൧. പഠമപാരാജികം

സുദിന്നഭാണവാരവണ്ണനാ

പഠമസ്സേത്ഥ നിദാനേ, ഠത്വാ പാരാജികസ്സ വിഞ്ഞേയ്യോ;

ചോദനാപരിഹാരനയോ, പുഗ്ഗലവത്ഥുപ്പകാസനേയേവ.

തത്ഥ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വുത്ഥവസ്സോ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരന്തോ കത്തികജുണ്ഹപക്ഖേ ഏവ വേസാലിം പാപുണിത്വാ യാവ പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം, താവ അട്ഠ വസ്സാനി വേസാലിയംയേവ വിഹരന്തോ വിയ പാളിക്കമേന ദിസ്സതി, ന ച ഭഗവാ താവത്തകം കാലം തത്ഥേവ വിഹാസി. സോ ഹി സുദിന്നസ്സ സാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച അനുജാനിത്വാ യഥാഭിരന്തം തത്ഥ വിഹരിത്വാ ചാരികം ചരന്തോ ഭേസകളാവനം പത്വാ തത്ഥ തേരസമം വസ്സം വസി, തേനേവ അനുക്കമേന സാവത്ഥിം പത്വാ ചുദ്ദസമം വസ്സം വസി, പന്നരസമം കപിലവത്ഥുമ്ഹി, സോളസമം ആളവിയം, തതോ വുത്ഥവസ്സോ ചാരികം ചരന്തോ രാജഗഹം പത്വാ സത്തരസമം വസി, ഇമിനാ അനുക്കമേന അപരാനിപി തീണി വസ്സാനി തത്ഥേവ വസി. ഏത്താവതാ ഭഗവാ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ രാജഗഹതോ അനുപുബ്ബേന വേസാലിം പാപുണി, തതോ ഉപസമ്പദായ അട്ഠവസ്സികോ സുദിന്നോ വേസാലിയംയേവ മേഥുനം ധമ്മം അഭിവിഞ്ഞാപേസി, തതോ ഭഗവാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പഠമം പാരാജികം പഞ്ഞപേസീതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ ഇതോ പഠമതരം തത്ഥ വേസാലിയഞ്ച പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനി അദസ്സേതുകാമോ, വിനയനിദാനാനന്തരം പഠമപാരാജികമേവ ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ വേസാലിയം പഠമം നിവാസം, പച്ഛാ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തികാലേ നിവാസഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ‘‘തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയ’’ന്തിആദിമാഹ, തേന വുത്തം ‘‘പഠമസ്സേത്ഥ നിദാനേ, ഠത്വാ …പേ… പകാസനേയേവാ’’തി. തസ്മാ ഇമസ്മിം പഠമപാരാജികസ്സ പഞ്ഞത്തിട്ഠാനസങ്ഖാതേ നിദാനേ ഠത്വാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതി…പേ… അഞ്ഞതരം വജ്ജിഗാമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതീ’’തി ഏതസ്മിം ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പുഗ്ഗലപ്പകാസനേ, ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വജ്ജീ ദുബ്ഭിക്ഖാ ഹോതി…പേ… തിക്ഖത്തും മേഥുനം ധമ്മം അഭിവിഞ്ഞാപേസീ’’തി (പാരാ. ൩൦) ഇമസ്മിം വത്ഥുപ്പകാസനേ ച ചോദനാനയോ, പരിഹാരനയോ ച വേദിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. തത്രായം പകാസനാ – കിമത്ഥം ഥേരേന അഞ്ഞേസം സിക്ഖാപദാനം പുഗ്ഗലവത്ഥൂനി വിയ സങ്ഖേപതോ അവത്വാ യത്ഥ ച സോ ഉപ്പന്നോ, യഥാ ച ധമ്മേ പസന്നോ, യഥാ ച പബ്ബജിതോ, യഥാ ച ഇമം വത്ഥും ഉപ്പാദേതി, തം സബ്ബം അനവസേസേത്വാ പുഗ്ഗലവത്ഥൂനി വിത്ഥാരതോ വുത്താനീതി ചേ? വുച്ചതേ –

ഏവം സദ്ധായ കിച്ഛേന, മഹന്തേ ഭോഗഞാതകേ;

ഹിത്വാ പബ്ബജിതാനമ്പി, പേസലാനമ്പി സബ്ബസോ.

സബ്ബലാമകധമ്മായം, മേഥുനോ യദി സമ്ഭവേ;

ന ധമ്മദേസനായേവ, സിദ്ധാ വിരതി സബ്ബസോ.

തസ്മാ നവങ്ഗസദ്ധമ്മേ, സത്ഥാരാ ദേസിതേപി ച;

വിനയോ പഞ്ഞപേതബ്ബോ, തതോ ധമ്മവിസുദ്ധിഹി.

വിനയാഭാവതോ ഏവം, അജ്ഝാചാരോ ഭവിസ്സതി;

തസ്മാ വിനയപഞ്ഞത്തി, സാത്ഥികാ പേസലസ്സപി.

അനാദീനവദസ്സാവീ, യസ്മാ യം പാപമാചരി;

വിനയോയേവ സദ്ധാനം, ആദീനവവിഭാവിനോ.

തസ്മാ സദ്ധാനുസാരീനം, വിനയോ സാത്ഥകോവ യം;

ധമ്മോ ധമ്മാനുസാരീനം, തതോ ഉഭയദേസനാ.

അപി ച യദി പണ്ണത്തിവീതിക്കമം അകരോന്തസ്സാപി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ അയസോ പത്ഥടോ, പഗേവഞ്ഞേസന്തി ദസ്സനത്ഥം അജ്ഝാചാരസ്സ പാകടഭാവദീപനം. കഥം? –

അഭബ്ബോ അരഹത്തസ്സ, സുദിന്നോ പുത്തമാതരോ;

ഭബ്ബാനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി, തദത്ഥം ന കതാ അയം.

നനു മാഗണ്ഡികം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ മാതാപിതൂനമസ്സാ ഹിതത്ഥം ധമ്മം ദേസേതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ബീജകബീജകമാതൂനം അരഹത്തുപ്പത്തി ഥേരേന ദീപിതാ. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതി, യേന സമയേന സുദിന്നോ പുരാണദുതിയികായ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവീ’’തി വാ ‘‘യേന സമയേന ഭഗവാ പഠമപാരാജികം പഞ്ഞപേസീ’’തി വാ വചനം ഇധ ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? ‘‘ഇധ പന ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീ’’തി വുത്തം അട്ഠകഥാവചനഞ്ഹി ഇധ ന ലബ്ഭതി. ചിരനിവിട്ഠോ ഹി സോ ഗാമോ, ന തസ്മിംയേവ സമയേതി. യസ്മാ പന സോ ചിരനിവിട്ഠോപി ച ഗാമോ അത്തനോ നിവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബകാലമത്ഥീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തേന പരിയായേന ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേ കലന്ദഗാമോ നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

൨൫-൬. അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വന്തി സമണവത്തദസ്സനത്ഥം ഭഗവാ പുച്ഛതി. മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതന്തി ഏത്ഥ ജനകേഹേവ അനനുഞ്ഞാതദസ്സനത്ഥം പുച്ഛീതി വുത്തം. ന ഖോ സുദിന്ന തഥാഗതാതി ‘‘പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി യാചനാവസേന പനേവമാഹ, ന ഭഗവാ സയം സരണാനി ദത്വാ പബ്ബാജേസി. ദുക്ഖസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘കലഭാഗമ്പീ’’തി പാഠസേസോ. വികപ്പദ്വയേപീതി ദുതിയതതിയവികപ്പേസു. പുരിമപദസ്സാതി കിഞ്ചീതി പദസ്സ. ഉത്തരപദേനാതി ദുക്ഖസ്സാതി പദേന. സമാനവിഭത്തീതി സാമിവചനം. യഥാ കിം? ‘‘കസ്സചി ദുക്ഖസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘കിഞ്ചി ദുക്ഖസ്സാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമാതി തയാ സദ്ധിം അമരിത്വാ അകാമാ ജീവിസ്സാമ. സചേപി ന മരാമ, അകാമകാവ തയാ വിയോഗം പാപുണിസ്സാമ, തയി ജീവമാനേ ഏവ നോ മരണം ഭവേയ്യ, മരണേനപി നോ തയാ വിയോഗം മയം അകാമകാവ പാപുണിസ്സാമ.

൩൦. കതിപാഹം ബലം ഗാഹേത്വാതി കസ്മാ പനായം തഥാ പബ്ബജ്ജായ തിബ്ബച്ഛന്ദോ അനുഞ്ഞാതോ സമാനോ കതിപാഹം ഘരേയേവ വിലമ്ബിത്വാ കായബലഞ്ച അഗ്ഗഹേസീതി? അനുമതിദാനേന മാതാപിതൂസു സഹായകേസു ച തുട്ഠോ തേസം ചിത്തതുട്ഠത്ഥം. കേസുചി അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു കേചി ആചരിയാ ‘‘അയം സുദിന്നോ ജീവകവത്ഥുതോ പച്ഛാ പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ജാതോ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘ഗഹപതിചീവരം പടിക്ഖിപിത്വാ പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തി ലിഖന്തി, തം ‘‘അചിരൂപസമ്പന്നോ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝതി. ‘‘തഥാ സുദിന്നോ ഹി ഭഗവതോ ദ്വാദസമേ വസ്സേ പബ്ബജിതോ, വീസതിമേ വസ്സേ ഞാതികുലം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ സയം പബ്ബജ്ജായ അട്ഠവസ്സികോ ഹുത്വാ’’തി, ‘‘ഭഗവതോ ഹി ബുദ്ധത്തം പത്തതോ പട്ഠായ യാവ ഇദം വത്ഥം, ഏത്ഥന്തരേ വീസതി വസ്സാനി ന കോചി ഗഹപതിചീവരം സാദിയി, സബ്ബേ പംസുകൂലികാവ അഹേസു’’ന്തി ച വുത്തേന അട്ഠകഥാവചനേന വിരുജ്ഝതി, പബ്ബജ്ജായ അട്ഠവസ്സികോ, ന ഉപസമ്പദായ. ഉപസമ്പദം പന ജീവകവത്ഥുതോ (മഹാവ. ൩൨൬) പച്ഛാ അലത്ഥ, തസ്മാ അവസ്സികോ ഞാതികുലം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ സിയാതി ചേ? ന, ‘‘അലത്ഥ ഖോ സുദിന്നോ കലന്ദപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദ’’ന്തി ഏകതോ അനന്തരം വുത്തത്താ. പബ്ബജ്ജാനന്തരമേവ ഹി സോ ഉപസമ്പന്നോ തേരസധുതങ്ഗഗുണേ സമാദായ വത്തന്തോ അട്ഠ വസ്സാനി വജ്ജിഗാമേ വിഹരിത്വാ നിസ്സയമുത്തത്താ സയംവസീ ഹുത്വാ ‘‘ഏതരഹി ഖോ വജ്ജീ ദുബ്ഭിക്ഖാ’’തിആദിതക്കവസേന യേന വേസാലീ തദവസരി, തസ്മാ ‘‘പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തി ഏത്തകോയേവ പാഠോ യേസു പോത്ഥകേസു ദിസ്സതി, സോവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘ആരഞ്ഞികോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ പഞ്ച സേനാസനപടിസംയുത്താനി സങ്ഗഹിതാനി നേസജ്ജികങ്ഗഞ്ച വിഹാരസഭാഗത്താ, ‘‘പിണ്ഡപാതികോ’’തി ഇമിനാ പഞ്ച പിണ്ഡപാതപടിസംയുത്താനി, ‘‘പംസുകൂലികോ’’തി ഇമിനാ ദ്വേ ചീവരപടിസംയുത്താനി സങ്ഗഹിതാനീതി. ഞാതിഘരൂപഗമനകാരണദീപനാധിപ്പായതോ സപദാനചാരികങ്ഗം വിസും വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘മാ അതിഹരാപേസു’’ന്തി കാലബ്യത്തയവസേന വുത്തം. ധമ്മസ്സന്തരായകരതരത്താ ‘‘ഇമം നയ’’ന്തി അനയോയേവ.

യേഭുയ്യേന ഹി സത്താനം, വിനാസേ പച്ചുപട്ഠിതേ;

അനയോ നയരൂപേന, ബുദ്ധിമാഗമ്മ തിട്ഠതി.

൩൬. അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി ഏത്ഥ ദുവിധം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം. കഥം? ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി ഏവം സഉദ്ദേസാനുദ്ദേസഭേദതോ ദുവിധം. തത്ഥ പാതിമോക്ഖേ സരൂപതോ ആഗതാ പഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധാ സഉദ്ദേസപഞ്ഞത്തി നാമ. സാപി ദുവിധാ സപുഗ്ഗലാപുഗ്ഗലനിദ്ദേസഭേദതോ. തത്ഥ യസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ അന്തോ ആപത്തിയാ സഹ, വിനാ വാ പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോ, സാ സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാ. ഇതരാ അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ. സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാപി ദുവിധാ ദസ്സിതാദസ്സിതാപത്തിഭേദതോ. തത്ഥ അദസ്സിതാപത്തികാ നാമ അട്ഠ പാരാജികാ ധമ്മാ. ‘‘പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി ഹി പുഗ്ഗലോവ തത്ഥ ദസ്സിതോ, നാപത്തി. ദസ്സിതാപത്തികാ നാമ ഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖേ ‘‘സത്തരസ സങ്ഘാദിസേസാ ധമ്മാ നിസ്സാരണീയം സങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി ഹി തത്ഥ ആപത്തി ദസ്സിതാ സദ്ധിം പുഗ്ഗലേന, തഥാ അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാപി ദസ്സിതാദസ്സിതാപത്തിതോവ ദുവിധാ. തത്ഥ അദസ്സിതാപത്തികാ നാമ സേഖിയാ ധമ്മാ. സേസാ ദസ്സിതാപത്തികാതി വേദിതബ്ബാ. സാപി ദുവിധാ അനിദ്ദിട്ഠകാരകനിദ്ദിട്ഠകാരകഭേദതോ. തത്ഥ അനിദ്ദിട്ഠകാരകാ നാമ സുക്കവിസ്സട്ഠി മുസാവാദ ഓമസവാദ പേസുഞ്ഞ ഭൂതഗാമ അഞ്ഞവാദക ഉജ്ഝാപനക ഗണഭോജന പരമ്പരഭോജന സുരാമേരയ അങ്ഗുലിപതോദക ഹസധമ്മ അനാദരിയ തലഘാതകജതുമട്ഠക സിക്ഖാപദാനം വസേന പഞ്ചദസവിധാ ഹോന്തി. സേസാനം പുഗ്ഗലനിദ്ദേസാനം വസേന നിദ്ദിട്ഠകാരകാ വേദിതബ്ബാ.

