവേന ജവനം ജവതി, വുട്ഠാനാനുഭാവേന പന അധിപ്പേതതോ അധികം ജവതീ’’തിപി വദന്തി. അപിച പഥവീകസിണാദിആരമ്മണം ആവജ്ജിത്വാ ജവനഞ്ച ജവിത്വാ പുന ആവജ്ജിത്വാ തതോ പഞ്ചമം ഝാനം ചിത്തം ഹോതി, അയം കിര ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ. ഭഗവതോ പന ആവജ്ജനസമനന്തരമേവ ഝാനം ഹോതീതി സബ്ബം അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

‘‘വത്ഥുന്തി ഹദയവത്ഥും. ദ്വാരന്തി ചക്ഖാദി. ആരമ്മണന്തി രൂപാദീ’’തി ലിഖിതം. യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപാരമ്മണം വാ വിഞ്ഞാണം പസ്സതി, അഞ്ഞഥാപി പസ്സതി. കഥം? ‘‘യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപവത്ഥുദ്വാരാരമ്മണം വാ’’തി വുത്തം. യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപേസു വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണാനി യസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ, തം വിഞ്ഞാണം യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപവത്ഥുദ്വാരാരമ്മണം തമ്പി പസ്സതി, ഏകസ്സ വാ ആരമ്മണസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോതി ച മമ തക്കോ വിചാരേത്വാവ ഗഹേതബ്ബോ.

തതോ പരം തീസു ചതുക്കേസു ദ്വേ ദ്വേ പദാനി ഏകമേകം കത്വാ ഗണേതബ്ബം. സമഥേന ആരമ്മണതോ വിപസ്സനാവസേന അസമ്മോഹതോ പീതിപടിസംവേദനമേത്ഥ വേദിതബ്ബം. ‘‘ദുക്ഖമേതം ഞാണ’’ന്തിആദീസു പന ‘‘ആരമ്മണതോ അസമ്മോഹതോ’’തി യം വുത്തം, ഇധ തതോ വുത്തനയതോ ഉപ്പടിപാടിയാ വുത്തം. തത്ഥ ഹി യേന മോഹേന തം ദുക്ഖം പടിച്ഛന്നം, ന ഉപട്ഠാതി, തസ്സ വിഹതത്താ വാ ഏവം പവത്തേ ഞാണേ യഥാരുചി പച്ചവേക്ഖിതും ഇച്ഛിതിച്ഛിതകാലേ സമത്ഥഭാവതോ വാ ദുക്ഖാദീസു തീസു അസമ്മോഹതോ ഞാണം വുത്തം. നിരോധേ ആരമ്മണതോ തംസമ്പയുത്താ പീതിപടിസംവേദനാ അസമ്മോഹതോ ന സമ്ഭവതി മോഹപ്പഹാനാഭാവാ, പടിസമ്ഭിദാപാളിവിരോധതോ ച. തത്ഥ ‘‘ദീഘം അസ്സാസവസേനാ’’തിആദി ആരമ്മണതോ ദസ്സേതും വുത്തം. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി തദാരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താതി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ. ‘‘ആവജ്ജതോ’’തിആദി അസമ്മോഹതോ പീതിപടിസംവേദനം ദസ്സേതും വുത്തം. അനിച്ചാദിവസേന ജാനതോ, പസ്സതോ, പച്ചവേക്ഖതോ ച. തദധിമുത്തതാവസേന അധിട്ഠഹതോ, അധിമുച്ചതോ, തഥാ വീരിയാദിം സമാദഹതോ ഖണികസമാധിനാ.

അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി ഞാതപരിഞ്ഞായ. പരിഞ്ഞേയ്യന്തി തീരണപരിഞ്ഞായ. സബ്ബഞ്ഹി ദുക്ഖസച്ചം അഭിഞ്ഞേയ്യം, പരിഞ്ഞേയ്യഞ്ച. തത്ര ചായം പീതീതി ലിഖിതം. അഭിഞ്ഞേയ്യന്തിആദി മഗ്ഗക്ഖണം സന്ധായാഹാതി വുത്തം. മഗ്ഗേന അസമ്മോഹസങ്ഖാതവിപസ്സനാകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ മഗ്ഗോപി അഭിഞ്ഞേയ്യാദിആരമ്മണം കരോന്തോ വിയ വുത്തോ. വിപസ്സനാഭൂമിദസ്സനത്ഥന്തി സമഥേ കായികസുഖാഭാവാ വുത്തം. ദ്വീസു ചിത്തസങ്ഖാരപദേസൂതി ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ…പേ… സിക്ഖതി പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ…പേ… സിക്ഖതീതി ഏതേസു. മോദനാദി സബ്ബം പീതിവേവചനം. അനിച്ചാനുപസ്സനാദി കിലേസേ, തമ്മൂലകേ ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേ. ഏവം ഭാവിതോതി ന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനനിബ്ബത്തനേന ഭാവിതോ. ഏവം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം കത്വാ ഭാവിതോ. വിപസ്സനാമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണകാലേസുപി പവത്തഅസ്സാസമുഖേനേവ സബ്ബം ദസ്സിതം ഉപായകുസലേന ഭഗവതാ.

൧൬൮. കസ്മാ ഇദം വുച്ചതി അമ്ഹേഹീതി അധിപ്പായോ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൭൨. ഉസ്സുക്കവചനന്തി പാകടസദ്ദസഞ്ഞാ കിര, സമാനകപദന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സുത്വാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി ഏത്ഥ വിയ സഞ്ചിച്ച വോരോപേതുകാമസ്സ സഞ്ചിച്ചപദം വോരോപനപദസ്സ ഉസ്സുക്കം, സഞ്ചേതനാ ച ജീവിതാ വോരോപനഞ്ച ഏകസ്സേവാതി വുത്തം ഹോതി. ന കേവലം ചേതസികമത്തേനേവ ഹോതി, പയോഗോപി ഇച്ഛിതബ്ബോ ഏവാതി ദസ്സേതും വുത്താനീതി കിര ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ‘‘ജാനിത്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ചേച്ച അഭിവിതരിത്വാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ജാനന്തോ…പേ… വീതിക്കമോ’’തി വോരോപനമ്പി ദസ്സിതം, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. വീതിക്കമസങ്ഖാതത്ഥസിദ്ധിയാ ഹി പുരിമചേതനാ അത്ഥസാധികാ ഹോതി. സബ്ബസുഖുമഅത്തഭാവന്തി രൂപം സന്ധായ വുത്തം, ന അരൂപം. അത്തസങ്ഖാതാനഞ്ഹി അരൂപാനം ഖന്ധവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧ ആദയോ) വിയ ഇധ ഓളാരികസുഖുമതാ അനധിപ്പേതാ. മാതുകുച്ഛിസ്മിന്തി യേഭുയ്യവചനം, ഓപപാതികമനുസ്സേപി പാരാജികമേവ, അരൂപകായേ ഉപക്കമാഭാവാ തഗ്ഗഹണം കസ്മാതി ചേ? അരൂപക്ഖന്ധേന സദ്ധിം തസ്സേവ രൂപകായസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസമ്ഭവതോ. തേന സജീവകോവ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോപി നാമ ഹോതീതി സിദ്ധം. ഏത്ഥ മാതുകുച്ഛിസ്മിന്തി മനുസ്സമാതുയാ വാ തിരച്ഛാനമാതുയാ വാ. വുത്തഞ്ഹി പരിവാരേ (പരി. ൪൮൦) –

‘‘ഇത്ഥിം ഹനേ ച മാതരം, പുരിസഞ്ച പിതരം ഹനേ;

മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ, ന തേനാനന്തരം ഫുസേ;

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി.