അനുദ്ദേസപഞ്ഞത്തിപി പദഭാജനന്തരാപത്തിവിനീതവത്ഥുപടിക്ഖേപപഞ്ഞത്തിഅവുത്തസിദ്ധിവസേന ഛബ്ബിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന ഖായിതം ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൬൧) ഏവമാദികാ പദഭാജനിയേ സന്ദിസ്സമാനാപത്തി പദഭാജനസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബം, യോ ആഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദികാ (പാരാ. ൫൧൭) അന്തരാപത്തിസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദിവാ പടിസല്ലീയന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൭൫) ഏവമാദികാ വിനീതവത്ഥുസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘ലോഹിതുപ്പാദകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൪) ഏവമാദികാ പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദം നാമ. ഖന്ധകേസു പഞ്ഞത്തദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനി പഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ നച്ചം വാ ഗീതം വാ വാദിതം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൮൩൪) ഇമിനാ വുത്തേന ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ നച്ചേയ്യ വാ ഗായേയ്യ വാ വാദേയ്യ വാ പാചിത്തിയ’’ന്തി ഏവമാദികം യം കിഞ്ചി അട്ഠകഥായ ദിസ്സമാനം ആപത്തിജാതം, വിനയകമ്മം വാ അവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദം നാമ. ഛബ്ബിധമ്പേതം ഛഹി കാരണേഹി ഉദ്ദേസാരഹം ന ഹോതീതി അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദം നാമാതി വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം – പഞ്ചഹി ഉദ്ദേസേഹി യഥാസമ്ഭവം വിസഭാഗത്താ ഥുല്ലച്ചയദുബ്ഭാസിതാനം, സഭാഗവത്ഥുകമ്പി ദുക്കടഥുല്ലച്ചയദ്വയം അസഭാഗാപത്തികത്താ, അന്തരാപത്തിപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനം നാനാവത്ഥുകാപത്തികത്താ, പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദാനം കേസഞ്ചി വിനീതവത്ഥുപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനഞ്ച അദസ്സിതാപത്തികത്താ, അദസ്സിതവത്ഥുകത്താ ഭേദാനുവത്തകഥുല്ലച്ചയസ്സ, അദസ്സിതാപത്തിവത്ഥുകത്താ അവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദാനന്തി. ഏത്താവതാ ‘‘ദുവിധം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം ഉദ്ദേസാനുദ്ദേസഭേദതോ’’തി യം വുത്തം, തം സമാസതോ പകാസിതം ഹോതി.

തത്ഥ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏകച്ചേ ആചരിയാ ഏവം കിര വണ്ണയന്തി ‘‘ചത്താരോ പാരാജികാ കതിവസ്സാഭിസമ്ബുദ്ധേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്താതിആദിനാ പുച്ഛം കത്വാ തേസു പഠമപാരാജികോ വേസാലിയം പഞ്ഞത്തോ പഞ്ചവസ്സാഭിസമ്ബുദ്ധേന ഹേമന്താനം പഠമേ മാസേ ദുതിയേ പക്ഖേ ദസമേ ദിവസേ അഡ്ഢതേയ്യപോരിസായ ഛായായ പുരത്ഥാഭിമുഖേന നിസിന്നേന അഡ്ഢതേരസാനം ഭിക്ഖുസതാനം മജ്ഝേ സുദിന്നം കലന്ദപുത്തം ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തോ’’തി, തം ന യുജ്ജതി, കസ്മാ? –

യസ്മാ ദ്വാദസമം വസ്സം, വേരഞ്ജായം വസി ജിനോ;

തസ്മിഞ്ച സുദ്ധോ സങ്ഘോതി, നേവ പാരാജികം തദാ.

ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ, സിക്ഖാപഞ്ഞത്തിയാചനാ;

തസ്മിം സിദ്ധാതി സിദ്ധാവ, ഗരുകാപത്തി നോ തദാ.

ഓവാദപാതിമോക്ഖഞ്ച, കിം സത്ഥാ ചതുവസ്സികോ;

പടിക്ഖിപി കിമാണഞ്ച, സമത്തം അനുജാനി സോ.

അജാതസത്തും നിസ്സായ, സങ്ഘഭേദമകാസി യം;

ദേവദത്തോ തതോ സങ്ഘ-ഭേദോ പച്ഛിമബോധിയം.

ആരാധയിംസു മം പുബ്ബേ, ഭിക്ഖൂതി മുനിഭാസിതം;

സുത്തമേവ പമാണം നോ, സോവ കാലോ അനപ്പകോതി.

യം പന വുത്തം ‘‘അഥ ഭഗവാ അജ്ഝാചാരം അപസ്സന്തോ പാരാജികം വാ സങ്ഘാദിസേസം വാ ന പഞ്ഞപേസീ’’തി, തം സകലസിക്ഖാപദം സന്ധായാഹ. ന കേവലം സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദമത്തം, തേന സഉദ്ദേസാനുദ്ദേസപഞ്ഞത്തിഭേദം സകലം പാരാജികം സന്ധായാഹാതി വുത്തം ഹോതി. കിഞ്ചാപി നാഭിപരാമസനമ്പി കായസംസഗ്ഗോ, തഥാപി ഏതം വിസേസനിയമനതോ, അച്ഛന്ദരാഗാധിപ്പായതോ ച വിസും വുത്തം. ഛന്ദരാഗരത്തസ്സേവ ഹി കായസംസഗ്ഗോ ഇധാധിപ്പേതോ. അസുചിപാനേ പന ഹത്ഥിനിയാ താപസപസ്സാവപാനേന വാലകാബ്യോ നാമ ഉപ്പജ്ജതി, വാലകാബ്യസ്സ വത്ഥു വത്തബ്ബം. മണ്ഡബ്യസ്സ നാഭിയാ പരാമസനേനേവ കിര. രൂപദസ്സനേ പന വേജ്ജകാ ആഹു –

‘‘ഥീനം സന്ദസ്സനാ സുക്കം, കദാചി ചലിതോവരേ;

തം ഗാമധമ്മകരണം, ദ്വയസമം സങ്ഗമിയ;

ഗബ്ഭാദീതി അയം നയോ, ഥീനം പുരിസദസ്സനാസീത്യൂപനേയ്യ’’.

തഥാപ്യാഹു –

‘‘പുപ്ഫികേ ഏധിയ്യ സുദ്ധേ, പസ്സം നരഞ്ച ഇത്ഥി തം;

ഗബ്ഭഞ്ച നയേത്യുത്ത-മിതി തസ്മാ കാസോ ഇതീ’’തി.

രാജോരോധോ വിയാതി സീഹളദീപേ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ തഥാ അഹോസി, തസ്മാ കിര ഏവം വുത്തം. കിഞ്ചാപി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛി, ന തം മനുസ്സാനം വിസയോ അഹോസി തേസം രൂപം വിയ. തേനേവ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു ‘‘കച്ചി നോ ത്വം ആവുസോ സുദിന്ന അനഭിരതോ’’തി.

൩൯. കലീതി കോധോ, തസ്സ സാസനം കലിസാസനം, കലഹോ. ഗാമധമ്മന്തി ഏത്ഥ ജനപദധമ്മം ജനപദവാസീനം സിദ്ധിം. അത്താതി ചിത്തം, സരീരഞ്ച. അസുത്തന്തവിനിബദ്ധന്തി വിനയസുത്തേ അനാഗതം, സുത്താഭിധമ്മേസുപി അനാഗതം, പാളിവിനിമുത്തന്തി അത്ഥോ. കുസുമമാലന്തി നാനാഗുണം സന്ധായാഹ. രതനദാമന്തി അത്ഥസമ്പത്തിം സന്ധായ വദതി. പടിക്ഖിപനാധിപ്പായാ ഭദ്ദാലി വിയ. പദനിരുത്തിബ്യഞ്ജനാനി നാമവേവചനാനേവ ‘‘നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൩൧൫) വിയ. നിപ്പരിയായേന വിരതി സിക്ഖാപദം നാമ. അകുസലപക്ഖേ ദുസ്സീല്യം നാമ ചേതനാ. കുസലപക്ഖേപി ചേതനാപരിയായതോ വിഭങ്ഗേ ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി വുത്തം. സങ്ഘസുട്ഠുതായാതി ഏത്ഥ ലോകവജ്ജസ്സ പഞ്ഞാപനേ സങ്ഘസുട്ഠുതാ ഹോതി പാകടാദീനവതോ. പഞ്ഞത്തിവജ്ജസ്സ പഞ്ഞാപനേ സങ്ഘഫാസുതാ ഹോതി പാകടാനിസംസത്താ. തത്ഥ പഠമേന ദുമ്മങ്കൂനം നിഗ്ഗഹോ, ദുതിയേന പേസലാനം ഫാസുവിഹാരോ. പഠമേന സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതോ, ദുതിയേന ദിട്ഠധമ്മികാനം. തഥാ പഠമേന അപ്പസന്നാനം പസാദോ, ദുതിയേന പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവോ. ‘‘പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞതായ ചോദിയമാനസ്സ ഭബ്ബകുലപുത്തസ്സാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സുദിന്നോ തം കുക്കുച്ചം വിനോദേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി, തേനേവ പബ്ബജ്ജാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി വദന്തി, ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. തഥാ പഠമേന സദ്ധമ്മട്ഠിതി, ദുതിയേന വിനയാനുഗ്ഗഹോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അപിചേത്ഥ വത്ഥുവീതിക്കമേ യത്ഥ ഏകന്താകുസലഭാവേന, തം സങ്ഘസുട്ഠുഭാവായ പഞ്ഞത്തം ലോകവജ്ജതോ, യത്ഥ പഞ്ഞത്തിജാനനേ ഏവ അത്ഥാപത്തി, ന അഞ്ഞദാ, തം സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ വാപി പസാദുപ്പാദബുദ്ധിയാ ധമ്മദേസനാപടിസംയുത്തം, ഇതരഞ്ച സേഖിയം, ഇദം ലോകവജ്ജം നാമ. വത്ഥുനോ പഞ്ഞത്തിയാ വാ വീതിക്കമചേതനായാഭാവേപി പടിക്ഖിത്തസ്സ കരണേ, കത്തബ്ബസ്സ അകരണേ വാ സതി യത്ഥ ആപത്തിപ്പസങ്ഗോ, തം സബ്ബം ഠപേത്വാ സുരാപാനം പണ്ണത്തിവജ്ജന്തി വേദിതബ്ബം. ആഗന്തുകവത്തം, ആവാസിക, ഗമിക, അനുമോദന, ഭത്തഗ്ഗ, പിണ്ഡചാരിക, ആരഞ്ഞക, സേനാസന, ജന്താഘര, വച്ചകുടി, സദ്ധിവിഹാരിക, ഉപജ്ഝായ, അന്തേവാസിക, ആചരിയവത്തന്തി ഏതാനി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണനയേന ഗണിയമാനാനി ചുദ്ദസ, ഏതാനി പന വിത്ഥാരതോ ദ്വേഅസീതി മഹാവത്താനി നാമ ഹോന്തി. സത്തഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി സംവരോ സംവരവിനയോ പഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദമേവ. തത്ഥ പഞ്ഞത്തിവിനയോ സമഥവിനയത്ഥായ സമഥവിനയോ സംവരവിനയത്ഥായ സംവരവിനയോ പഹാനവിനയത്ഥായാതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. യം സങ്ഘസുട്ഠു, തം സങ്ഘഫാസൂതി ഏകമിവ വുത്തം സങ്ഘസുട്ഠുതായ സതി സങ്ഘഫാസു ഭവിസ്സതീതി ദീപനത്ഥം. പകരീയന്തി ഏത്ഥ തേ തേ പയോജനവിസേസസങ്ഖാതാ അത്ഥവസാതി അത്ഥവസം ‘‘പകരണ’’ന്തി വുച്ചതി. ദസസു പദേസു ഏകേകം മൂലം കത്വാ ദസക്ഖത്തും യോജനായ പദസതം വുത്തം. തത്ഥ പച്ഛിമസ്സ പദസ്സ വസേന അത്ഥസതം പുരിമസ്സ വസേന ധമ്മസതം അത്ഥജോതികാനം നിരുത്തീനം വസേന നിരുത്തിസതം, ധമ്മഭൂതാനം നിരുത്തീനം വസേന നിരുത്തിസതന്തി ദ്വേ നിരുത്തിസതാനി, അത്ഥസതേ ഞാണസതം, ധമ്മസതേ ഞാണസതം ദ്വീസു നിരുത്തിസതേസു ദ്വേ ഞാണസതാനീതി ചത്താരി ഞാണസതാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ സങ്ഘസുട്ഠുതാതി ധമ്മസങ്ഘസ്സ സുട്ഠുഭാവോതി അത്ഥോ. ‘‘അത്ഥപദാനീതി അട്ഠകഥാ. ധമ്മപദാനീതി പാളീ’’തി വുത്തം കിര.