പഠമന്തി പടിസന്ധിചിത്തമേവ. ഏകഭവപരിയാപന്നായ ഹി ചിത്തസന്തതിയാ പടിസന്ധിചിത്തം പഠമചിത്തം നാമ. ചുതിചിത്തം പച്ഛിമം നാമ. അഞ്ഞഥാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പഠമചിത്തം നാമ നത്ഥി വിനാ അനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതപച്ചയേഹി ചിത്തുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ. ഭാവേ വാ നവസത്തപാതുഭാവദോസപ്പസങ്ഗോ. അയം സബ്ബപഠമോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോതി കിഞ്ചാപി ഇമം ജീവിതാ വോരോപേതും ന സക്കാ, തം ആദിം കത്വാ സന്തതിയാ യാവ മരണാ ഉപ്പജ്ജനകമനുസ്സവിഗ്ഗഹേസു അപരിമാണേസു ‘‘സബ്ബപഠമോ’’തി ദിസ്സതി. യദാ പന യോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ പുബ്ബാപരിയവസേന സന്തതിപ്പത്തോ ഹോതി, തദാ തം ജീവിതാ വോരോപേതും സക്കാ. സന്തതിം വികോപേന്തോ ഹി ജീവിതാ വോരോപേതി നാമ. ഏത്ഥ ച നാനത്തനയേ അധിപ്പേതേ സതി ‘‘സബ്ബപഠമോ’’തി വചനം യുജ്ജതി, ന പന ഏകത്തനയേ സന്തതിയാ ഏകത്താ. ഏകത്തനയോ ച ഇധാധിപ്പേതോ ‘‘സന്തതിം വികോപേതീ’’തി വചനതോ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബപഠമോ’’തി വചനം ന യുജ്ജതീതി ചേ? ന, സന്തതിപച്ചുപ്പന്നബഹുത്താ. യസ്മാ പന സന്തതി നാമ അനേകേസം പുബ്ബാപരിയുപ്പത്തി വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘അയം സബ്ബപഠമോ’’തി വുത്തോ, ഏവമേത്ഥ ദ്വേപി നയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, അഞ്ഞഥാ ‘‘സന്തതിം വികോപേതീ’’തി ഇദം വചനം ന സിജ്ഝതി. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ‘‘സന്തതിം വികോപേതീ’’തി വചനതോ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നമേവ അധിപ്പേതം, ന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം വിയ ദിസ്സതി, തഥാപി യസ്മാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നേ വികോപിതേ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം വികോപിതമേവ ഹോതി, അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ പന വികോപിതേ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം വികോപിതം ഹോതീതി ഏത്ഥ വത്തബ്ബം നത്ഥി. തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘തദുഭയമ്പി വോരോപേതും സക്കാ, തസ്മാ തദേവ സന്ധായ ‘സന്തതിം വികോപേതീ’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ‘‘സന്തതിം വികോപേതീ’’തി വചനതോ പകതിയാ ആയുപരിയന്തം പത്വാ മരണകസത്തേ വീതിക്കമേ സതി അനാപത്തി വീതിക്കമപച്ചയാ സന്തതിയാ അകോപിതത്താ. വീതിക്കമപച്ചയാ ചേ ആയുപരിയന്തം അപ്പത്വാ അന്തരാവ മരണകസത്തേ വീതിക്കമപച്ചയാ ആപത്തി, കമ്മബദ്ധോ ചാതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യ, മരണായ വാ സമാദപേയ്യ, അയമ്പി പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി വചനതോ വാ ചേതനാക്ഖണേ ഏവ പാരാജികാപത്തി ഏകന്താകുസലത്താ, ദുക്ഖവേദനത്താ, കായകമ്മത്താ, വചീകമ്മത്താ, കിരിയത്താ ചാതി വേദിതബ്ബം.

സത്തട്ഠജവനവാരമത്തന്തി സഭാഗാരമ്മണവസേന വുത്തം, തേനേവ ‘‘സഭാഗസന്തതിവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. അത്തനോ പടിപക്ഖേന സമന്നാഗതത്താ സമനന്തരസ്സ പച്ചയം ഹോന്തം യഥാ പുരേ വിയ അഹുത്വാ ദുബ്ബലസ്സ. തന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയവികോപനം.

ഈതിന്തി സത്തവിധവിച്ഛികാദീനി യുദ്ധേ ഡംസിത്വാ മാരണത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തി. പജ്ജരകന്തി സരീരഡാഹം. സൂചികന്തി സൂലം. വിസൂചികന്തി സുക്ഖമാതിസാരംവസയം. പക്ഖന്ദിയന്തി രത്താതിസാരം. ദ്വത്തിബ്യാമസതപ്പമാണേ മഹാകായേ നിമ്മിനിത്വാ ഠിതനാഗുദ്ധരണം, കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകിതേ പരേസം കായേ വിസമരണം വാ ഡാഹുപ്പാദനം വാ പയോഗോ നാമ.

കേചീതി മഹാസങ്ഘികാ. അയം ഇത്ഥീ. കുലുമ്ബസ്സാതി ഗബ്ഭസ്സ. കഥം സാ ഇതരസ്സാതി ചേ? തസ്സ ദുട്ഠേന മനസാനുപക്ഖിതേ സോ ച ഗബ്ഭോ സാ ച ഇദ്ധീതി ഉഭയമ്പി സഹേവ നസ്സതി, ഘടഗ്ഗീനം ഭേദനിബ്ബായനം വിയ ഏകക്ഖണേ ഹോതി. ‘‘തേസം സുത്തന്തികേസു ഓചരിയമാനം ന സമേതീ’’തി ലിഖിതം, ‘‘തേസം മതം ഗഹേത്വാ ‘ഥാവരീനമ്പി അയം യുജ്ജതീ’തി വുത്തേ തികവസേന പടിസേധിതബ്ബന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. സാഹത്ഥികനിസ്സഗ്ഗിയപയോഗേസു സന്നിട്ഠാപകചേതനായ സത്തമായ സഹുപ്പന്നകായവിഞ്ഞത്തിയാ സാഹത്ഥികതാ വേദിതബ്ബാ. ആണത്തികേ പന സത്തഹിപി ചേതനാഹി സഹ വചീവിഞ്ഞത്തിസമ്ഭവതോ സത്തസത്ത സദ്ദാ ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകേകക്ഖരഭാവം ഗന്ത്വാ യത്തകേഹി അക്ഖരേഹി അത്തനോ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, തദവസാനക്ഖരസമുട്ഠാപികായ സത്തമചേതനായ സഹജാതവചീവിഞ്ഞത്തിയാ ആണത്തികതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ വിജ്ജാമയപയോഗേ. കായേനാണത്തിയം പന സാഹത്ഥികേ വുത്തനയോവ. ഥാവരപയോഗേ യാവതാ പരസ്സ മരണം ഹോതി, താവതാ കമ്മബദ്ധോ, ആപത്തി ച. തതോ പരം അതിസഞ്ചരണേ കമ്മബദ്ധാതിബഹുത്തം വേദിതബ്ബം സതി പരം മരണേ. പാരാജികാപത്തി പനേത്ഥ ഏകാ. അത്ഥസാധകചേതനാ യസ്മാ ഏത്ഥ ച ദുതിയപാരാജികേ ച ലബ്ഭതി, ന അഞ്ഞത്ഥ, തസ്മാ ദ്വിന്നമ്പി സാധാരണാ ഇമാ ഗാഥായോ –

‘‘ഭൂതധമ്മനിയാമാ യേ, തേ ധമ്മാ നിയതാ മതാ;

ഭാവിധമ്മനിയാമാ യേ, തേവ അനിയതാ ഇധ.

‘‘ഭൂതധമ്മനിയാമാനം, ഠിതാവ സാ പച്ചയട്ഠിതി;

ഭാവിധമ്മനിയാമാനം, സാപേക്ഖാ പച്ചയട്ഠിതി.

‘‘തേനഞ്ഞാ ഹേതുയാ അത്ഥി, സാപി ധമ്മനിയാമതാ;

തസ്സാ ഫലം അനിയതം, ഫലാപേക്ഖാ നിയാമതാ.

‘‘ഏവഞ്ഹി സബ്ബധമ്മാനം, ഠിതാ ധമ്മനിയാമതാ;

ലദ്ധധമ്മനിയാമാ യാ, സാത്ഥസാധകചേതനാ.

‘‘ചേതനാസിദ്ധിതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ തസ്സാത്ഥസിദ്ധിതോ;

അവിസേസേന സബ്ബാപി, ഛബ്ബിധാ അത്ഥസാധികാ.

‘‘ആണത്തിയം യതോ സക്കാ, വിഭാവേതും വിഭാഗതോ;

തസ്മാ ആണത്തിയംയേവ, വുത്താ സാ അത്ഥസാധികാ.