മേഥുനം ധമ്മന്തി ഏവം ബഹുലനയേന ലദ്ധനാമകം സകസമ്പയോഗേന, പരസമ്പയോഗേന വാ അത്തനോ നിമിത്തസ്സ സകമഗ്ഗേ വാ പരമഗ്ഗേ വാ പരനിമിത്തസ്സ സകമഗ്ഗേ ഏവ പവേസപവിട്ഠഠിതുദ്ധരണേസു യം കിഞ്ചി ഏകം പടിസാദിയനവസേന സേവേയ്യ പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോതി. കേചി പന ‘‘പവേസാദീനി ചത്താരി വാ തീണി വാ ദ്വേ വാ ഏകം വാ പടിസേവേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘സോ ചേ പവേസനം സാദിയതി, പവിട്ഠം, ഠിതം, ഉദ്ധരണം സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’തിആദീ’’തി (പാരാ. ൫൯) വദന്തി, തേസം മതേന ചതൂസുപി ചതസ്സോ പാരാജികാപത്തിയോ ആപജ്ജതി. തേയേവ ഏവം വദന്തി ‘‘ആപജ്ജതു മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തി മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തിയാ തബ്ഭാഗിയാ’’തി, ‘‘അത്തനോ വീതിക്കമേ പാരാജികാപത്തിം, സങ്ഘാദിസേസാപത്തിഞ്ച ആപജ്ജിത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഗഹട്ഠകാലേ മേഥുനാദിപാരാജികം ആപജ്ജിത്വാ പുന പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ ഏകം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ഏകമനേകം വാ പടികരിത്വാവ സോ പുഗ്ഗലോ യസ്മാ നിരാപത്തികോ ഹോതി, തസ്മാ സോ ഗഹട്ഠകാലേ സാപത്തികോവാതി അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സാപി അത്ഥേവ ആപത്തിവുട്ഠാനം. വുട്ഠാനദേസനാഹി പന അസുജ്ഝനതോ ‘പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’തി ന വുത്തം ഗണനപയോജനാഭാവതോ. കിഞ്ചാപി ന വുത്തം, അഥ ഖോ പദഭാജനേ ‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’തി വചനേനായമത്ഥോ സിദ്ധോ’’തി യുത്തിഞ്ച വദന്തി. യദി ഏവം മാതികായമ്പി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ പാരാജിക’’ന്തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, പാരാജികസ്സ അനവസേസവചനമ്പി ന യുജ്ജേയ്യ. സബ്ബേപി ഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേ ഭിക്ഖുഗണനഞ്ച അനവസേസേത്വാ തിട്ഠതീതി അനവസേസവചനന്തി കത്വാ പവേസേവ ആപത്തി, ന പവിട്ഠാദീസു, തമേവേകം സന്ധായ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി പാരാജികാപത്തിമ്പി അന്തോ കത്വാ നിദാനുദ്ദേസേ വചനം വേദിതബ്ബം. തസ്മാ മാതികായം ‘‘പാരാജിക’’ന്തി അവത്വാ ‘‘പാരാജികോ ഹോതീ’’തി പുഗ്ഗലനിദ്ദേസവചനം തേന സരീരബന്ധനേന ഉപസമ്പദായ അഭബ്ബഭാവദീപനത്ഥം. ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി പദഭാജനേ വചനം അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സാപി പാരാജികസ്സ അസംവാസസ്സ സതോ പുഗ്ഗലസ്സ അഥേയ്യസംവാസകഭാവദീപനത്ഥം. ന ഹി സോ സംവാസം സാദിയന്തോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു’’ത്വേവ വുച്ചതി. തേനേവാഹ ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ അനോകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി ഓമസവാദേന ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯). അനുപസമ്പന്നസ്സ തദഭാവതോ സിദ്ധോ സോ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു’’ത്വേവ വുച്ചതീതി. തേന പദസോധമ്മം സഹസേയ്യഞ്ച ന ജനേതി, ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞാദിഞ്ച ജനേതീതി വേദിതബ്ബം. ഭിക്ഖുനീനം സങ്ഘാദിസേസേസു പന ഭിക്ഖുസങ്ഘാദിസേസതോ വുട്ഠാനവിധിവിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘അയമ്പി ഭിക്ഖുനീ…പേ… ആപന്നാ’’തി (പാചി. ൬൭൯) പുഗ്ഗലനിദ്ദേസം കത്വാപി പാരാജികതോ അധിപ്പായന്തരദസ്സനത്ഥം ‘‘നിസ്സാരണീയം സങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി (പാചി. ൬൭൯) ആപത്തിനാമഗ്ഗഹണഞ്ച കതം. ഏത്താവതാ സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസേ ദസ്സിതാദസ്സിതാപത്തിദുകം വിത്ഥാരിതം ഹോതി. അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസേസു സേഖിയേസു ആപത്തിയാ ദസ്സനകാരണം സേഖിയാനം അട്ഠകഥായമേവ വുത്തം. തദഭാവതോ ഇതരേസു ആപത്തിദസ്സനം കതം. അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസേസുപി ദസ്സിതാദസ്സിതാപത്തിദുകഞ്ച വിത്ഥാരിതം ഹോതീതി.

പഠമപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുദിന്നഭാണവാരം നിട്ഠിതം.

മക്കടീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൪൦-൧. ദുതിയപഞ്ഞത്തിയം ‘‘ഇധ മല്ലാ യുജ്ഝന്തീ’’തിആദീസു വിയ പടിസേവതീതി വത്തമാനവചനം പചുരപടിസേവനവസേന വുത്തം, ‘‘തഞ്ച ഖോ മനുസ്സിത്ഥിയാ, നോ തിരച്ഛാനഗതായാ’’തി പരിപുണ്ണത്ഥമ്പി പഠമം പഞ്ഞത്തിം അത്തനോ മിച്ഛാഗാഹേന വാ ലേസഓഡ്ഡനത്ഥായ വാ ഏവമാഹ. പരിപുണ്ണത്ഥതംയേവ നിയമേതും ‘‘നനു ആവുസോ തഥേവ തം ഹോതീ’’തി വുത്തം, തേനേവ മക്കടീവത്ഥു വിനീതവത്ഥൂസു പക്ഖിത്തം അവിസേസത്താ, തഥാ വജ്ജിപുത്തകവത്ഥു. വിചാരണാ പനേത്ഥ തതിയപഞ്ഞത്തിയം ആവി ഭവിസ്സതി. ‘‘നനു, ആവുസോ, ഭഗവതാ അനേകപരിയായേനാ’’തിആദി ന കേവലം സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദേനേവ സിദ്ധം, ‘‘തിരച്ഛാനഗതാദീസുപി പാരാജിക’’ന്തി അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദേനപി സിദ്ധന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അഥ വാ യദി സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദം സാവസേസന്തി പഞ്ഞപേസി, ഇമിനാ അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദേനാപി കിം ന സിദ്ധന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി തദേവ സിക്ഖാപദം പഠമപഞ്ഞത്തമേവ ലേസത്ഥികാനം അലേസോകാസം കത്വാ ആമേഡിതത്ഥം കത്വാ പഞ്ഞപേസ്സാമീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘അഞ്ഞവാദകേ വിഹേസകേ പാചിത്തിയ’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൧൦൧) വിയ വത്ഥുദ്വയേന ആപത്തിദ്വയം ആപജ്ജതി, ന ചാപജ്ജതി, സോ ഏവത്ഥോ അഞ്ഞേനാപി വചനേന സുപ്പകാസിതോ, സുപരിബ്യത്തകരണത്ഥേന ദള്ഹതരോ കതോതി അധിപ്പായോ. തതിയപഞ്ഞത്തിയമ്പി അഞ്ഞേസു ച ഏവം വിസുദ്ധോ.

യസ്സ സചിത്തകപക്ഖേതിആദിമ്ഹി പന ഗണ്ഠിപദനയോ താവ പഠമം വുച്ചതി, സചിത്തകപക്ഖേതി സുരാപാനാദിഅചിത്തകേ സന്ധായ വുത്തം. സചിത്തകേസു പന യം ഏകന്തമകുസലേനേവ സമുട്ഠാപിതഞ്ച. ഉഭയം ലോകവജ്ജം നാമ. സുരാപാനസ്മിഞ്ഹി ‘‘സുരാ’’തി വാ ‘‘പാതും ന വട്ടതീ’’തി വാ ജാനിത്വാ പിവനേ അകുസലമേവ, തഥാ ഭിക്ഖുനീനം ഗന്ധവണ്ണകത്ഥായ ലേപനേ, ഭേസജ്ജത്ഥായ ലേപനേ അദോസത്താ ‘‘അവിചാരണീയ’’ന്തി ഏത്തകം വുത്തം. തത്ഥ ന വട്ടതീതി ‘‘ജാനിത്വാ’’തി വുത്തവചനം ന യുജ്ജതി പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സാപി ലോകവജ്ജഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ഇമം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗം പരിഹരിതുകാമതായ വജിരബുദ്ധിത്ഥേരസ്സ ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം ‘‘ഇധ സചിത്തകന്തി ച അചിത്തകന്തി ച വിചാരണാ വത്ഥുവിജാനനേയേവ ഹോതി, ന പഞ്ഞത്തിവിജാനനേ. യദി പഞ്ഞത്തിവിജാനനേ ഹോതി, സബ്ബസിക്ഖാപദാനി ലോകവജ്ജാനേവ സിയും, ന ച സബ്ബസിക്ഖാപദാനി ലോകവജ്ജാനി, തസ്മാ വത്ഥുവിജാനനേയേവ ഹോതീ’’തി, ഇദം യുജ്ജതി. കസ്മാ? യസ്മാ സേഖിയേസു പഞ്ഞത്തിജാനനമേവ പമാണം, ന വത്ഥുമത്തജാനനന്തി, യം പന തത്ഥേവ വുത്തം ‘‘പസുത്തസ്സ മുഖേ കോചി സുരം പക്ഖിപേയ്യ, അന്തോ ചേ പവിസേയ്യ, ആപത്തി, തത്ഥ യഥാ ഭിക്ഖുനിയാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം പരസ്സ ആമസനാദികാലേ കായം അചാലേത്വാ ചിത്തേനേവ സാദിയന്തിയാ ആപത്തി ‘കിരിയാവ ഹോതീ’തി വുത്താ യേഭുയ്യേന കിരിയസമ്ഭവതോ, തഥാ അയമ്പി തദാ കിരിയാവ ഹോതീ’’തി, തം സുവിചാരിതം അനേകന്താകുസലഭാവസാധനതോ. സുരാപാനാപത്തിയാ ഏകന്താകുസലതാ പന മജ്ജസഞ്ഞിനോപി സകിം പയോഗേന പിവതോ ഹോതീതി കത്വാ വുത്താ.

അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – സിക്ഖാപദസീസേന ആപത്തിം ഗഹേത്വാ യസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ സചിത്തകസ്സ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തം ലോകവജ്ജം. സചിത്തകാചിത്തകസങ്ഖാതസ്സ അചിത്തകസ്സ ച സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തമ്പി സുരാപാനാദി ലോകവജ്ജന്തി ഇമമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘യസ്സ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തം ലോകവജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. സചിത്തകപക്ഖേതി ഹി ഇദം വചനം അചിത്തകം സന്ധായാഹ. ന ഹി ഏകംസതോ സചിത്തകസ്സ സചിത്തകപക്ഖേതി വിസേസനേ പയോജനം അത്ഥി. യസ്മാ പനേത്ഥ പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സ പഞ്ഞത്തിജാനനചിത്തേന സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ, വത്ഥുജാനനചിത്തേന സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം സിയാ കുസലം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകതം, തസ്മാ ‘‘തസ്സ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവാ’’തി ന വുച്ചതീതി ‘‘സേസം പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. അധിമാനേ വീതിക്കമാഭാവാ, സുപിനന്തേ അബ്ബോഹാരികത്താ സുപിനന്തേ വിജ്ജമാനാപി വീതിക്കമഛായാ അബ്ബോഹാരികഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം പന വചനം ദള്ഹീകമ്മസിഥിലകരണപ്പയോജനത്താ ച വുത്തം, തേന യം വുത്തം ബാഹിരനിദാനകഥാധികാരേ ‘‘ദള്ഹീകമ്മസിഥിലകരണപ്പയോജനാതി യേഭുയ്യതായ വുത്ത’’ന്തിആദി, തം സുവുത്തമേവാതി വേദിതബ്ബം.

മക്കടീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വജ്ജിപുത്തകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൩-൪. വജ്ജീസു ജനപദേസു വസന്താ വജ്ജിനോ നാമ, തേസം പുത്താ. യാവദത്ഥന്തി യാവതാ അത്ഥോ അധിപ്പായോതി വുത്തം ഹോതി, തത്ഥ യം വുത്തം ‘‘സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യംഅനാവികത്വാ’’തി, തം കാമം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേ, തദേകട്ഠേ ച ദുബ്ബല്യാവികരണേ പഞ്ഞത്തേ സതി യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാ. തഥാപി ഇദാനി പഞ്ഞപേതബ്ബം ഉപാദായ വുത്തം, കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അതിരേകചീവരം ധാരേസ്സന്തി (പാരാ. ൪൫൯), ആളവകാ ഭിക്ഖൂ കുടിയോ കാരാപേന്തി അപ്പമാണികായോ (പാരാ. ൩൪൨), ഭിക്ഖുനിയോ ദ്വേ വസ്സാനി ഛസു ധമ്മേസു അസിക്ഖിതസിക്ഖം സിക്ഖമാനം വുട്ഠാപേന്തി (പാചി. ൧൦൭൭), സങ്ഘേന അസമ്മതം വുട്ഠാപേന്തീതിആദി (പാചി. ൧൦൮൪) വിയ ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി തതോ പുബ്ബേ അധിട്ഠാനം വികപ്പനം വാ അനുഞ്ഞാതം. യദഭാവാ അതിരേകചീവരന്തി വദേയ്യ, പമാണം വാ ന പഞ്ഞത്തം, യദഭാവാ അപ്പമാണികായോതി വദേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഉല്ലുമ്പതു മം, ഭന്തേ, സങ്ഘോ അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി (മഹാവ. ൭൧, ൧൨൬) ഉപസമ്പദം യാചിത്വാ ഉപസമ്പന്നേന ഉപസമ്പന്നസമനന്തരമേവ ‘‘ഉപസമ്പന്നേന ഭിക്ഖുനാ മേഥുനോ ധമ്മോ ന പടിസേവിതബ്ബോ, അസക്യപുത്തിയോ’’തി (മഹാവ. ൧൨൯) ച പഞ്ഞത്തേന അസ്സമണാദിഭാവം ഉപഗന്തുകാമേന നനു പഠമം അജ്ഝുപഗതാ സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതബ്ബാ, തത്ഥ ദുബ്ബല്യം വാ ആവികാതബ്ബം സിയാ, തേ പന ‘‘സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിംസൂ’’തി അനുപഞ്ഞത്തിയാ ഓകാസകരണത്ഥം വാ തം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘സോ ആഗതോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി കിഞ്ചാപി ഏത്ഥേവ വുത്തം, തഥാപി ഇതരേസുപി പാരാജികേസു യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബം. ന ഹി സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ യോ പാരാജികവത്ഥും അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയതി, മനുസ്സവിഗ്ഗഹം വാ ജീവിതാ വോരോപേതി, പടിവിജാനന്തസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം വാ ഉല്ലപതി, സോ ആഗതോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ. അനുപഞ്ഞത്തി ഹി ദള്ഹീകമ്മസിഥിലകമ്മകരണപ്പയോജനാ. സാ ഹി യസ്സ പാരാജികം ഹോതി അഞ്ഞാ വാ ആപത്തി, തസ്സ നിയമദസ്സനപ്പയോജനാതിലക്ഖണാനുപഞ്ഞത്തികത്താ. ഏവഞ്ഹി അന്തേ അവത്വാ ആദിമ്ഹി വുത്താ ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി (പാരാ. ൯൧) അനുപഞ്ഞത്തി വിയ. പരിപുണ്ണേ പനേതസ്മിം സിക്ഖാപദേ –