‘‘മിച്ഛത്തേ വാപി സമ്മത്തേ, നിയതാനിയതാ മതാ;

അഭിധമ്മേ ന സബ്ബത്ഥി, തത്ഥ സാ നിയതാ സിയാ.

‘‘യാ ഥേയ്യചേതനാ സബ്ബാ, സഹത്ഥാണത്തികാപി വാ;

അഭിധമ്മനയേനായം, ഏകന്തനിയതാ സിയാ.

‘‘പാണാതിപാതം നിസ്സായ, സഹത്ഥാണത്തികാദികാ;

അഭിധമ്മവസേനേസാ, പച്ചേകം തം ദുകം ഭജേ.

‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദോ, ചേതനാ ചേതി തം ദ്വയം;

ന സാഹത്ഥികകമ്മേന, പഗേവാണത്തികാസമം.

‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദോ, ചേതനാ ചേതി തം ദ്വയം;

ന സാഹത്ഥികകമ്മേന, പഗേവാണത്തികാസമം.

‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദക്ഖണേ വധകചേതനാ;

ചിരാഠിതാതി കോ ധമ്മോ, നിയാമേതി ആപത്തികം.

‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദക്ഖണേ ചേ വധകോ സിയാ;

മതോ സുത്തോ പബുദ്ധോ വാ, കുസലോ വധകോ സിയാ.

‘‘കുസലത്തികഭേദോ ച, വേദനാത്തികഭേദോപി;

സിയാ തഥാ ഗതോ സിദ്ധോ, സഹത്ഥാ വധകചേതനാ’’തി.

യാനി പന ബീജഉതുകമ്മധമ്മചിത്തനിയാമാനി പഞ്ച അട്ഠകഥായ ആനേത്വാ നിദസ്സിതാനി, തേസു അയമത്ഥസാധകചേതനാ യോഗം ഗച്ഛതീതി മഞ്ഞേ ‘‘അയം അത്ഥസാധകചേതനാനിയമോ നത്ഥീ’’തി ചേതനാനം മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതാനമ്പി നത്ഥിഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ഭജാപിയമാനാ യേന, തേന സബ്ബേപി യഥാസമ്ഭവം കമ്മചിത്തനിയാമേ ഭജന്തി ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബം. ജീവിതേ ആദീനവോ മരണവണ്ണദസ്സനേ ന വിഭത്തോവ, ഇധ പന സങ്കപ്പപദേ അത്ഥതോ ‘‘മരണസഞ്ഞീ മരണചേതനോ മരണാധിപ്പായോ’’തി ഏവം അവിഭൂതത്താ വിഭത്തോ, അപാകടത്താ, അനോളാരികത്താ വാ അവിഭാഗാ കാരിതാ വാ. നയിദം വിതക്കസ്സ നാമന്തി ന വിതക്കസ്സേവ നാമം, കിന്തു സഞ്ഞാചേതനാനമ്പി നാമന്തി ഗഹേതബ്ബം. കങ്ഖാവിതരണിയമ്പി ഏവമേവ വുത്തം.

൧൭൪. കായതോതി വുത്തത്താ ‘‘സത്തിഞസൂ’’തി വത്തബ്ബേ വചനസിലിട്ഠത്ഥം ‘‘ഉസുസത്തിആദിനാ’’തി വുത്തം. അനുദ്ദേസികേ കമ്മസ്സാരമ്മണം സോ വാ ഹോതി, അഞ്ഞോ വാ. ഉഭയേഹീതി കിഞ്ചാപി പഠമപ്പഹാരോ ന സയമേവ സക്കോതി, ദുതിയം ലഭിത്വാ പന സക്കോന്തോ ജീവിതവിനാസനഹേതു അഹോസി, തദത്ഥമേവ ഹി വധകേന സോ ദിന്നോ, ദുതിയോ പന അഞ്ഞേന ചിത്തേന ദിന്നോ, തേന സുട്ഠു വുത്തം ‘‘പഠമപ്പഹാരേനേവാ’’തി, ‘‘ചേതനാ നാമ ദാരുണാതി ഗരും വത്ഥും ആരബ്ഭ പവത്തപുബ്ബഭാഗചേതനാ പകതിസഭാവവധകചേതനാ, നോ ദാരുണാ ഹോതീ’’തി ആചരിയേന ലിഖിതം. ‘‘പുബ്ബഭാഗചേതനാ പരിവാരാ, വധകചേതനാവ ദാരുണാ ഹോതീ’’തി വുത്തം. യഥാധിപ്പായന്തി ഉഭോപി പടിവിജ്ഝതി, സാഹത്ഥികോപി സങ്കേതത്താ ന മുച്ചതി കിര.

കിരിയാവിസേസോ അട്ഠകഥാസു അനാഗതോ. ‘‘ഏവം വിജ്ഝ, ഏവം പഹര, ഏവം ഘാഹേഹീ’തി പാളിയാ സമേതീതി ആചരിയേന ഗഹിതോ’’തി വദന്തി. പുരതോ പഹരിത്വാതിആദി വത്ഥുവിസങ്കേതമേവ കിര. ഏതം ഗാമേ ഠിതന്തി പുഗ്ഗലോവ നിയമിതോ. യോ പന ലിങ്ഗവസേന ‘‘ദീഘം…പേ… മാരേഹീ’’തി ആണാപേതി അനിയമേത്വാ. യദി നിയമേത്വാ വദതി, ‘‘ഏതം ദീഘ’’ന്തി വദേയ്യാതി അപരേ. ആചരിയാ പന ‘‘ദീഘന്തി വുത്തേ നിയമിതം ഹോതി, ഏവം അനിയമേത്വാ വദതി, ന പന ആണാപകോ ദീഘാദീസു അഞ്ഞതരം മാരേഹീതി അധിപ്പായോ’’തി വദന്തി കിര. ‘‘അത്ഥോ പന ചിത്തേന ഏകം സന്ധായപി അനിയമേത്വാ ആണാപേതീ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഇതരോ അഞ്ഞം താദിസം മാരേതി, ആണാപകോ മുച്ചതീ’’തി വുത്തം യഥാധിപ്പായം ന ഗതത്താ. ‘‘ഏവം ദീഘാദിവസേനാപി ചിത്തേന അനിയമിതസ്സേവാതി യുത്തം വിയ ദിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം, സുട്ഠു വീമംസിത്വാ സബ്ബം ഗഹേതബ്ബം, ഓകാസസ്സ നിയമിതത്താതി ഏത്ഥ ഓകാസനിയമം കത്വാ നിദ്ദിസന്തോ തസ്മിം ഓകാസേ നിസിന്നം മാരേതുകാമോവ ഹോതി, സയം പന തദാ തത്ഥ നത്ഥി. തസ്മാ ഓകാസേന സഹ അത്തനോ ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം ന ഹോതി, തേന അത്തനാ മാരാപിതോ പരോ ഏവ മാരാപിതോ. കഥം? സയം രസ്സോ ച തനുകോ ച ഹുത്വാ പുബ്ബഭാഗേ അത്താനം സന്ധായ ആണത്തിക്ഖണേ ‘‘ദീഘം രസ്സം ഥൂലം ബലവന്തം മാരേഹീ’’തി ആണാപേന്തസ്സ ചിത്തം അത്തനി തസ്സാകാരസ്സ നത്ഥിതായ അഞ്ഞസ്സ താദിസസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, തേന മൂലട്ഠസ്സ കമ്മബദ്ധോ. ഏവംസമ്പദമിദന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ദൂതപരമ്പരാനിദ്ദേസേ ആണാപേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഇതരസ്സ ആരോചേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ആചരിയന്തേവാസീനം യഥാസമ്ഭവം ആരോചനേ, പടിഗ്ഗണ്ഹനേ ദുക്കടം സന്ധായ വുത്തം. ന വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ദുക്കടന്തി സിദ്ധം ഹോതി. തം പന ഓകാസാഭാവതോ ന വുത്തം. മൂലട്ഠേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ ഹി തസ്സ ഓകാസോ അപരിച്ഛിന്നോ, തേനസ്സ തസ്മിം ഓകാസേ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. വധകോ ചേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, മൂലട്ഠോ ആചരിയോ പുബ്ബേ ആപന്നദുക്കടേന സഹ ഥുല്ലച്ചയമ്പി ആപജ്ജതി. കസ്മാ? മഹാജനോ ഹി തേന പാപേ നിയോജിതോതി. ഇദം പന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയം വധകോ ചേ തമത്ഥം ന സാവേതി ആപജ്ജതി. യദി സാവേതി, പാരാജികമേവാപജ്ജതി. കസ്മാ? അത്ഥസാധകചേതനായ അഭാവാ. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതി, തം ദുക്കടം ഹോതി. യദി ഏവം കസ്മാ പാഠേ ന വുത്തന്തി ചേ? വധകോ പന ‘സാധു കരോമീ’തി പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തം ന കരോതി. ഏവഞ്ഹി നിയമേ ‘മൂലട്ഠസ്സ കിം നാമ ഹോതി, കിമസ്സ ദുക്കടാപത്തീ’തി സഞ്ജാതകങ്ഖാനം തദത്ഥദീപനത്ഥം ‘മൂലട്ഠസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’’തി വുത്തം. ‘‘വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സ, മൂലട്ഠസ്സ ച ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തം ന സിലിസ്സതി, മൂലട്ഠേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിദസ്സനാധികാരത്താ വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി വുത്തം.

വിസക്കിയദൂതപദനിദ്ദേസേ ‘‘വത്തുകാമതായ ച കിച്ഛേനേത്ഥ വത്വാ പയോജനം നത്ഥീതി ഭഗവതാ ന വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. യം പന ‘‘മൂലട്ഠസ്സേവ ദുക്കട’’ന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തത്രായം വിചാരണാ – ആചരിയേന ആണത്തേന ബുദ്ധരക്ഖിതേന തദത്ഥേ സങ്ഘരക്ഖിതസ്സേവ ആരോചിതേ കിഞ്ചാപി യോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, അഥ ഖോ ആചരിയസ്സേവേതം ദുക്കടം വിസങ്കേതത്താ, ന ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ, കസ്മാ? അത്ഥസാധകചേതനായ ആപന്നത്താ. തേനേവ ‘‘ആണാപകസ്സ ച വധകസ്സ ച ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി പാളിയം വുത്തം, തം പന മൂലട്ഠേന ആപജ്ജിതബ്ബദുക്കടം ‘‘മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഇമിനാ അപരിച്ഛിന്നോകാസത്താ ന വുത്തം.

അവിസങ്കേതേ ‘‘മൂലട്ഠസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തത്താ വിസങ്കേതേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി സിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇദം പന ദുക്കടം വധകസ്സേവ. സോ ഹി പഠമം ആണാപകം ബുദ്ധരക്ഖിതം പാരാജികാപത്തിം പാപേത്വാ സയം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ആപജ്ജിസ്സതീതി കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘സോ തം ജീവിതാ വോരോപേതി, ആണാപകസ്സ ച വധകസ്സ ച ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ന വുത്തം, തഥാപി തം അത്ഥതോ വുത്തമേവ, ‘‘യതോ പാരാജികം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ച തം ന വുത്തം. ‘‘സോ തം ജീവിതാ വോരോപേതി, ആപത്തി സബ്ബേസം പാരാജികസ്സാ’’തി ഹി പുബ്ബേ വുത്തം. ഏത്ഥ പുബ്ബേ ആചരിയന്തേവാസികാനം വുത്തദുക്കടഥുല്ലച്ചയാപത്തിയോ പഠമമേവ അനാപന്നാ പാരാജികാപത്തിയാ ആപന്നത്താ. തഥാപി വധകസ്സ പാരാജികാപത്തിയാ തേസം പാരാജികഭാവോ പാകടോ ജാതോതി കത്വാ ‘‘ആപത്തി സബ്ബേസം പാരാജികസ്സാ’’തി ഏകതോ വുത്തം, ന തഥാ ‘‘ആണാപകസ്സ, വധകസ്സ ച ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ഏത്ഥ. കസ്മാ? വധകസ്സ ദുക്കടാപത്തിയാ ആപന്നത്താ. സോ ഹി പഠമം ദുക്കടാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പച്ഛാ പാരാജികം ആപജ്ജതി. യദി പന അന്തേവാസികാ കേവലം ആചരിയസ്സ ഗരുകതായ സാസനം ആരോചേന്തി സയം അമരണാധിപ്പായാ സമാനാ പാരാജികേന അനാപത്തി. അകപ്പിയസാസനഹരണപച്ചയാ ദുക്കടാപത്തി ഹോതി ഏവ, ഇമസ്സത്ഥസ്സ സാധനത്ഥം ധമ്മപദവത്ഥൂഹി മിഗലുദ്ദകസ്സ ഭരിയായ സോതാപന്നായ ധനുഉസുസൂലാദിദാനം നിദസ്സനം വദന്തി ഏകേ. തം തിത്തിരജാതകേന (ജാ. ൧.൪.൭൩ ആദയോ) സമേതി, തസ്മാ സുത്തഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച അനുലോമേതീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ഇധ പന ദൂതപരമ്പരായ ച ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ പാവദ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം പാവദതൂ’’തി ഏത്ഥ അവിസേസേത്വാ വുത്തത്താ വാചായ വാ ആരോചേതു, ഹത്ഥമുദ്ദായ വാ, പണ്ണേന വാ, ദൂതേന വാ ആരോചേതു, വിസങ്കേതോ നത്ഥി. സചേ വിസേസേത്വാ മൂലട്ഠോ, അന്തരാദൂതോ വാ വദതി, തദതിക്കമേ വിസങ്കേതോതി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ഇമസ്മിംയേവ അധികാരദ്വയേ അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തനയോ വുച്ചതി – ‘‘വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വധകസ്സേവ ആപത്തി, ന ആണാപകസ്സ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ. യദി പന സോ വജ്ഝമരണാമരണേസു അവസ്സമഞ്ഞതരം കരോതി, ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സാണത്തിക്ഖണേ ഏവ പാരാജികദുക്കടേസു അഞ്ഞതരം സിയാ. ‘‘ഇതി ചിത്തമനോ’’തി അധികാരതോ ‘‘ചിത്തസങ്കപ്പോ’’തി ഏത്ഥാപി ഇതി-സദ്ദോ വിയ ‘‘വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, മൂലട്ഠസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി അധികാരതോ ‘‘മൂലട്ഠസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തമേവ ഹോതി. കസ്മാ സരൂപേന ന വുത്തന്തി ചേ? തതോ ചുത്തരി നയദാനത്ഥം. ‘‘മൂലട്ഠസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഹി വുത്തേ മൂലട്ഠസ്സേവ വസേന നിയമിതത്താ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം ഹോതീ’’തി ന ഞായതി. ‘‘വധകോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഹി അനിയമേത്വാ വുത്തേ സക്കാ ഉഭയേസം വസേന ദുക്കടേ യോജേതും. തസ്മാ ഏവ ഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി അധികാരം ഗഹേത്വാ ‘‘സങ്ഘരക്ഖിതേന സമ്പടിച്ഛിതേ മൂലട്ഠസ്സേവ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ നേവ അനുഞ്ഞാതം, ന പടിക്ഖിത്തം, കേവലന്തു ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ അനിയമിതത്താ പടിക്ഖിത്തം, തസ്സ പന പാരാജികദുക്കടേസു അഞ്ഞതരം ഭവേയ്യാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ, തസ്മാ തമ്പി സുവുത്തം. യസ്മാ ഉഭയേസം വസേന യോജേതും സക്കാ, തസ്മാ ആചരിയേഹി ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവേതം ദുക്കട’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ മൂലട്ഠോ നേവ അനുഞ്ഞാതോ ‘‘മൂലട്ഠസ്സാ’’തി വചനാഭാവതോ, ന ച പടിക്ഖിത്തോ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി പാളിയാ അഭാവതോ, പടിഗ്ഗണ്ഹനപച്ചയാ വധകസ്സ ദുക്കടം സിയാതി നയം ദാതും ‘‘മൂലട്ഠസ്സാ’’തി പാളിയം അവുത്തത്താ ‘‘തം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവേതം ദുക്കട’’ന്തി യം വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം. തത്ര ഹി ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ പടിക്ഖിത്തം, വുത്തനയേന പന തസ്സ ആപത്തി അനിയതാതി. കസ്മാ പന അട്ഠകഥായം അനുത്താനം പടിഗ്ഗണ്ഹനപച്ചയാ വധകസ്സ ദുക്കടം അവത്വാ മൂലട്ഠസ്സേവ വസേന ദുക്കടം വുത്തന്തി ചേ? അനിട്ഠനിവാരണത്ഥം. ‘‘സങ്ഘരക്ഖിതേന സമ്പടിച്ഛിതേ പടിഗ്ഗണ്ഹനപച്ചയാ തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി ഹി വുത്തേ അനന്തരനയേന സരൂപേന വുത്തത്താ ഇധാപി മൂലട്ഠസ്സ ഥുല്ലച്ചയം അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ ഹോതീതി ആപജ്ജതി. ഇതി തം ഏവം ആപന്നം ഥുല്ലച്ചയം ഉത്താനന്തി തം അവത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം. അനുത്താനത്താ അട്ഠകഥായന്തി ഇമം അനിട്ഠഗ്ഗഹണം നിവാരേതും ‘‘മൂലട്ഠസ്സേവേതം ദുക്കട’’ന്തി വുത്തം. ആചരിയേന ഹി വുത്തനയേന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടമ്പി ഉത്താനമേവ. ഉത്താനഞ്ച കസ്മാ അമ്ഹാകം ഖന്തീതി വുത്തന്തി ചേ? പടിപത്തിദീപനത്ഥം. ‘‘പിടകത്തയാദീസു അപ്പടിഹതബുദ്ധിയോപി ആചരിയാ സരൂപേന പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച അവുത്തത്താ ഏവരൂപേസു നാമ ഠാനേസു ഏവം പടിപജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന മാദിസോതി സുഹദയാ കുലപുത്താ അനാഗതേ വുത്തനയമനതിക്കമിത്വാ സങ്കരദോസം വിവജ്ജേത്വാ വണ്ണനാവേലഞ്ച അനതിക്കമ്മ പടിപജ്ജന്തീ’’തി ച അപരേഹി വുത്തം. അയം പന അട്ഠകഥായ വാ അവുത്തത്താ ഏവരൂപേസു നാമ പാഠോ ആചരിയേന പച്ഛാ നിക്ഖിത്തത്താ കേസുചി പോത്ഥകേസു ന ദിസ്സതീതി കത്വാ സബ്ബം ലിഖിസ്സാമ. ഏവം സന്തേ പടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തിയേവ ന സിയാ, സഞ്ചരിത്തപടിഗ്ഗഹണമരണാഭിനന്ദനേസുപി ച ആപത്തി ഹോതി, മാരണപടിഗ്ഗഹണേ കഥം ന സിയാ, തസ്മാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവേതം ദുക്കടം, തേനേവേത്ഥ ‘‘മൂലട്ഠസ്സാ’’തി ന വുത്തം. പുരിമനയേപി ചേതം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വേദിതബ്ബമേവ, ഓകാസാഭാവേന പന ന വുത്തം. തസ്മാ യോ യോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തസ്സ തപ്പച്ചയാ ആപത്തിയേവാതി അയമേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം അദിന്നാദാനേപീതി.