‘‘നിദാനാ മാതികാഭേദോ, വിഭങ്ഗോ തംനിയാമകോ;

തതോ ആപത്തിയാ ഭേദോ, അനാപത്തി തദഞ്ഞഥാ’’തി. –

അയം നയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സുദിന്നവത്ഥു മക്കടിവത്ഥു വജ്ജിപുത്തകവത്ഥു ചാതി തിപ്പഭേദം വത്ഥു ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ നിദാനം നാമ, തതോ നിദാനാ ‘‘യോ പന, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ…പേ… അസംവാസോ’’തി ഇമിസ്സാ മാതികായ ഭേദോ ജാതോ. തത്ഥ ഹി ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവചനേന ‘‘സച്ചം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തഞ്ച ഖോ ഇത്ഥിയാ നോ പുരിസേ നോ പണ്ഡകേ നോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകേ ചാ’’തി മക്കടിപാരാജികോ വിയ അഞ്ഞോപി ലേസം ഓഡ്ഡേതും സക്കോതി, തസ്മാ താദിസസ്സ അലേസോകാസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഇദം വുച്ചതി. മക്കടിവത്ഥുസങ്ഖാതാ നിദാനാ ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി മാതികാവചനഭേദോ ന ഇത്ഥിയാ ഏവ മേഥുനസിദ്ധിദസ്സനതോ കതോ, തസ്മാ വിഭങ്ഗോ തംനിയാമകോ തസ്സാ മാതികായ അധിപ്പേതത്ഥനിയാമകോ വിഭങ്ഗോ. വിഭങ്ഗേ ഹി ‘‘തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ. തയോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ. തയോ പണ്ഡകാ. തയോ പുരിസാ. മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ മഗ്ഗേ…പേ… തിരച്ഛാനഗതപുരിസസ്സ ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൬) നയേന സബ്ബലേസോകാസം പിദഹിത്വാ നിയമോ കതോ.

ഏത്ഥാഹ – യദി ഏവം സാധാരണസിക്ഖാപദവസേന വാ ലിങ്ഗപരിവത്തനവസേന വാ ന കേവലം ഭിക്ഖൂനം, ഭിക്ഖുനീനമ്പി ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി വിഭങ്ഗേ വത്തബ്ബം സിയാ. തദവചനേന ഭിക്ഖുനീ പുരിസലിങ്ഗപാതുഭാവേന ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതാ ഏവം വദേയ്യ ‘‘നാഹം ഉപസമ്പദകാലേ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നാ, തസ്മാ ന അപ്പച്ചക്ഖാതസിക്ഖാപി മേഥുനധമ്മേന പാരാജികാ ഹോമീ’’തി? വുച്ചതേ – തഥാ ന വത്തബ്ബം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. ഭിക്ഖുനീനമ്പി ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി വുത്തേ ഭിക്ഖുനീനമ്പി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം അത്ഥീതി ആപജ്ജതി, തഞ്ചാനിട്ഠം. ഇദം അപരം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോതി ‘‘സബ്ബസിക്ഖാപദാനി സാധാരണാനേവ, നാസാധാരണാനീ’’തി. അപിചായം ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോവാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തംയേവ ഉപജ്ഝ’’ന്തിആദി (പാരാ. ൬൯) വുത്തം, അപിച യോ തഥാ ലേസം ഓഡ്ഡേത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ വജ്ജിപുത്തകാ വിയ പാരാജികോ ഹോതി. തേ ഹി ‘‘ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി വചനാഭാവേ സതി ‘‘ആപത്തിം തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ആപന്നാ പാരാജിക’’ന്തി വുത്താ ഭഗവതാ. ഏത്ഥ പന ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി വുത്തത്താ കേചി ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതാ, ‘‘ഇദാനി ചേപി മയം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ലഭേയ്യാമ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം ലഭേയ്യാമ ഉപസമ്പദ’’ന്തി വുത്തത്താ കേചി വിബ്ഭന്താതി വേദിതബ്ബാ. തതോ ആപത്തിയാ ഭേദോതി തതോ വിഭങ്ഗതോ ‘‘അക്ഖായിതേ സരീരേ പാരാജികം, യേഭുയ്യേന ഖായിതേ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തിആദി ആപത്തിയാ ഭേദോ ഹോതി. അനാപത്തി തദഞ്ഞഥാതി തതോ ഏവ വിഭങ്ഗതോ യേനാകാരേന ആപത്തി വുത്താ, തതോ അഞ്ഞേനാകാരേന അനാപത്തിഭേദോവ ഹോതി. ‘‘സാദിയതി ആപത്തി പാരാജികസ്സ, ന സാദിയതി അനാപത്തീ’’തി ഹി വിഭങ്ഗേ അസതി ന പഞ്ഞായതി. ഏത്താവതാ സമാസതോ ഗാഥാത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച പന –

‘‘നിദാനമാതികാഭേദോ, വിഭങ്ഗസ്സ പയോജനം;

അനാപത്തിപകാരോ ച, പഠമോ നിപ്പയോജനോ’’തി. –

ഇമം നയം ദസ്സേത്വാവ സബ്ബസിക്ഖാപദാനം അത്ഥോ പകാസിതബ്ബോ. കഥം? ഭഗവതാ പന യേനാകാരേന യം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപിതം, തസ്സ ആകാരസ്സ സമത്ഥം വാ അസമത്ഥം വാതി ദുവിധം നിദാനം, അയം നിദാനഭേദോ. മാതികാപി നിദാനാപേക്ഖാ നിദാനാനപേക്ഖാതി ദുവിധാ. തത്ഥ ചതുത്ഥപാരാജികാദിസിക്ഖാപദാനി നിദാനാപേക്ഖാനി. ന ഹി വഗ്ഗുമുദാതീരിയാ ഭിക്ഖൂ സയമേവ അത്തനോ അത്തനോ അസന്തം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം മുസാവാദലക്ഖണം പാപേത്വാ ഭാസിംസു. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹി തേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഗിഹീനം വണ്ണം ഭാസിംസു, ന ച താവതാ പാരാജികവത്ഥു ഹോതി. തത്ഥ തേന ലേസേന ഭഗവാ തം വത്ഥും നിദാനം കത്വാ പാരാജികം പഞ്ഞപേസി, തേന വുത്തം ‘‘നിദാനാപേക്ഖ’’ന്തി. ഇമിനാ നയേന നിദാനാപേക്ഖാനി ഞത്വാ തബ്ബിപരീതാനി സിക്ഖാപദാനി നിദാനാനപേക്ഖാനീതി വേദിതബ്ബാനി, അയം മാതികാഭേദോ.

നാനപ്പകാരതോ മൂലാപത്തിപ്പഹോനകവത്ഥുപയോഗചിത്തനിയാമദസ്സനവസേന മാതികായ വിഭജനഭാവദീപനത്ഥം തേസം അപ്പഹോനകതായ വാ തദഞ്ഞതരവേകല്ലതായ വാ വീതിക്കമേ സതി ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം, അസതി അനാപത്തിദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി സബ്ബത്ഥ തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച മാതികായ വിഭജനം വിഭങ്ഗോ ആരഭീയതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ പന ‘‘ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു, ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖൂ’’തി കേവലം ബ്യഞ്ജനത്ഥദീപനവസേന പവത്തോ വാ, ‘‘സമഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ’’തി ഭിക്ഖുഭാവസമ്ഭവം അനപേക്ഖിത്വാപി കേവലം ഭിക്ഖു നാമ പവത്തിട്ഠാനദീപനവസേന പവത്തോ വാ, ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖു, സരണഗമനേഹി ഉപസമ്പന്നോതി ഭിക്ഖു, ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന ഉപസമ്പന്നോതി ഭിക്ഖൂ’’തി ഉപസമ്പദാനന്തരേനാപി ഭിക്ഖുഭാവസിദ്ധിദീപനവസേന പവത്തോ വാ, ‘‘ഭദ്രോ ഭിക്ഖു, സാരോ ഭിക്ഖു, സേക്ഖോ ഭിക്ഖു, അസേക്ഖോ ഭിക്ഖൂ’’തി ഭിക്ഖുകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതഭിക്ഖുദീപനവസേന പവത്തോ വാ വിഭങ്ഗോ അജ്ഝുപേക്ഖിതോ സബ്ബസാമഞ്ഞപദത്താ, തഥാ അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദാദീസു സദ്വാരവസേന, അധികരണദസ്സനാദിവസേന പവത്തോ ച അജ്ഝുപേക്ഖിതോ ഇതരത്ഥ തദഭാവതോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ തിസ്സോ ഇത്ഥിയോതിആദി വത്ഥുനിയമദസ്സനവസേന പവത്തോ, മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ മഗ്ഗേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സാതിആദി പയോഗനിയമദസ്സനവസേന പവത്തോ, ഭിക്ഖുസ്സ സേവനചിത്തം ഉപട്ഠിതേതിആദി ചിത്തനിയമദസ്സനവസേന പവത്തോ, സാദിയതി ആപത്തി പാരാജികസ്സ, ന സാദിയതി അനാപത്തീതിആദി വത്ഥുപയോഗനിയമേ സതി ചിത്തനിയമഭാവാഭാവവസേന ആപത്താനാപത്തിദസ്സനത്ഥം പവത്തോ, മതം യേഭുയ്യേന ഖായിതം ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാതിആദി വത്ഥുസ്സ അപ്പഹോനകതായ വീതിക്കമേ ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം പവത്തോ, ന സാദിയതി അനാപത്തീതി ചിത്തനിയമവേകല്യേന വീതിക്കമാഭാവാ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം പവത്തോതി. ഏവം ഇതരേസുപി സിക്ഖാപദേസു യഥാസമ്ഭവനയോ അയന്തി പയോജനോ വിഭങ്ഗോ.

അനാപത്തിവാരോ പന മൂലാപത്തിതോ, തദഞ്ഞേകദേസതോ, സബ്ബാപത്തിതോ ച അനാപത്തിദീപനവസേന തിവിധോ. തത്ഥ യോ പഠമോ, സോ വിഭങ്ഗോ വിയ തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച പവത്തോ. കതമേ തയോ? മാതികാപദാനം സാത്ഥകനിരത്ഥകാനം തദഞ്ഞഥാ ഉദ്ധരണാനുദ്ധരണവസേന സപ്പയോജനനിപ്പയോജനഭാവദീപനത്ഥം, തദഞ്ഞഥാ പടിപത്തിക്കമദസ്സനത്ഥം, ആപത്തിപ്പഹോനകട്ഠാനേപി വിസ്സജ്ജനത്ഥഞ്ചാതി. കഥം? ഏളകലോമസിക്ഖാപദേ ‘‘ഭിക്ഖുനോ പനേവ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ ഏളകലോമാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ആകങ്ഖമാനേന ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി (പാരാ. ൫൭൨) ഏതാനി കേവലം വത്ഥുമത്തദീപനപദാനീതി നിരത്ഥകാനി നാമ, തേസം അനാപത്തി. ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗം അപ്പടിപന്നസ്സ ഉപ്പന്നേ ഏളകലോമേ അനാപത്തി, ആകങ്ഖമാനേന പടിഗ്ഗഹിതേ’’തിആദിനാ നയേന തദഞ്ഞഥാ അനുദ്ധരണേന നിപ്പയോജനഭാവോ ദീപിതോ ഹോതി, യദിദം മാതികായം ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി, ഇദം സാത്ഥകം. തസ്സ സപ്പയോജനഭാവദീപനത്ഥം ‘‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സ അസാദിയന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ജാനനസാദിയനഭാവേന ആപത്തി, അസേവന്തസ്സ അനാപത്തി, തസ്മാ വുത്തം മാതികായം ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി അധിപ്പായോ. ‘‘പരപരിഗ്ഗഹിതം പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ ഗരുപരിക്ഖാരോ ഥേയ്യചിത്തം അവഹരണ’’ന്തി വുത്താനം പഞ്ചന്നമ്പി അങ്ഗാനം പാരിപൂരിയാ പേതതിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹിതേ ആപത്തിപ്പഹോനകട്ഠാനേപി വിസ്സജ്ജനത്ഥം ‘‘അനാപത്തി പേതപരിഗ്ഗഹിതേ’’തിആദി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തം. അനാപത്തി ഇമം ജാന, ഇമം ദേഹി, ഇമം ആഹര, ഇമിനാ അത്ഥോ, ഇമം കപ്പിയം കരോഹീതി ഭണതീതിആദി പന തദഞ്ഞഥാ പടിപത്തിക്കമദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ‘‘നിദാനമാതികാഭേദോ’’തിആദിനാ വുത്തഗാഥായ അത്ഥോ പകാസിതോ ഹോതി.