൧൭൫. അരഹോ രഹോസഞ്ഞീനിദ്ദേസാദീസു കിഞ്ചാപി പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച ദുക്കടമേവ വുത്തം, തഥാപി തത്ഥ പരമ്പരായ സുത്വാ മരതൂതി അധിപ്പായേന ഉല്ലപന്തസ്സ ഉദ്ദേസേ സതി ഉദ്ദിട്ഠസ്സ മരണേന ആപത്തി പാരാജികസ്സ, അസതി യസ്സ കസ്സചി മരണേന ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ സുത്വാ മേ വജ്ഝസ്സ ആരോചേതൂ’’തി ഉദ്ദിസിത്വാ ഉല്ലപന്തസ്സ വിസങ്കേതതാ ദൂതപരമ്പരായ വുത്തത്താ വേദിതബ്ബാ. സചേ ‘‘യോ കോചി സുത്വാ വദതൂ’’തി ഉല്ലപതി, വജ്ഝോ സയമേവ സുത്വാ മരതി, വിസങ്കേതത്താ ന പാരാജികം. യോ കോചി സുത്വാ വദതി, സോ ചേ മരതി, പാരാജികം. ‘‘യോ കോചി മമ വചനം സുത്വാ തം മാരേതൂ’’തി ഉല്ലപതി, യോ കോചി സുത്വാ മാരേതി, പാരാജികം, സയമേവ സുത്വാ മാരേതി, വിസങ്കേതത്താ ന പാരാജികന്തി ഏവം യഥാസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

൧൭൬. മൂലം ദത്വാ മുച്ചതീതി ഏത്ഥ ഭിന്ദിത്വാ, ഭഞ്ജിത്വാ, ചവിത്വാ, ചുണ്ണേത്വാ, അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ വാ പഗേവ മുച്ചതീതി അത്ഥതോ വുത്തമേവ ഹോതി. യേസം ഹത്ഥതോ മൂലം ഗഹിതന്തി യേസം ഞാതകപരിവാരിതാനം ഹത്ഥതോ മൂലം തേന ഭിക്ഖുനാ ഗഹിതം, പോത്ഥകസാമികഹത്ഥതോ പുബ്ബേ ദിന്നമൂലം പുന ഗഹേത്വാ തേസഞ്ഞേവ ഞാതകാദീനം ദത്വാ മുച്ചതി, ഏവം പോത്ഥകസാമികസ്സേവ സന്തകം ജാതം ഹോതി. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘സചേപി സോ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ സീഘം തേസം മൂലം ദത്വാ മുച്ചതീ’’തി വുത്തം, തം യേന ധനേന പോത്ഥകോ കീതോ, തഞ്ച ധനം സന്ധായ വുത്തം. കസ്മാ? പോത്ഥകസാമികഹത്ഥതോ ധനേ ഗഹിതേ പോത്ഥകേ അദിന്നേപി മുച്ചനതോ. സചേ അഞ്ഞം ധനം സന്ധായ വുത്തം, ന യുത്തം പോത്ഥകസ്സ അത്തനിയഭാവതോ അമോചിതത്താ. സചേ പോത്ഥകം സാമികാനം ദത്വാ മൂലം ന ഗണ്ഹാതി, ന മുച്ചതി അത്തനിയഭാവതോ അമോചിതത്താ. സചേ പോത്ഥകം മൂലട്ഠേന ദിയ്യമാനം ‘‘തവേവ ഹോതൂ’’തി അപ്പേതി, മുച്ചതി അത്തനിയഭാവതോ മോചിതത്താ. ഏത്ഥായം വിചാരണാ – യഥാ ചേതിയം വാ പടിമം പോക്ഖരണിം സേതും വാ കിണിത്വാ ഗഹിതമ്പി കാരകസ്സേവേതം പുഞ്ഞം, ന കിണിത്വാ ഗഹിതസ്സ, തഥാ പാപമ്പി യേന പോത്ഥകോ ലിഖിതോ, തസ്സേവ യുജ്ജതി, ന ഇതരസ്സാതി ചേ? ന, ‘‘സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യാ’’തി വചനതോ. പരേന ഹി കതസത്ഥം ലഭിത്വാ ഉപനിക്ഖിപന്തസ്സ പാരാജികന്തി സിദ്ധം. ഏവം പരേന ലിഖിതമ്പി പോത്ഥകം ലഭിത്വാ യഥാ വജ്ഝോ തം പസ്സിത്വാ മരതി, തഥാ ഉപനിക്ഖിപേയ്യ പാരാജികന്തി സിദ്ധം ഹോതീതി. ചേതിയാദീതി ഏതമനിദസ്സനം കരണപച്ചയം ഹി തം കമ്മം ഇദംമരണപച്ചയന്തി ഏവം ആചരിയേന വിചാരിതം. മമ പന ചേതിയാദിനിദസ്സനേനേവ സോപി അത്ഥോ സാധേതബ്ബോ വിയ പടിഭാതി.