ഏത്ഥ പഠമപഞ്ഞത്തി താവ പഠമബോധിം അതിക്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തത്താ, ആയസ്മതോ സുദിന്നസ്സ അട്ഠവസ്സികകാലേ പഞ്ഞത്തത്താ ച രത്തഞ്ഞുമഹത്തം പത്തകാലേ പഞ്ഞത്താ. ദുതിയഅനുപഞ്ഞത്തി ബാഹുസച്ചമഹത്തം പത്തകാലേ ഉപ്പന്നാ. സോ ഹായസ്മാ മക്കടിപാരാജികോ യഥാ മാതുഗാമപടിസംയുത്തേസു സിക്ഖാപദേസു തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ അനധിപ്പേതാ, തഥാ ഇധാപീതി സഞ്ഞായ ‘‘സച്ചം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തഞ്ച ഖോ മനുസ്സിത്ഥിയാ, നോ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ’’തി ആഹ. തതിയാനുപഞ്ഞത്തി ലാഭഗ്ഗമഹത്തം പത്തകാലേ ഉപ്പന്നാ. തേ ഹി വജ്ജിപുത്തകാ ലാഭഗ്ഗമഹത്തം പത്താ ഹുത്വാ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ ന്ഹായിത്വാ വരസയനേസു സയിത്വാ തതിയാനുപഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥും ഉപ്പാദേസും, തേ ച വേപുല്ലമഹത്തം പത്തേ സങ്ഘേ ഉപ്പന്നാ, സയഞ്ച വേപുല്ലമഹത്തം പത്താതി ‘‘വേപുല്ലമഹത്തമ്പേത്ഥ ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം. ഇദം പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദം തിവിധമ്പി വത്ഥും ഉപാദായ ചതുബ്ബിധമ്പി തം കാലം പത്വാ പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ യോ പനാതി അനവസേസപരിയാദാനപദം. ഭിക്ഖൂതി തസ്സ അതിപ്പസങ്ഗനിയമപദം. ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി തസ്സ വിസേസനവചനം. ന ഹി സബ്ബോപി ഭിക്ഖുനാമകോ യാ ഭഗവതാ യായ കായചി ഉപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നഭിക്ഖൂനം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാ വിഹിതാ, ‘‘ഏത്ഥ സഹ ജീവന്തീ’’തി യോ ച ആജീവോ വുത്തോ, തം ഉഭയം സമാപന്നോവ ഹോതി. കദാ പന സമാപന്നോ അഹോസി? യായ കായചി ഉപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നസമനന്തരമേവ തദുഭയം ജാനന്തോപി അജാനന്തോപി തദജ്ഝുപഗതത്താ സമാപന്നോ നാമ ഹോതി. സഹ ജീവന്തീതി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, പാരാജികഭാവഞ്ച ന പാപുണാതി, യം പന വുത്തം അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സിക്ഖാസമാപന്നോ സാജീവം അവീതിക്കമന്തോ സാജീവസമാപന്നോ ഹോതീ’’തി, തം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. ന ഹി സിക്ഖം അപരിപൂരേന്തോ കാമവിതക്കാദിബഹുലോ വാ ഏകച്ചം സാവസേസം സാജീവം വീതിക്കമന്തോ വാ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ നാമ ന ഹോതി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന ചതുക്കം ലബ്ഭതി അത്ഥി ഭിക്ഖു സിക്ഖാസമാപന്നോ സീലാനി പച്ചവേക്ഖന്തോ ന സാജീവസമാപന്നോ അചിത്തകം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമന്തോ, അത്ഥി ന സിക്ഖാസമാപന്നോ കാമവിതക്കാദിബഹുലോ സാജീവസമാപന്നോ നിരാപത്തികോ, അത്ഥി ന സിക്ഖാസമാപന്നോ ന ച സാജീവസമാപന്നോ അനവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോ, അത്ഥി സിക്ഖാസമാപന്നോ ച സാജീവസമാപന്നോ ച സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ, അയമേവ ചതുത്ഥോ ഭിക്ഖു ഉക്കട്ഠോ ഇധ അധിപ്പേതോ സിയാ. ന ഹി ഭഗവാ അനുക്കട്ഠം വത്തും യുത്തോതി ചേ? ന, ‘‘തത്ര യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തിവചനവിരോധതോ. ഉക്കട്ഠഗ്ഗഹണാധിപ്പായേ സതി ‘‘സിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സിക്ഖത്തയസമാപന്നോ ഹി സബ്ബുക്കട്ഠോതി.

‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി പരതോ വചനം അപേക്ഖിത്വാ അധിസീലസിക്ഖാവ വുത്താതി ചേ? ന, തസ്സാപി അഭബ്ബത്താ. ന ഹി അധിസീലസിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിതും ഭബ്ബോ, തം സിക്ഖം അപരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച വീതിക്കമന്തോ ഏവ ഹി പടിസേവേയ്യാതി അധിപ്പായോ, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യസ്മാ സിക്ഖാപദസങ്ഖാതോ സാജീവോ അധിസീലസിക്ഖമേവ സങ്ഗണ്ഹാതി, നേതരം അധിചിത്തസിക്ഖം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖം വാ, തസ്മാ ‘‘തത്ര യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ അധിസീലസിക്ഖായ സങ്ഗാഹകോ സാജീവോ സിക്ഖാസാജീവോതി വുത്തോ. ഇതി സാജീവവിസേസനത്ഥം സിക്ഖാഗ്ഗഹണം കതം. തദത്ഥദീപനത്ഥമേവ വിഭങ്ഗേ സിക്ഖം അപരാമസിത്വാ ‘‘തസ്മിം സിക്ഖതി, തേന വുച്ചതി സാജീവസമാപന്നോ’’തി വുത്തം, തേന ഏകമേവിദം അത്ഥപദന്തി ദീപിതം ഹോതി. തഞ്ച ഉപസമ്പദൂപഗമനന്തരതോ പട്ഠായ സിക്ഖനാധികാരത്താ ‘‘സിക്ഖതീ’’തി ച ‘‘സമാപന്നോ’’തി ച വുച്ചതി. യോ ഏവം ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതോ, താദിസം പച്ചയം പടിച്ച അപരഭാഗേ സാജീവസങ്ഖാതമേവ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ, തസ്മിംയേവ ച ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാതി അയമത്ഥോ യുജ്ജതി. കിന്തു അട്ഠകഥാനയോ പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. സോ ച ന പടിക്ഖേപാരഹോതി തേന തദനുസാരേന ഭവിതബ്ബം.

അധിപ്പായോ പനേത്ഥ പരിയേസിതബ്ബോ, സോ ദാനി വുച്ചതി – സബ്ബേസുപി സിക്ഖാപദേസു ഇദമേവ ഭിക്ഖുലക്ഖണം സാധാരണം, യദിദം ‘‘ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി. ഖീണാസവോപി സാവകോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി അചിത്തകം, തഥാ സേക്ഖോ. പുഥുജ്ജനോ പന സചിത്തകമ്പി, തസ്മാ സേക്ഖാസേക്ഖപുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂനം സാമഞ്ഞമിദം ഭിക്ഖുലക്ഖണന്തി കത്വാ കേവലം സിക്ഖാസമാപന്നോ, കേവലം സാജീവസമാപന്നോ ച ഉഭയസമാപന്നോ ചാതി സരൂപേകദേസേകസേസനയേന ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമആപന്നോ’’ത്വേവ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഉക്കട്ഠഗ്ഗഹണേന അനുക്കട്ഠാനം ഗഹണസിദ്ധിതോ അട്ഠകഥായം ഉക്കട്ഠോവ വുത്തോ. തമേവ സമ്പാദേതും ‘‘തസ്മിം സിക്ഖതി, തേന വുച്ചതി സാജീവസമാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ സിക്ഖാപദസ്സ അവചനേ പരിഹാരം വത്വാ യസ്മാ പന സോ അസിക്ഖമ്പി സമാപന്നോ, തസ്മാ സിക്ഖാസമാപന്നോതിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബോതി ച വത്വാ ‘‘യം സിക്ഖം സമാപന്നോ തം അപ്പച്ചക്ഖായ യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ തത്ഥ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി വുത്തന്തി അയമട്ഠകഥായം അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ഏതസ്മിം പന അധിപ്പായേ അധിസീലസിക്ഖായ ഏവ ഗഹണം സബ്ബത്ഥികത്താ, സീലാധികാരതോ ച വിനയസ്സാതി വേദിതബ്ബം. യഥാ ച സിക്ഖാപദം സമാദിയന്തോ സീലം സമാദിയതീതി വുച്ചതി, ഏവം സിക്ഖാപദം പച്ചക്ഖന്തോ സീലസങ്ഖാതം സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതീതി വത്തും യുജ്ജതി, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തം ‘‘യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപ്പച്ചക്ഖായാ’’തി. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ പടിസേവിതമേഥുനസ്സ ഉപസമ്പദം അനുജാനന്തോ ന സമൂഹനതി നാമ. ന ഹി സോ ഭിക്ഖു ഹുത്വാ പടിസേവി, ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി ച പഞ്ഞത്തം. ഏത്താവതാ സമാസതോ ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാന്നോ’’തി ഏത്ഥ വത്തബ്ബം വുത്തം.

കിം ഇമിനാ വിസേസവചനേന പയോജനം, നനു ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ…പേ… അസംവാസോ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന വത്തബ്ബം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. യോ പന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ഥേയ്യസംവാസാദികോ കേവലേന സമഞ്ഞാമത്തേന, പടിഞ്ഞാമത്തേന വാ ഭിക്ഖു, തസ്സാപി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം അത്ഥി. സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ച മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ പാരാജികാപത്തി. യോ വാ പച്ഛാ പാരാജികം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ തസ്സ ച, യോ വാ പക്ഖപണ്ഡകത്താ പണ്ഡകഭാവൂപഗമനേന ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ തസ്സ ച തദുഭയം അത്ഥീതി ആപജ്ജതി. ‘‘പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ ച പക്ഖപണ്ഡകോ ഉപസമ്പദായ ന വത്ഥൂ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഇതരസ്മിം പക്ഖേ വത്ഥൂതി സിദ്ധം, തസ്മിം പക്ഖേ ഉപസമ്പന്നോ പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ പണ്ഡകത്താ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, സോ പരിച്ചജിതബ്ബസിക്ഖായ അഭാവേന സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ മുഖേന പരസ്സ അങ്ഗജാതഗ്ഗഹണാദയോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, തസ്സ കുതോ പാരാജികാപത്തീതി അധിപ്പായോ. അയം നയോ അപണ്ഡകപക്ഖം അലഭമാനസ്സേവ പരതോ യുജ്ജതി, ലഭന്തസ്സ പന അരൂപസത്താനം കുസലാനം സമാപത്തിക്ഖണേ ഭവങ്ഗവിച്ഛേദേ സതിപി അമരണം വിയ പണ്ഡകഭാവപക്ഖേപി ഭിക്ഖുഭാവോ അത്ഥി. സംവാസം വാ സാദിയന്തസ്സ ന ഥേയ്യസംവാസകഭാവോ അത്ഥി അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ വിയ. ന ച സഹസേയ്യാദികം ജനേതി. ഗണപൂരകോ പന ന ഹോതി അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ വിയ, ന സോ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, ഇതരസ്മിം പന പക്ഖേ ഹോതി, അയം ഇമസ്സ തതോ വിസേസോ. കിമയം സഹേതുകോ, ഉദാഹു അഹേതുകോതി? ന അഹേതുകോ. യതോ ഉപസമ്പദാ തസ്സ അപണ്ഡകപക്ഖേ അനുഞ്ഞാതാ സഹേതുകപടിസന്ധികത്താ. പണ്ഡകഭാവപക്ഖേപി കിസ്സ നാനുഞ്ഞാതാതി ചേ? പണ്ഡകഭൂതത്താ ഓപക്കമികപണ്ഡകസ്സ വിയ.

അപിച സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി ഇമിനാ തസ്സ സിക്ഖാസമാദാനം ദീപേത്വാ തം സമാദിന്നസിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ തത്ഥ ച ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി വത്തും യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ഇമിനാ കാരണേന യഥാവുത്താനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ചേത്ഥ, തഥാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യ (പാരാ. ൮൯), സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം കാരാപേയ്യ അതിരേകം വാ, ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൫൪൮) നയേന സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബം. അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീതി മനുസ്സിത്ഥിം ഉപാദായ വുത്തം. ന ഹി ‘‘പഗേവ പണ്ഡകേ പുരിസേ വാ’’തി വത്തും യുജ്ജതി. സേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയമേവ.

അയം പഠമപാരാജികസ്സ മാതികായ താവ വിനിച്ഛയോ.

ചതുബ്ബിധവിനയകഥാവണ്ണനാ

൪൫. നീഹരിത്വാതി ഏത്ഥ സാസനതോ നീഹരിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ചഹുപാലി, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ നാനുയുഞ്ജിതബ്ബം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സുത്തം ന ജാനാതി, സുത്താനുലോമം ന ജാനാതീ’’തി (പരി. ൪൪൨) ഏവമാദിതോ ഹി പരിയത്തിസാസനതോ സുത്തം, സുത്താനുലോമഞ്ച നീഹരിത്വാ പകാസേസും. ‘‘അനാപത്തി ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ പരിപുച്ഛാതി ഭണതീ’’തി ഏവമാദിതോ പരിയത്തിസാസനതോ ആചരിയവാദം നീഹരിത്വാ പകാസേസും. ഭാരുകച്ഛകവത്ഥുസ്മിം ‘‘ആയസ്മാ ഉപാലി ഏവമാഹ – അനാപത്തി, ആവുസോ, സുപിനന്തേനാ’’തി (പാരാ. ൭൮) ഏവമാദിതോ പരിയത്തിസാസനതോ ഏവ അത്തനോമതിം നീഹരിത്വാ പകാസേസും. തായ ഹി അത്തനോമതിയാ ഥേരോ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി. അപി ച വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അനുപസമ്പന്നേന പഞ്ഞത്തേന വാ അപഞ്ഞത്തേന വാ വുച്ചമാനോ…പേ… അനാദരിയം കരോതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാചി. ൩൪൩). തത്ഥ ഹി പഞ്ഞത്തം നാമ സുത്തം. സേസത്തയം അപഞ്ഞത്തം നാമ. തേനായം ‘‘ചതുബ്ബിധഞ്ഹി വിനയം, മഹാഥേരാ’’തി ഗാഥാ സുവുത്താ. യം സന്ധായ വുത്തം നാഗസേനത്ഥേരേന. ആഹച്ചപദേനാതി അട്ഠ വണ്ണട്ഠാനാനി ആഹച്ച വുത്തേന പദനികായേനാതി അത്ഥോ, ഉദാഹടേന കണ്ഠോക്കന്തേന പദസമൂഹേനാതി അധിപ്പായോ. രസേനാതി തസ്സ ആഹച്ചഭാസിതസ്സ രസേന, തതോ ഉദ്ധടേന വിനിച്ഛയേനാതി അത്ഥോ. സുത്തച്ഛായാ വിയ ഹി സുത്താനുലോമം. ആചരിയവാദോ ‘‘ആചരിയവംസോ’’തി വുത്തോ പാളിയം വുത്താനം ആചരിയാനം പരമ്പരായ ആഭതോവ പമാണന്തി ദസ്സനത്ഥം. അധിപ്പായോതി കാരണോപപത്തിസിദ്ധോ ഉഹാപോഹനയപ്പവത്തോ പച്ചക്ഖാദിപമാണപതിരൂപകോ. അധിപ്പായോതി ഏത്ഥ ‘‘അത്തനോമതീ’’തി കേചി അത്ഥം വദന്തി.

പരിവാരട്ഠകഥായം, ഇധ ച കിഞ്ചാപി ‘‘സുത്താനുലോമം നാമ ചത്താരോ മഹാപദേസാ’’തി വുത്തം, അഥ ഖോ മഹാപദേസനയസിദ്ധം പടിക്ഖിത്താപടിക്ഖിത്തം അനുഞ്ഞാതാനനുഞ്ഞാതം കപ്പിയാകപ്പിയന്തി അത്ഥതോ വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ഠാനം ഓകാസോ പദേസോതി കാരണവേവചനാനി ‘‘അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ’’തിആദി (പാരാ. ൪൩) സാസനതോ, ‘‘നിഗ്ഗഹട്ഠാന’’ന്തി ച ‘‘അസന്ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തി ച ‘‘അസന്ദിട്ഠി ച പന പദേസോ’’തി ച ലോകതോ, തസ്മാ മഹാപദേസാതി മഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. കാരണം നാമ ഞാപകോ ഹേതു ഇധാധിപ്പേതം. മഹന്തഭാവോ പന തേസം മഹാവിസയത്താ മഹാഭൂതാനം വിയ. തേ ദുവിധാ വിനയമഹാപദേസാ സുത്തന്തികമഹാപദേസാ ചാതി. തത്ഥ വിനയമഹാപദേസാ വിനയേ പയോഗം ഗച്ഛന്തി, ഇതരേ ഉഭയത്ഥാപി, തേനേവ പരിവാരേ അനുയോഗവത്തേ ‘‘ധമ്മം ന ജാനാതി, ധമ്മാനുലോമം ന ജാനാതീ’’തി (പരി. ൪൪൨) വുത്തം. തത്ഥ ധമ്മന്തി ഠപേത്വാ വിനയപിടകം അവസേസപിടകദ്വയം. ധമ്മാനുലോമന്തി സുത്തന്തികേ ചത്താരോ മഹാപദേസേ. തത്ഥ യോ ധമ്മം ധമ്മാനുലോമഞ്ചേവ ജാനാതി, ന വിനയം വിനയാനുലോമഞ്ച, സോ ‘‘ധമ്മം രക്ഖാമീ’’തി വിനയം ഉബ്ബിനയം കരോതി, ഇതരോ ‘‘വിനയം രക്ഖാമീ’’തി ധമ്മം ഉദ്ധമ്മം കരോതി, ഉഭയം ജാനന്തോ ഉഭയമ്പി സമ്പാദേതി.

തത്രിദം മുഖമത്തം – തത്ഥ പഠമോ ‘‘സോ ചേ പവേസനം സാദിയതി, പവിട്ഠം, ഠിതം, ഉദ്ധരണം സാദിയതി ആപത്തി, ന സാദിയതി അനാപത്തീ’’തി ഏത്ഥ വിപ്പടിപജ്ജതി. സോ ഹായസ്മാ സുഖവേദനീയസ്സ ഉപാദിന്നഫോട്ഠബ്ബസ്സ, കായിന്ദ്രിയസ്സ ച സമായോഗേ സതി പടിവിജാനന്തോ കായികസുഖവേദനുപ്പത്തിമത്തേന സാദിയതി നാമാതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സാതി അസേവനാധിപ്പായസ്സപി ആപത്തിപ്പസങ്ഗം കരോതി, തഥാ യസ്സ സന്ഥതത്താ വാ യോനിദോസവസേന വാ ദുക്ഖാ അസാതാ വേദനാ, വാതോപഹടഗത്തതായ വാ നേവ കായികവേദനാ, തസ്സ ജാനതോ അജാനതോപി ‘‘അനാപത്തി അസാദിയന്തസ്സാ’’തി (പാരാ. ൭൬) സുത്തന്തം ദസ്സേത്വാ സേവനാധിപ്പായസ്സാപി അനാപത്തിപ്പസങ്ഗം കരോതി, തഥാ യദി മോചനരാഗേന ഉപക്കമതോ മുത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ, പഗേവ മേഥുനരാഗേനാതി ദുക്കടട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സങ്ഘാദിസേസട്ഠാനം കരോതി, ഏവം വിനയം ഉബ്ബിനയം കരോതി നാമ. ഇതരോ ‘‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സാതി വുത്തത്താ ജാനതോ ജാനനേനേവ സുഖവേദനാ ഹോതു വാ മാ വാ സാദിയനാ ഹോതീ’’തി വത്വാ അസേവനാധിപ്പായസ്സപി ജാനതോ അനാപത്തിട്ഠാനേ ആപത്തിം കരോതി, അനവജ്ജം സാവജ്ജം കരോതീതി ഏവം ധമ്മം ഉദ്ധമ്മം കരോതി. ഉഭയം പന ജാനന്തോ ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സേവനചിത്തം ഉപട്ഠിതേതി (പാരാ. ൫൭) വചനതോ സേവനചിത്തമേവേത്ഥ പമാണം, തസ്സ ഭാവേന ആപത്തി പാരാജികസ്സ, അഭാവേന അനാപത്തീ’’തി വത്വാ ഉഭയമ്പി രക്ഖതി സമ്പാദേതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബസിക്ഖാപദേസു യഥാസമ്ഭവം സപ്പയോജനാ കാതബ്ബാ.

സങ്ഗീതിം ആരോപേത്വാ ഠപിതപാളിതോ വിനിമുത്തം കത്വാ ഠപിതത്താ പാളിവിനിമുത്താ അത്ഥതോ, നയതോ, അനുലോമതോ ച പാളിഓക്കന്തവിനിച്ഛയപ്പവത്താ അനുപവിട്ഠവിനിച്ഛയവസേന പവത്താതി അത്ഥോ. ‘‘ന സമൂഹനിസ്സതീ’’തി ജാനന്തോപി ഭഗവാ കേവലം ‘‘തേസം മതം പച്ഛിമാ ജനതാ മമ വചനം വിയ പമാണം കരോതൂ’’തി ദസ്സനത്ഥഞ്ച പരിനിബ്ബാനകാലേ ഏവമാഹ ‘‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬), തേനേതം സിദ്ധം ‘‘പഞ്ഞത്തമ്പി ചേ സിക്ഖാപദം സമൂഹനിതും യസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുഞ്ഞാതം ഭഗവതാ, തസ്സ പഞ്ഞത്താനുലോമം അതിരേകത്ഥദീപനം, പഗേവാനുഞ്ഞാതം ഭഗവതാ’’തി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ ഊനാതിരിത്തസിക്ഖാപദേസു ആചരിയകുലേസു വിവാദോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന കാതബ്ബോതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച. കസ്മാ സങ്ഘോ ന സമൂഹനീതി? അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദപ്പസങ്ഗദസ്സനതോ. ഭഗവതാ ച ‘‘സബ്ബേഹേവ സമഗ്ഗേഹി സമ്മോദമാനേഹി അവിവദമാനേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ച ഏകച്ചേ ഥേരാ ഏവമാഹംസൂതി ച അഞ്ഞവാദദസ്സനതോ വിവദമാനേഹി സിക്ഖിതബ്ബം ജാതം, തദഭാവത്തമ്പി ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാ അവിവദമാനേഹേവ സിക്ഖിതബ്ബം അകാസി.

അപിചാതി അത്തനോ മതിയാ പാകടകരണത്ഥം ആരമ്ഭോ. തത്ഥ ‘‘സുത്തന്താഭിധമ്മവിനയട്ഠകഥാസൂ’’തി വചനതോ പിടകത്തയസ്സപി സാധാരണാ ഏസാ കഥാതി വേദിതബ്ബാ, ‘‘അഥ പനായം കപ്പിയ’’ന്തിആദി വിനയസ്സേവ. കാരകസങ്ഘസദിസന്തി സങ്ഗീതികാരകസങ്ഘസദിസം. ‘‘സുത്താദിചതുക്കം അപ്പച്ചക്ഖായ തേന അവിരുദ്ധസ്സ കമ്മസ്സ കാരകസങ്ഘസദിസ’’ന്തി ധമ്മസിരിത്ഥേരസ്സ ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തം അയുത്തം, ‘‘സുത്തമേവ ബലവതരം. സുത്തഞ്ഹി അപ്പടിവത്തിയം കാരകസങ്ഘസദിസ’’ന്തി ഏതേഹി പദേഹി അയുത്തത്താ. പാകതികേ പന ഗണ്ഠിപദേ ‘‘തമത്ഥം വിനിച്ഛിനിത്വാ തസ്സ കാരകസങ്ഘസദിസ’’ന്തി വുത്തം. പരവാദീതി അമ്ഹാകം സമയവിജാനനകോ അഞ്ഞനികായികോതി വുത്തം. പരവാദീ സുത്താനുലോമന്തി കഥം? ‘‘അഞ്ഞത്ര ഉദകദന്തപോനാ’’തി (പാചി. ൨൬൬) സുത്തം സകവാദിസ്സ, തദനുലോമതോ നാളികേരഫലസ്സ ഉദകമ്പി ഉദകമേവ ഹോതീതി പരവാദീ ച.

‘‘നാളികേരസ്സ യം തോയം, പുരാണം പിത്തബന്ധനം;

തമേവ തരുണം തോയം, പിത്തഘം ബലബന്ധന’’ന്തി. –

ഏവം പരവാദിനാ വുത്തേ സകവാദീ ധഞ്ഞഫലസ്സ ഗതികത്താ, ആഹാരത്ഥസ്സ ച ഫരണതോ ‘‘യാവകാലികമേവ ത’’ന്തി വദന്തോ പടിക്ഖിപതി. പരോ ആചരിയവാദന്തി ‘‘സുങ്കം പരിഹരതീതി ഏത്ഥ ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ കിഞ്ചാപി പരിഹരതി, അവഹാരോ ഏവാ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ‘‘തഥാ കരോന്തോ പാരാജികമാപജ്ജതീ’’തി പരവാദിനാ വുത്തേ സകവാദീ ‘‘സുങ്കം പരിഹരതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി സുത്തം തത്ഥേവ ആഗതമഹാഅട്ഠകഥാവചനേന സദ്ധിം ദസ്സേത്വാ പടിസേധേതി, തഥാ കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവാതി. പരോ അത്തനോമതീതി ഏത്ഥ ‘‘പുരേഭത്തം പരസന്തകം അവഹരാതി പുരേഭത്തമേവ ഹരിസ്സാമീതി വായമന്തസ്സ പച്ഛാഭത്തം ഹോതി, പുരേഭത്തപയോഗോവ സോ, തസ്മാ മൂലട്ഠോ ന മുച്ചതീതി തുമ്ഹാകം ഥേരവാദത്താ മൂലട്ഠസ്സ പാരാജികമേവാ’’തി പരവാദിനാ വുത്തേ സകവാദീ ‘‘തം സങ്കേതം പുരേ വാ പച്ഛാ വാ തം ഭണ്ഡം അവഹരതി, മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൧൧൯) സുത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപതി.