തത്തകാ പാണാതിപാതാതി ‘‘ഏകാപി ചേതനാ കിച്ചവസേന ‘തത്തകാ’തി വുത്താ സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനാനം ചതുക്കതാ വിയാ’’തി ലിഖിതം. പമാണേ ഠപേത്വാതി അത്തനാ അധിപ്പേതപ്പമാണേ. ‘‘കതം മയാ ഏവരൂപേ ആവാടേ ഖണിതേ തസ്മിം പതിത്വാ മരതൂ’’തി അധിപ്പായേന വധകോ ആവാടപ്പമാണം നിയമേത്വാ സചേ ഖണി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇമസ്മിം ആവാടേ’’തി. ഇദാനി ഖണിതബ്ബം സന്ധായ ഏത്തകപ്പമാണസ്സ അനിയമിതത്താ ‘‘ഏകസ്മിമ്പി കുദാലപ്പഹാരേ’’തിആദി വുത്തം, സുത്തന്തികത്ഥേരേഹി കിഞ്ചാപി ഉപഠതം, തഥാപി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ ഉഭയത്ഥ അത്ഥേവാതി ആചരിയാ. ബഹൂനം മരണേ ആരമ്മണനിയമേ കഥന്തി ചേ? വജ്ഝേസു ഏകസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയേ ആലമ്ബിതേ സബ്ബേസമാലമ്ബിതമേവ ഹോതി. ഏകസ്സ മരണേപി ന തസ്സ സകലം ജീവിതം സക്കാ ആലമ്ബിതും ന ഉപ്പജ്ജമാനം, ഉപ്പന്നം, നിരുജ്ഝമാനം, അത്ഥിതായപാണാതിപാതചേതനാവ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ, പുരേജാതാരമ്മണാ ച ഹോതി, തസ്മാ തമ്പി യുജ്ജതി. പച്ഛിമകോടിയാ ഏകചിത്തക്ഖണേ പുരേജാതം ഹുത്വാ ഠിതം തം ജീവിതമാലമ്ബണം കത്വാ സത്തമജവനപരിയാപന്നചേതനായ ഓപക്കമേ കതേ അത്ഥതോ തസ്സ സത്തസ്സ സബ്ബം ജീവിതിന്ദ്രിയമാലമ്ബിതം, വോരോപിതഞ്ച ഹോതി, ഇതോ പനഞ്ഞഥാ ന സക്കാ; ഏവമേവ പുബ്ബഭാഗേ ‘‘ബഹൂപിസത്തേ മാരേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സന്നിട്ഠാനകാലേ വിസപക്ഖിപനാദീസു ഏകം പയോഗം സാധയമാനാ വുത്തപ്പകാരചേതനാ തേസു ഏകസ്സ വുത്തപ്പകാരം ജീവിതിന്ദ്രിയം ആലമ്ബണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഉപ്പന്നായ പനേകായ സബ്ബേപി തേ മാരിതാ ഹോന്തി തായ ഏവ സബ്ബേസം മരണസിദ്ധിതോ, അഞ്ഞഥാ ന സക്കാ വോരോപേതും, ആലമ്ബിതും വാ. തത്ഥ ഏകായ ചേതനായ ബഹൂനം മരണേ അകുസലരാസി കഥന്തി ചേ? വിസും വിസും മരണേ പവത്തചേതനാനം കിച്ചകരണതോ. കഥം? താ പന സബ്ബാ ഉപപജ്ജവേദനീയാവ ഹോന്തി, തസ്മാ താസു യായ കായചി ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഇതരാ സബ്ബാപി ‘‘തതോ ബലവതരകുസലപടിബാഹിതാ അഹോസികമ്മ’’ന്തിആദികോട്ഠാസം ഭജന്തി, പുനപി വിപാകം ജനിതും ന സക്കോന്തി. അപരാപരിയവേദനീയാപി വിയ തം പടിബാഹിത്വാ കുസലചേതനാ പടിസന്ധിം ദേതി, തഥാ അയമ്പി ചേതനാ അനന്തരഭവേ ഏവ പടിസന്ധിദാനാദിവസേന താസം കിച്ചലേസകരണതോ ഏകാപി സമാനാ ‘‘രാസീ’’തി വുത്താ. തായ പന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ അതിതിക്ഖോ വിപാകോ ഹോതി. അയമേത്ഥ വിസേസോതിആദി അനുഗണ്ഠിപദേ പപഞ്ചിതം.

അമരിതുകാമാ വാതി അധിപ്പായത്താ ഓപപാതികമരണേപി ആപത്തി. ‘‘‘നിബ്ബത്തിത്വാ’തി വുത്തത്താ പതനം ന ദിസ്സതീതി ചേ? ഓപപാതികത്തം, പതനഞ്ച ഏകമേവാ’’തി ലിഖിതം. അഥ വാ ‘‘സബ്ബഥാപി അനുദ്ദിസ്സേവാ’’തി വചനതോ ഏത്ഥ മരതൂതി അധിപ്പായസമ്ഭവതോ ‘‘ഉത്തരിതും അസക്കോന്തോ മരതി പാരാജികമേവാ’’തി സുവുത്തം. സചേ ‘‘പതിത്വാ മരതൂ’’തി നിയമേത്വാ ഖണിതോ ഹോതി, ഓപപാതികമനുസ്സോ ച നിബ്ബത്തിത്വാ ഠിതനിയമേനേവ ‘‘ഉത്തരിതും ന സക്കാ’’തി ചിന്തേത്വാ മരതീതി പാരാജികച്ഛായാ ന ദിസ്സതി, തേന വുത്തം ‘‘ഉത്തരിതും അസക്കോന്തോ’’തി. സോ ഹി ഉത്തരിതും അസക്കോന്തോ പുനപ്പുനം പതിത്വാ മരതി, തേന പാതോപി തസ്സ സിദ്ധോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ സിയാ – യോ പന ‘‘ഉത്തരിതും അസക്കോന്തോ മരതീ’’തി വുത്തോ, സോ ഓപാതഖണനക്ഖണേ അരൂപലോകേ ജീവതി. വധകചേതനാ ച ‘‘അനിയതോ ധമ്മോ മിച്ഛത്തനിയതസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം മാതുഘാതികമ്മസ്സ പിതുഘാതികമ്മസ്സ അരഹന്തഘാതികമ്മസ്സ രുഹിരുപ്പാദകമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൫.൩൮ മിച്ഛത്തനിയതത്തിക) വചനതോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണം ഹോതി, ന ച തം അരൂപാവചരസത്തസ്സത്ഥി, ന ച സാ ചേതനാ ‘‘അനിയതോ ധമ്മോ മിച്ഛത്തനിയതസ്സ ധമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, ആരമ്മണപുരേജാതം വത്ഥുപുരേജാതം ആരമ്മണപുരേജാതം. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം മാതുഘാതികമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൫.൪൮ മിച്ഛത്തനിയതത്തിക) വചനതോ അനാഗതാരമ്മണാ ഹോതി. അഞ്ഞോ ഇധ പതിത്വാ മരണകസത്തോ നത്ഥി, ഏവം സന്തേ വധകചേതനായ കിം ആരമ്മണന്തി ചേ? യസ്സ കസ്സചി ഇധ ജീവനകസത്തസ്സ പച്ചുപ്പന്നം ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം. കിഞ്ചാപി സോ ന മരതി, അഥ ഖോ പാണാതിപാതോ ഹോതി ഏവ. യഥാ കിം ‘‘യഥാക്കമേന ഠിതേ സത്ത ജനേ ഏകേന കണ്ഡേന വിജ്ഝിത്വാ മാരേമീ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ചിന്തേത്വാ സന്നിട്ഠാനകാലേ തേസു ഏകസ്സ ജീവിതമാരമ്മണം കത്വാ കണ്ഡം വിസ്സജ്ജേതി, കണ്ഡോ തം വിരജ്ഝിത്വാ ഇതരേ ഛ ജനേ മാരേതി, ഏവം സന്തേപി അയം പാണാതിപാതീ ഏവ ഹോതി, ഏവമിധാപി ‘‘യോ കോചീ’’തി വികപ്പേന്തസ്സ വധകചേതനാ യസ്സ കസ്സചി ജീവിതാരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, തസ്മിം അമതേപി ഇതരസ്സ വസേന പാണാതിപാതീ. സചേ അരഹാ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അരഹന്തഘാതകോവ ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ ഏവരൂപേസു. അയമേവ ഹേത്ഥ ആചരിയപരമ്പരാഗതാ യുത്തി വിനിച്ഛയകഥാതി വുത്തം.