പരോ സുത്തന്തി ‘‘അനിയതഹേതുധമ്മോ സമ്മത്തനിയതഹേതുധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി സുത്തം പട്ഠാനേ ലിഖിതം ദസ്സേത്വാ ‘‘അരിയമഗ്ഗസ്സ ന നിബ്ബാനമേവാരമ്മണ’’ന്തി പരവാദിനാ വുത്തേ സകവാദീ ‘‘ആരമ്മണത്തികാദിസുത്താനുലോമേ ന ഓതരതീ’’തി പടിക്ഖിപതി. സുത്താനുലോമേ ഓതരന്തംയേവ ഹി സുത്തം നാമ, നേതരം. തേന വുത്തം പാളിആഗതം പഞ്ഞായതീതി ഏത്തകേനപി സിദ്ധേ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹപാളിആഗതം പഞ്ഞായതീ’’തിആദി. താദിസഞ്ഹി പമാദലേഖന്തി ആചരിയോ. ‘‘അപ്പമാദോ അമതം പദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൧; നേത്തി. ൨൬) വചനതോ ദിന്നഭോജനേ ഭുഞ്ജിത്വാ പരിസ്സയാനി പരിവജ്ജിത്വാ സതിം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ വിഹരന്തോ നിച്ചോ ഹോതീതി. ഏവരൂപസ്സ അത്ഥസ്സ വസേന ആരുള്ഹമ്പി സുത്തം ന ഗഹേതബ്ബം, തേന വുത്തം നോ ചേ തഥാ പഞ്ഞായതീതി സിദ്ധേപി ‘‘നോ ചേ തഥാ പഞ്ഞായതി, ന ഓതരതി ന സമേതീ’’തി. ‘‘ബാഹിരകസുത്തം വാ’’തി വുത്തത്താ അത്തനോ സുത്തമ്പി അത്ഥേന അസമേന്തം ന ഗഹേതബ്ബം. പരോ ആചരിയവാദന്തിആദീസു ദ്വീസു നയേസു പമാദലേഖവസേന തത്ഥ തത്ഥ ആഗതട്ഠകഥാവചനം ഥേരവാദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

അഥ പനായം ആചരിയവാദം. പരോ സുത്തന്തി പരവാദിനാ ‘‘മൂലബീജം നാമ ഹലിദ്ദി സിങ്ഗിവേരം വചാ…പേ… ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ ഛിന്ദതി വാ ഛേദാപേതി വാ ഭിന്ദതി വാ…പേ… ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി (പാചി. ൯൧) തുമ്ഹാകം പാഠത്താ ഹലിദ്ദിഗണ്ഠിം ഛിന്ദന്തസ്സ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തേ സകവാദീ ‘‘യാനി വാ പനഞ്ഞാനി അത്ഥി മൂലേ സഞ്ജായന്തീ’’തിആദിം ദസ്സേത്വാ തസ്സ അട്ഠകഥാസങ്ഖാതേന ആചരിയവാദേന പടിക്ഖിപതി. ന ഹി ഗണ്ഠിമ്ഹി ഗണ്ഠി ജായതീതി. പരോ സുത്താനുലോമന്തി പരവാദിനാ ‘‘അനാപത്തി ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോതി വചനസ്സാനുലോമതോ ‘അമ്ഹാകം പോരാണഭിക്ഖൂ ഏകപാസാദേ ഗബ്ഭം ഥകേത്വാ അനുപസമ്പന്നേന സയിതും വട്ടതീതി തഥാ കത്വാ ആഗതാ, തസ്മാ അമ്ഹാകം വട്ടതീ’തി തുമ്ഹേസു ഏവ ഏകച്ചേസു വദന്തേസു തുമ്ഹാകം ന കിഞ്ചി വത്തും സക്കാ’’തി വുത്തേ സകവാദീ ‘‘സുത്തം സുത്താനുലോമഞ്ച ഉഗ്ഗഹിതകാനംയേവ ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ പമാണ’’ന്തിആദിഅട്ഠകഥാവചനം ദസ്സേത്വാ പടിസേധേതി. പരോ അത്തനോമതിന്തി ‘‘ദ്വാരം വിവരിത്വാ അനാപുച്ഛാ സയിതേസു കേ മുച്ചന്തീ’’തി ഏത്ഥ പന ദ്വേപി ജനാ മുച്ചന്തി യോ ച യക്ഖഗഹിതകോ, യോ ച ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപിതോതി തുമ്ഹാകം ഥേരവാദത്താ അഞ്ഞേ സബ്ബേപി യഥാ തഥാ വാ നിപന്നാദയോപി മുച്ചന്തീതി പടിസേധേതി.

അഥ പനായം അത്തനോമതിം. പരോ സുത്തന്തി ‘‘ആപത്തിം ആപജ്ജന്തീ’’തി പരവാദിനാ ഗുത്തേ സകവാദീ ‘‘ദിവാ കിലന്തരൂപോ മഞ്ചേ നിസിന്നോ പാദേ ഭൂമിതോ അമോചേത്വാവ നിദ്ദാവസേന നിപജ്ജതി, തസ്സ അനാപത്തീ’’തിആദിഅട്ഠകഥാവചനം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൭൭) ദസ്സേത്വാ ഏകഭങ്ഗേന നിപന്നാദയോപി മുച്ചന്തീതി പടിസേധേതി. അഥായം അത്തനോമതിം. പരോ സുത്താനുലോമന്തി ‘‘ദോമനസ്സം പാഹം, ദേവാനമിന്ദ, ദുവിധേന വദാമി സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീതിആദിവചനേഹി (ദീ. നി. ൨.൩൬൦) സംസന്ദനതോ സദാരപോസേ ദോസോ തുമ്ഹാകം നത്ഥി, തേന വുത്തം ‘പുത്തദാരസ്സ സങ്ഗഹോ’’’തി (ഖു. പാ. ൫.൬; സു. നി. ൨൬൫) പരവാദിനാ വുത്തേ കിഞ്ചാപി സകവാദീ ബഹുസ്സുതോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ രാഗസഹിതേനേവ അകുസലേന ഭവിതബ്ബന്തി പടിക്ഖിപതി. സേസേസുപി ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞഥാപി അനുരൂപതോ യോജേതബ്ബം. ഇദം സബ്ബം ഉപതിസ്സത്ഥേരാദയോ ആഹു. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പന ‘‘ഏത്ഥ പരോതി വുത്തോ അഞ്ഞനികായികോ, സോ പന അത്തനോ സുത്താദീനിയേവ ആഹരതി. താനി സകവാദീ അത്തനോ സുത്താദിമ്ഹി ഓതാരേത്വാ സചേ സമേതി ഗണ്ഹാതി, നോ ചേ പടിക്ഖിപതീ’’തി വദതി.

ചതുബ്ബിധവിനയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ പന കിഞ്ചാപി യോ പനാതി അനവസേസപരിയാദാനപദം, തഥാപി ഭിക്ഖൂതി ഇമിനാ പരപദേന സമാനാധികരണത്താ തദനുരൂപാനേവസ്സ വിഭങ്ഗപദാനി വുത്താനി. ഭിക്ഖുനിബ്ബചനപദാനി തീണി കിഞ്ചാപി സഭിക്ഖുഭാവസ്സ, അഭിക്ഖുഭാവസ്സ ചാതി യസ്സ കസ്സചി പബ്ബജിതസ്സ സാധാരണാനി, തഥാപി ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ അനോകാസം കാരാപേത്വാ ചാവനാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസേന ദുക്കടസ്സാ’’തി ഏവമാദിസുത്തം നിബ്ബചനത്ഥയുത്തോവ പുഗ്ഗലോ ‘‘ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസേന ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯) ഏത്ഥ വത്ഥു, ന ഇതരോ ഗിഹിഭൂതോതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സബ്ബസ്സപി വിനയപിടകസ്സ സാധാരണം ഭിക്ഖുലക്ഖണം വത്ഥുഞ്ഹി ഭഗവാ ആരഭി. യോ പന സുദ്ധോ ഏവ സമാനോ കേനചി കാരണേന ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതോ, സോ അത്തനോ സഭിക്ഖുഭാവത്താ ഏവ വത്ഥു ഹോതി, അസുദ്ധോപി ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതത്താതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അസുദ്ധോപി ഞാതകേഹി, പച്ചത്ഥികേഹി വാ രാജഭയാദികാരണേന വാ കാസാവേസു സഉസ്സാഹോവ അപനീതകാസാവോ വത്ഥു ഏവ പുന കാസാവഗ്ഗഹണേന ഥേയ്യസംവാസകഭാവാനുപഗമനതോ, ഭിക്ഖുനിബ്ബചനത്ഥേ അനിക്ഖിത്തധുരത്താതി വുത്തം ഹോതി. യോ പന ലിങ്ഗത്ഥേനകോ ഭിക്ഖുനിബ്ബചനത്ഥം സയഞ്ച അജ്ഝുപഗതോ, സംവാസം ഥേനേന്തോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ അനോകാസം കാരാപേത്വാ ചാവനാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസേന ദുക്കടസ്സാതി അയമ്പി അത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘സമഞ്ഞായ ഭിക്ഖു പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ’’തി വചനദ്വയം യഥാവുത്തഞ്ച അത്ഥം ഉപബ്രൂഹേതി, അന്തരാ ഉപ്പന്നായ നിയതായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഉപച്ഛിന്നകുസലമൂലോ കേവലായ സമഞ്ഞായ, പടിഞ്ഞായ ച ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി, ന പരമത്ഥതോതി ഇമം അതിരേകത്ഥം ദീപേതി. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹാസാവജ്ജം യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി, ഭിക്ഖവേ, മഹാവജ്ജാനീ’’തി ആഹച്ചഭാസിതം സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹം സുത്തം, അട്ഠകഥായമ്പിസ്സ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാ ഏതേസന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦) വുത്തം. പഞ്ച ആനന്തരിയകമ്മാനി മഹാസാവജ്ജാനി, മിച്ഛാദിട്ഠി പന മഹാസാവജ്ജതരാതി അധിപ്പായോതി. കസ്മാ? തേസഞ്ഹി പരിച്ഛേദോ അത്ഥി, സബ്ബബലവമ്പി കപ്പട്ഠിതികമേവ ഹോതി, നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ പന പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, തായ സമന്നാഗതസ്സ ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുകരണാ കുസലാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തീ’’തി വാ ‘‘സുദ്ധോവായ’’ന്തി വാ ന സക്കാ വത്തും. ‘‘ദിട്ഠിവിപത്തിപച്ചയാ ദ്വേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തത്താ ന സക്കാ ‘‘അസുദ്ധോ’’തി വാ ‘‘അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ’’തി വാ വത്തും. ഏസ ഹി ഉഭോപി പക്ഖേ ന ഭജതി, തേന വുത്തം ‘‘സമഞ്ഞായ, പടിഞ്ഞായ ച ഭിക്ഖു, ന പരമത്ഥതോ’’തി.

കിമത്ഥം പനേവം മഹാസാവജ്ജായ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ പാരാജികം ഭഗവാ ന പഞ്ഞപേസീതി? ദുബ്ബിജാനത്താ. പകതിയാപേസാ ദിട്ഠി നാമ ‘‘സമ്മാ’’തി വാ ‘‘മിച്ഛാ’’തി വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യാ, പഗേവ ‘‘നിയതാ’’തി വാ ‘‘അനിയതാ’’തി വാതി. തത്ഥ പാരാജികാപത്തിയാ പഞ്ഞത്തായ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമദിട്ഠികം പാരാജികം മഞ്ഞമാനാ ഉപോസഥാദീനി അകത്വാ അചിരേനേവ സാസനം വിനാസേയ്യും, സയഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവേയ്യും സുദ്ധേസുപി ഭിക്ഖൂസു വിപ്പടിപത്തിയാ പടിപജ്ജനേന. തസ്മാ ഉപായകുസലതായ പാരാജികം അപഞ്ഞാപേത്വാ തസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം, സമ്മാവത്തഞ്ച പഞ്ഞാപേത്വാ തം സങ്ഘേന അസമ്ഭോഗം, അസംവാസഞ്ച അകാസി. ഭഗവാ ഹി തസ്സ ചേ ഏസാ ദിട്ഠി അനിയതാ, സമ്മാവത്തം പൂരേത്വാ ഓസാരണം ലഭിത്വാ പകതത്തോ ഭവേയ്യ. നിയതാ ചേ, അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം സോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികോ സമ്മാവത്തം പൂരേത്വാ ഓസാരണം ലഭിത്വാ പകതത്തോ ഭവേയ്യ. കേവലം ‘‘സമഞ്ഞായഭിക്ഖു പടിഞ്ഞായഭിക്ഖൂ’’തി നാമമത്തധാരകോ ഹുത്വാ പരം മരണാ അരിട്ഠോ വിയ സംസാരഖാണുകോവ ഭവിസ്സതീതി ഇമം നയം അദ്ദസ.

അട്ഠസു ഉപസമ്പദാസു തിസ്സോവേത്ഥ വുത്താ, ന ഇതരാ പാടിപുഗ്ഗലത്താ, ഭിക്ഖൂനം അസന്തകത്താ ച. തത്ഥ ഹി ഓവാദപടിഗ്ഗഹണപഞ്ഹബ്യാകരണൂപസമ്പദാ ദ്വിന്നം ഥേരാനം ഏവ, സേസാ തിസ്സോ ഭിക്ഖുനീനം സന്തകാതി ഇധ നാധിപ്പേതാ, തിസ്സന്നമ്പി ഉപസമ്പദാനം മജ്ഝേ ‘‘ഭദ്രോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദീനി ചത്താരി പദാനി വുത്താനി തിസ്സന്നം സാധാരണത്താ. ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന വാ സരണഗമനഞത്തിചതുത്ഥേന വാ ഉപസമ്പന്നോ ഹി ഭദ്രോ ച സാരോ ച സേക്ഖോ ച അസേക്ഖോ ച ഹോതി, ഉപസമ്പദവചനം പന നേസം സാവകഭാവദീപനത്ഥം. ഇമേ ഏവ ഹി ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, പച്ചേകബുദ്ധാ ച.

അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോതി ഏത്ഥ ച ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബാ ഞത്തിചതുത്ഥേനേവ കമ്മേന ഉപസമ്പന്നാ. ന ഹി അഞ്ഞേ ഏഹിഭിക്ഖുസരണഗമനഓവാദപടിഗ്ഗഹണപഞ്ഹബ്യാകരണാഹി ഉപസമ്പന്നാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബാ, തേനേതേ പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂ’’തി അന്തിമോവ വുത്തോതി കിര ധമ്മസിരിത്ഥേരോ, തം അയുത്തം. ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ അഭബ്ബാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ചാ’’തി (പരി. ൩൨൨) ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി. അഞ്ഞഥാ ഏഹിഭിക്ഖുആദയോപി വത്തബ്ബാ സിയും. കിഞ്ച ഭിയ്യോ ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഭബ്ബാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ചാ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ ച, അപിച ആപത്തിഭയട്ഠാനദസ്സനതോ ച. കഥം? ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആവസഥപിണ്ഡം കുക്കുച്ചായന്തോ ന പടിഗ്ഗഹേസി, ചീവരവിപ്പവാസഭയാ ച സബ്ബം തിചീവരം ഗഹേത്വാ നദിം തരന്തോ മനം വുള്ഹോ അഹോസി മഹാകസ്സപോ. കിഞ്ച സരണഗമനൂപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നേ ആരബ്ഭ സദ്ധിവിഹാരികവത്താദീനി അസമ്മാവത്തന്താനം നേസം ദുക്കടാനി ച പഞ്ഞത്താനി ദിസ്സന്തി, തസ്മാ ദുബ്ബിചാരിതമേതം. അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി പടിക്ഖിത്തായ സരണഗമനൂപസമ്പദായ അനുഞ്ഞാതപ്പസങ്ഗഭയാതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ, ആപത്തിയാ ഭബ്ബതം സന്ധായ തസ്മിമ്പി വുത്തേ പുബ്ബേ പടിക്ഖിത്താപി സാ പുന ഏവം വദന്തേന അനുഞ്ഞാതാതി ഭിക്ഖൂനം മിച്ഛാഗാഹോ വാ വിമതി വാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ന വുത്താതി വുത്തം ഹോതി, തം ‘‘ഭിക്ഖുനീ നാമ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാ’’തി (പാചി. ൧൬൧) ഇമിനാ സമേതി. ഇദഞ്ഹി സാകിയാദീനം അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദായ അനുപ്പബന്ധഭയാ വുത്തം.