പതനരൂപം പമാണന്തി ഏത്ഥ യഥാ മാതുയാ പതിത്വാ പരിവത്തലിങ്ഗായ മതായ സോ മാതുഘാതകോ ഹോതി, ന കേവലം പുരിസഘാതകോ, തസ്മാ പതനസ്സേവ വസേന ആപത്തി. കസ്മാ? പതനരൂപമരണരൂപാനം ഏകസന്താനത്താ, തദേവ ഹിസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം, തസ്സ ഹി പരിവത്തനം നത്ഥി, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനേവ പവത്തിയം നിരുജ്ഝനുപ്പജ്ജനകാനി, ഇത്ഥിപുരിസോതി ച തത്ഥ വോഹാരമത്തമേവ, തസ്മാ മാതുഘാതകോവ, ന പുരിസഘാതകോതി, യഥാ തസ്സ പതനരൂപവസേനാപത്തി, തഥാ ഇധാപി പതനരൂപവസേന ഥുല്ലച്ചയം ഏകസന്താനത്താതി അയം പഠമഥേരവാദേ യുത്തി. ദുതിയേ കിഞ്ചാപി പേതോ പതിതോ, യക്ഖോ ച, അഥ ഖോ അഹേതുകപടിസന്ധികത്താ അകുസലവിപാകസ്സ ‘‘വാമേന സൂകരോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൯൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൬൬) ഏത്ഥ വുത്തയക്ഖാനം പടിസന്ധി വിയ സബ്ബരൂപാനം സാധാരണത്താ, അമനുസ്സജാതികത്താ ച തിരച്ഛാനരൂപേന മതേ മരണരൂപവസേന പാചിത്തിയം, വത്ഥുവസേന ലഹുകാപത്തിയാ പരിവത്തനാ ഹോതി ഏവ തത്ഥജാതകരുക്ഖാദിഛേദനപാചിത്തിയപരിവത്തനം വിയ. അയമേവ യുത്തതരോ, തസ്മാ പച്ഛാ വുത്തോ. പാരാജികസ്സ പന മനുസ്സജാതികോ യഥാ തഥാ വാ പതിത്വാ യഥാ തഥാ വാ മരതു, പാരാജികമേവ ഗരുകത്താ. ഗരുകാപത്തിയാ ഹി വിപരിവത്തനാ നത്ഥീതി വുത്തം.

ഥുല്ലച്ചയം തിരച്ഛാനേ, മതേ ഭേദസ്സ കാരണം;

സരൂപമരണം തിസ്സോ, ഫുസ്സോ മഞ്ഞേതി അഞ്ഞഥാ.

ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ദുതിയവാദേ പുഥുജ്ജനസ്സ പതിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ മരന്തസ്സ വസേന വുത്തോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘തിരച്ഛാനേ’’തി ഏത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘ദേവാ അധിപ്പേതാ’’തി. ‘‘സകസകരൂപേനേവ മരണം ഭവതി നാഞ്ഞഥാ’’തി ച വദന്തി. യക്ഖപേതരൂപേന മതേപി ഏസേവ നയോതി ഥുല്ലച്ചയന്തി അത്ഥോ. ‘‘തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹമരണേ വിയാ’’തി ലിഖിതം. പഹാരം ലദ്ധാതി സത്താനം മാരണത്ഥായ കതത്താ വുത്തം.

൧൭൭. സാധു സുട്ഠു മരതൂതി വചീഭേദം കരോതി. വിസഭാഗരോഗോതി സരീരട്ഠോ ഗണ്ഡപീളകാദി.

൧൭൮. കാളാനുസാരീതി ഏകിസ്സാ ലതായ മൂലം കിര. മഹാകച്ഛപേന കതപുപ്ഫം വാ. ഹംസപുപ്ഫന്തി ഹംസാനം പക്ഖപത്തം. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സാഹത്ഥികാണത്തികനയഞ്ഹേത്ഥ യോജേത്വാ കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാനവിധി ദസ്സേതബ്ബോ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൮൦. മരണത്ഥികാവ ഹുത്വാതി ഇമസ്സ കായസ്സ ഭേദേന സഗ്ഗപാപനാധിപ്പായത്താ അത്ഥതോ മരണത്ഥികാവ ഹുത്വാ ഏവംഅധിപ്പായിനോ മരണത്ഥികാ നാമ ഹോന്തീതി അത്തനോ മരണത്ഥികഭാവം അജാനന്താ ആപന്നാ പാരാജികം. ന ഹി തേ ‘‘അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിം ന ജാനന്തീ’’തി വുച്ചന്തി. വോഹാരവസേനാതി പുബ്ബഭാഗവോഹാരവസേന. സന്നിട്ഠാനേ പനേതം നത്ഥി. പാസേ ബദ്ധസൂകരമോചനേ വിയ ന ഹോതി. യഥാനുസന്ധിനാതി അന്തരാ അമരിത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പടിവേക്ഖിത്വാതി അവിചാരേത്വാ. ഹേട്ഠിമഭാഗേ ഹി കിസ്മിഞ്ചി വിജ്ജമാനേ വലി പഞ്ഞായതി. ദസ്സിതേതി ഉദ്ധരിത്വാ ഠപിതേ. പടിബന്ധന്തി തയാ പടിബന്ധം, പരിഭോഗന്തരായം സങ്ഘസ്സ മാ അകാസീതി അത്ഥോ.

൧൮൧-൨. യസ്മാ കിരിയം ദാതും ന സക്കാ, തസ്മാ ‘‘പഠമം ലദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. പുബ്ബേപി അത്തനാ ലദ്ധപിണ്ഡപാതതോ പണീതപണീതം ദേന്തോ തത്ഥപി അത്തകാരിയം അദാസി. അസഞ്ചിച്ചാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞം ആകഡ്ഢന്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ പതനേ സബ്ബേന സബ്ബം അഭിസന്ധി നത്ഥി. ന മരണാധിപ്പായസ്സാതി പടിഘോ ച പയോഗോ ച അത്ഥി, വധകചേതനാ നത്ഥി. അജാനന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘വത്ഥുഅജാനനവസേന അജാനന്തസ്സ ദോസോ നത്ഥി, ഇദം കിര തേസം നാനത്തം. ‘അസഞ്ചിച്ചോ അഹ’ന്തി പാളിയം ന ദിസ്സതി. അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ തഥാരൂപായ പാളിയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. നോ ചേ, ഥുല്ലച്ചയന്തി ഏത്ഥ ‘‘ദുക്ഖവേദനാ ചേ നുപ്പജ്ജതി, ദുക്കടമേവാ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ‘‘മുഗ്ഗരാ നാമ ഖാദനദണ്ഡകാ. വേമാ നാമ തേസം ഖാദനദണ്ഡകാനം ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച തിരിയം ബന്ധിതബ്ബദണ്ഡാ’’തി ലിഖിതം. ഹേട്ഠാവ ദുവിധാപി പഠന്തി. ഹത്ഥപ്പത്തോ വിയ ദിസ്സതി ‘‘തസ്സ വിക്ഖേപോ മാ ഹോതൂ’’തി ഉപച്ഛിന്ദതി. വിസേസാധിഗമം ബ്യാകരിത്വാ തപ്പഭവം സക്കാരം ലജ്ജീയന്തോ ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദതി സഭാഗാനം ബ്യാകതത്താ. തേ ഹി കപ്പിയഖേത്തം ആരോചേന്തി.

൧൮൬. അകതവിഞ്ഞത്തിയാതി ന വിഞ്ഞത്തിയാ. സാ ഹി അനുഞ്ഞാതത്താ കതാപി അകതാ വിയാതി അകതവിഞ്ഞത്തി. ‘‘‘വദേയ്യാഥ, ഭന്തേ യേനത്ഥോ’തി ഏവം അകതട്ഠാനേ വിഞ്ഞത്തി അകതവിഞ്ഞത്തീ’’തി ലിഖിതം. തിത്ഥിയഭൂതാനം മാതാപിതൂനം സഹത്ഥാ ദാതും ന വട്ടതീതി. പിതുച്ഛാ നാമ പിതുഭഗിനീ. സചേപി ന യാചന്തി ‘‘യാചിതും ദുക്ഖ’’ന്തി, സയം വാ ഏവം വത്തുമസക്കോന്താ. ‘‘യദാ തേസം അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ വാ. ‘‘‘വേജ്ജകമ്മം വാ ന ഹോതീ’തി വചനതോ യാവ സത്തമോ കുലപരിവട്ടോ, താവ ഭേസജ്ജം കാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. സബ്ബപദേസൂതി മഹാമാതുയാചൂളമാതുയാതിആദീനം.

വുത്തനയേന പരിയേസിത്വാതി ‘‘സാമണേരേഹി വാ’’തിആദിനാ. ‘‘ന അകതവിഞ്ഞത്തിയാ’’തി വദന്തി. ‘‘പച്ചാസീസതി സചേ, ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. കപ്പിയവസേനാതി പുപ്ഫം ആനേഥാതിആദിനാ. ‘‘പൂജം അകാസീ’തി വുത്തത്താ സയം ഗഹേതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

‘‘ഭണഥാ’’തി വുത്തേ പന കാതബ്ബം. ധമ്മഞ്ഹി വത്തും വട്ടതി. നോ ചേ ജാനന്തി, ന പാദാ അപനേതബ്ബാ. അവമങ്ഗലന്തി ഹി ഗണ്ഹന്തി.

ചോരനാഗസ്സ ഹി ആമട്ഠം ദിന്നേ കുജ്ഝിസ്സതി, അനാമട്ഠം ന വട്ടതീതി അങ്ഗുലന്തരേ ഥോകം ഭത്തം ഗഹേത്വാ പത്തേ ഭത്തം സബ്ബം അദാസി, സോ തേന തുസ്സി. വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണന്തി സിബ്ബിത്വാ കാതബ്ബത്ഥരണവികതി. പിതുരാജാ ദമിളസ്സ പരാജിതോ രോഹണേ സോളസവസ്സാനി വസിത്വാ മിത്താമച്ചപരിവുതോ ‘‘രജ്ജം ഗണ്ഹാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ അപ്പമത്തകസ്സ കാരണാ ഏകം അമച്ചം ഘാതാപേസി. സേസാ ഭയേന പലായന്താ അരഞ്ഞേ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരേഹി വിലുത്താ ഹമ്ബുഗല്ലകവിഹാരം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ചാതുനികായികതിസ്സത്ഥേരോ തേസം സങ്ഗഹം കത്വാ പുന ആനേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി, തേഹി സദ്ധിം രജ്ജം ഗഹേത്വാ രാജാ ഹമ്ബുഗല്ലകതിസ്സത്ഥേരസ്സ അഭയഗിരിവിഹാരം അകാസി. സേസാപി ഏകേകവിഹാരം കാരാപേസും കിര.

൧൮൭. ചോരസമീപം പേസേന്തോ ‘‘വാളയക്ഖവിഹാരം പേസേതീ’’തി ഇമിനാ സദിസോ. കസ്മാ? മരണാധിപ്പായത്താ. തളാകാദീസു മച്ഛാദിഗ്ഗഹണത്ഥം കേവട്ടം അഞ്ഞാപദേസേന ‘‘തളാകതീരം ഗച്ഛാ’’തി പഹിണന്തസ്സ പാണാതിപാതേന ഭവിതബ്ബം, ‘‘വാളയക്ഖവിഹാരം പാഹേസീ’’തി ഇമസ്സ സദിസോ. കസ്മാ? ‘‘മരണാധിപ്പായത്താ’’തി വചനസ്സാനുലോമതോ, അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ഏവം വാളയക്ഖമ്പീ’’തി വുത്തത്താ.

൧൮൯. തം തത്രട്ഠിതം ഛിന്ദന്തന്തി തം-സദ്ദോ ഏകച്ചേസു നത്ഥി. ഇതരേസു പാരാജികഥുല്ലച്ചയം ആപന്നാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇമം ഛിന്ദിത്വാ സീഘം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ പത്തചീവരം ദസ്സാമീ’’തി കുസലചിത്തേനപി ഛിന്ദിതും ന വട്ടതി അനനുഞ്ഞാതത്താ. അഞ്ഞസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ വട്ടതി അനുഞ്ഞാതത്താ.

൧൯൦. കഥം? കുടിരക്ഖണത്ഥഞ്ഹി ഭഗവതാ പടഗ്ഗിദാനാദി അനുഞ്ഞാതം, കുടി നാമേസാ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ. തസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖുരക്ഖണത്ഥം അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ വട്ടതീ’തി വത്തബ്ബമേത്ഥ നത്ഥീ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം അച്ഛിന്നചീവരസ്സ നഗ്ഗഭാവപ്പടിച്ഛാദനത്ഥം ഭൂതഗാമപാതബ്യതാ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ, ജീവിതരക്ഖണത്ഥഞ്ച സപ്പദട്ഠകാലേ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ ‘‘അപി ജീവിതം പരിച്ചജിതബ്ബം, ന ച രുക്ഖോ വാ ഛിന്ദിതബ്ബോ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ, തസ്മാ തം നിദസ്സനം അപ്പമാണം, അട്ഠകഥാചരിയോ ഏവേത്ഥ പമാണം. ഏത്ഥ പനായം ആചരിയസ്സ തക്കോ – അരിയപുഗ്ഗലേസുപി സത്താ നഗ്ഗിയം പസ്സിത്വാ അപ്പസാദം കത്വാ നിരയൂപഗാ ഭവിസ്സന്തി, തഥാ സപ്പാ ച ഡംസിത്വാ, തേസം പാപവിമോചനത്ഥം ഭൂതഗാമപാതബ്യതാ അനുഞ്ഞാതാ. ദാനപതീനം ചിത്തരക്ഖണത്ഥം പടഗ്ഗിദാനാദി. അഞ്ഞഥാ ലോകസ്സ പുഞ്ഞന്തരായോ, സങ്ഘസ്സ ച ലാഭന്തരായോ ഹോതി. വധകസ്സ പന ചിത്തഹിതകരണം നത്ഥി, തം പന അവീതിക്കമം, ജീവിതപരിച്ചജനം പസ്സിത്വാ വാ ‘‘അഹോ ദുക്കരം കത’’ന്തി പസാദമേവ ലഭേയ്യുന്തി അത്തനോ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതി. അഞ്ഞഥാ തിത്ഥിയാനം അസദ്ധമ്മസിദ്ധിയാതി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ജീവിതത്ഥായ രുക്ഖം ഛിന്ദന്തസ്സ അത്തസിനേഹവസേന ഛിന്ദനതോ അകുസലത്താ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. അനേകേസു രുക്ഖേന ഓത്ഥതേസു, ഓപാതേ വാ പതിതേസു അഞ്ഞേന അഞ്ഞസ്സത്ഥായ രുക്ഖഛേദനാദി കാതും വട്ടതി, കസ്മാ? പരപരിത്താണാധിപ്പായതോതി. പരിത്തന്തി രക്ഖണം, തം ദസ്സേതും ‘‘സമന്താ ഭൂമിതച്ഛന’’ന്തിആദി വുത്തം.

൧൯൧. തീഹി മാരിതേ പന വിസങ്കേതന്തി ഏത്ഥ തീസു ഏകേന മാരിതേപി ‘‘ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണത്താ പാരാജിക’’ന്തി വുത്തത്താ തയോപി ഏകതോ ഹുത്വാ മാരേന്തി ചേ, ആപജ്ജതി, തേനേവ വുത്തം ‘‘പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ വാ അവിസങ്കേത’’ന്തി. ‘‘പരിച്ഛേദാതിക്കമേ പന സബ്ബത്ഥ വിസങ്കേതം ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ ദ്വിന്നം ബലം ഗഹേത്വാ തതിയോ ചേ മാരേതി ആപജ്ജതി വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിതബ്ബം. ‘‘ദ്വേ മാരേന്തൂ’’തി വുത്തേ ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ മാരിതേ പാരാജികന്തി ‘‘ദ്വിന്നം പഹാരാനം മരണേ സതി ദ്വേ മാരിതാ നാമ ഹോന്തി, അസതി ഏകോവ ഹോതി, തസ്മാ വിജാനിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

തതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.