അയം പനേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി – ഭിക്ഖു-പദനിദ്ദേസത്താ യത്തകാനി തേന പദേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, യേ ച വിനയപിടകേ തത്ഥ തത്ഥ സന്ദിസ്സന്തി സയം ആപത്താപജ്ജനട്ഠേന വാ ദുട്ഠുല്ലാരോചനപടിച്ഛാദനാദീസു പരേസം ആപത്തികരണട്ഠേന വാ, തേ സബ്ബേപി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യദിദം തസ്സ ഭിക്ഖു-പദസ്സ വിസേസനത്ഥം വുത്തം പരപദം ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി, തസ്സ വസേന ഇദം വുത്തം ‘‘അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂ’’തി. സോ ഏവ ഹി കമ്മവാചാനന്തരമേവ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ഹോതി തതോ പട്ഠായ സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനതോ, തസ്സേവ ച സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ദിസ്സതി, നേതരസ്സ. തസ്സേവ ച സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം സമ്ഭവതി ‘‘ഉല്ലുമ്പതു മം, ഭന്തേ, സങ്ഘോ അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി (മഹാവ. ൭൧, ൧൨൬) വത്വാ സമാദിന്നത്താ, തസ്സേവ ച ഉപസമ്പന്നസമനന്തരമേവ അകരണീയനിസ്സയാചിക്ഖനദസ്സനതോ, വിനയം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദേസം പച്ചക്ഖാമീതിആദിസിക്ഖാപച്ചക്ഖാനലക്ഖണപാരിപൂരിതോ ചാതി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഉപാദായ സോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോതി വുത്തം ഹോതി.

യസ്മാ പനസ്സ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം സബ്ബഥാ യുജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ തം തം വത്ഥും വീതിക്കമന്തസ്സ തതോ തതോ ആപത്തിതോ അനാപത്തി, ഇതരസ്സ ആപത്തീ’’തി വത്തും യുജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘യത്ഥ യത്ഥ സാവജ്ജപഞ്ഞത്തി, അനവജ്ജപഞ്ഞത്തി വാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി വുച്ചതി, തത്ഥ തത്ഥ തദജ്ഝാചാരത്ഥേനായമേവ ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പന്നോ അധിപ്പേതോ നാമാ’’തി വത്തും യുജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവം സന്തേ യം വുത്തം ‘‘യായ കായചി ഉപസമ്പദായ അയം ഇമസ്മിം ‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ പാരാജികോ ഹോതീ’തി അത്ഥേ ഭിക്ഖൂതി അധിപ്പേതോ’’തി, തമ്പി ന വത്തബ്ബമേവ. കഥം ഹോതി? വിരോധദോസോപി പരിഹതോ ഹോതി. കഥം? സചേ ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പന്നോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ച ‘‘ഉപസമ്പന്നോ’’തി ച, തേന ന ഉപസമ്പന്നോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാതി കത്വാ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മതോ അഞ്ഞഥാ ഉപസമ്പന്നാ നാമ മഹാകസ്സപത്ഥേരാദയോ ഇതരേസം അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠത്വാ സഹസേയ്യപദസോധമ്മാപത്തിം ജനേയ്യും, ഓമസനാദികാലേ ച ദുക്കടമേവ ജനേയ്യുന്തി ഏവമാദികോ വിരോധദോസോ പരിഹതോ ഹോതീതി സബ്ബം ആചരിയോ വദതി. മങ്ഗുരച്ഛവി നാമ സാമോ.

യസ്മാ തേ അതിമഹന്തോ ജാതിമദോ ചിത്തം പരിയുട്ഠാതി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹി മമ സാസനേ ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം. ‘‘സാതസഹഗതാ പഠമജ്ഝാനസുഖസഹഗതാ അസുഭേ ച ആനാപാനേ ചാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാതി ഉദ്ധുമാതകനിമിത്തേ പടിലദ്ധപഠമജ്ഝാനസഞ്ഞാ. രൂപസഞ്ഞാതി പഥവീകസിണാദിരൂപാവചരജ്ഝാനസഞ്ഞാ. സോ തം ബ്യാകാസി ‘‘അവിഭൂതാ, ഭന്തേ, ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാ അവഡ്ഢിതബ്ബത്താ അസുഭാനം, വിഭൂതാ, ഭന്തേ, രൂപസഞ്ഞാ വഡ്ഢിതബ്ബത്താ കസിണാന’’ന്തി. പഞ്ചഉപസമ്പദക്കമോ മഹാവഗ്ഗാ ഗഹിതോ. ഞത്തിചതുത്ഥേനാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഞത്തി സബ്ബപഠമം വുച്ചതി, തിസ്സന്നം പന അനുസ്സാവനാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനഭേദാഭാവതോ അത്ഥബ്യഞ്ജനഭിന്നാ ഞത്തിതാസം ചതുത്ഥാതി കത്വാ ‘‘ഞത്തിചതുത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. ബ്യഞ്ജനാനുരൂപമേവ അട്ഠകഥായ ‘‘തീഹി അനുസ്സാവനാഹി ഏകായ ച ഞത്തിയാ’’തി വുത്തം, അത്ഥപവത്തിക്കമേന പദേന പന ‘‘ഏകായ ഞത്തിയാ തീഹി അനുസ്സാവനാഹീ’’തി വത്തബ്ബം. യസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മാനി (മഹാവ. ൩൮൪), ഛ ഇമാനി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മാനി അധമ്മകമ്മം വഗ്ഗകമ്മ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൮൭) വചനതോ കുപ്പകമ്മമ്പി കത്ഥചി ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി തസ്മാ ‘‘അകുപ്പേനാ’’തി വുത്തം.

യസ്മാ അകുപ്പമ്പി ഏകച്ചം ന ഠാനാരഹം, യേന അപ്പത്തോ ഓസാരണം ‘‘സോസാരിതോ’’തി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൯൫ ആദയോ) വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘ഠാനാരഹേനാ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം ‘‘ഠാനാരഹേനാ’’തി ഇദമേവ പദം വത്തബ്ബം, ന പുബ്ബപദം ഇമിനാ അകുപ്പസിദ്ധിതോതി ചേ? തം ന, അട്ഠാനാരഹേന അകുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ അനധിപ്പേതോതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. ദ്വീഹി പനേതേഹി ഏകതോ വുത്തേഹി അയമത്ഥോ പഞ്ഞായതി ‘‘കേവലം തേന അകുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ അയമ്പി ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ‘ഭിക്ഖൂ’തി, ഠാനാരഹേന ച ഉപസമ്പന്നോ അയമ്പി ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ‘ഭിക്ഖൂ’തി, കുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ നാധിപ്പേതോ’’തി. തേനായമ്പി അത്ഥോ സാധിതോ ഹോതി ‘‘യോ പന, ഭിക്ഖു, ജാനം ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേയ്യ, സോ ച പുഗ്ഗലോ അനുപസമ്പന്നോ’’തി (പാചി. ൪൦൩) വചനതോ യാവ ന ഞായതി, താവ സമഞ്ഞായഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായഭിക്ഖുഭാവം ഉപഗതോപി ന പുബ്ബേ ദസ്സിതസമഞ്ഞായഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായഭിക്ഖു വിയ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം ഉപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠത്വാ ഓമസനപാചിത്തിയാദിവത്ഥു ഹോതി, കേവലം അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠത്വാ ‘‘അനുപസമ്പന്നേ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീ പദസോ ധമ്മം വാചേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തിആദി (പാചി. ൪൭) ആപത്തിവത്ഥുമേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. അകുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ പന പച്ഛാ പാരാജികോപി ജാതിതോ ഉപസമ്പന്നട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി ‘‘പണ്ഡകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൦൯) നയേന വുത്തേസു പന വജ്ജനീയപുഗ്ഗലേസു കോചി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ’’തി വുച്ചതി, നോപി ഉപസമ്പന്നട്ഠാനേ തിട്ഠതി, കോചി തിട്ഠതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ പന അത്ഥി കമ്മം അകുപ്പം ഠാനാരഹം, അത്ഥി ഠാനാരഹം നാകുപ്പം, അത്ഥി അകുപ്പഞ്ചേവ ന ഠാനാരഹഞ്ച, അത്ഥി നാകുപ്പം ന ച ഠാനാരഹന്തി ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പഠമം താവ വുത്തം, തതിയചതുത്ഥാനി പാകടാനി. ദുതിയം പരിയായേന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോ ഏകതോഉപസമ്പന്നായ ലിങ്ഗപരിവത്തേ സതി ലബ്ഭതി. തസ്സ ഹി പുഗ്ഗലസ്സ പുബ്ബേ സിക്ഖമാനകാലേ ലദ്ധം ഞത്തിചതുത്ഥഉപസമ്പദാകമ്മം കിഞ്ചാപി അകുപ്പഞ്ചേവ ഠാനാരഹഞ്ച, പുരിസലിങ്ഗേ പന പാതുഭൂതേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തംയേവ ഉപജ്ഝം തമേവ ഉപസമ്പദ’’ന്തി (പാരാ. ൬൯) ഏത്ഥ അപരിയാപന്നത്താ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കേവലം സാമണേരഭാവാപത്തിതോ കമ്മം ദാനി കുപ്പം ജാതന്തി വുച്ചതി. ലിങ്ഗപരിവത്തേന ചീവരസ്സ അധിട്ഠാനവിജഹനം വിയ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന കതായ ഉപസമ്പദായ വിജഹനം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖൂതി ആപജ്ജതി. അഥ വാ ലിങ്ഗപരിവത്തേ അസതിപിതം ഏകതോഉപസമ്പദാകമ്മം കുപ്പതി, യഥാഠാനേ ന തിട്ഠതി. തസ്മാ ന താവ സാ ‘‘ഭിക്ഖുനീ’’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. യസ്മാ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം ആപജ്ജിത്വാപി അനാപജ്ജിത്വാപി ഉപ്പബ്ബജിതുകാമതായ ഗിഹിലിങ്ഗം സാദിയന്തിയാ പുനപി ഉപസമ്പദാ ഉഭതോസങ്ഘേ ലബ്ഭതി, തസ്മാ തേന പരിയായേന ‘‘കുപ്പതീതി കുപ്പ’’ന്തി വുച്ചതി, യഥാവുത്തകമ്മദോസാഭാവതോ പന ‘‘ഠാനാരഹ’’ന്തി. ഭിക്ഖുനീ പന ഗിഹിലിങ്ഗം സാദിയന്തികാലേ ന പുരിസലിങ്ഗപാതുഭാവേ സതി ഭിക്ഖൂസു ഉപസമ്പദം ലബ്ഭതീതി സാധകം കാരണം ന ദിസ്സതി, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഉപ്പബ്ബജിതാ ചേ, ലഭതീതി ഏകേ, തം പനായുത്തം ഭിക്ഖുനിയാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖനാഭാവതോതി അമ്ഹാകം ഖന്തീതി ആചരിയോ. ‘‘യഥാ ‘കത്തബ്ബ’ന്തി വുത്തം, തഥാ അകതേ കുപ്പതീതി കത്വാ കരണം സത്ഥുസാസന’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. യത്ഥ യത്ഥ ‘‘ഗണ്ഠിപദേ’’തി വുച്ചതി, തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ധമ്മസിരിത്ഥേരസ്സ ഗണ്ഠിപദേ’’തി ഗഹേതബ്ബം.

സാജീവപദഭാജനീയവണ്ണനാ

‘‘മഹാബോധിസത്താ നിയതാ’’തി വുത്തം അനുഗണ്ഠിപദേ. യത്ഥ ‘‘അനുഗണ്ഠിപദേ’’തി, തത്ഥ ‘‘വജിരബുദ്ധിത്ഥേരസ്സാ’’തി ഗഹേതബ്ബം. സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധീതി വാ തീസു ബോധീസു സമ്മാസമ്ബോധിയം സത്താ ബോധിസത്താ മഹാബോധിസത്താ നാമ. പാതിമോക്ഖസീലബഹുകത്താ, ഭിക്ഖുസീലത്താ, കിലേസപിദഹനവസേന വത്തനതോ, ഉത്തമേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തത്താ ച അധികം, ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ പവത്തനതോ ഉത്തമന്തി അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ. കിഞ്ചാപി പച്ചേകബുദ്ധാപി ധമ്മതാവസേന പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന സമന്നാഗതാവ ഹോന്തി, തഥാപി ‘‘ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ പവത്തതീ’’തി നിയമിതം തേന പരിയായേനാതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി തം പഞ്ഞത്തിം ഉദ്ധരിത്വാ’’തിആദി. പാതിമോക്ഖസംവരതോപി ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തമേവ സീലം അധിസീലം, തം പന ഇധ അനധിപ്പേതം. ന ഹി തം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേന സങ്ഗഹിതന്തി. സമന്തഭദ്രകം കാരണവചനം സബ്ബസിക്ഖാപദാനം സാധാരണലക്ഖണത്താ ഇമിസ്സാ അനുപഞ്ഞത്തിയാ അരിയപുഗ്ഗലാ ച ഏകച്ചം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തീതി സാധിതമേതം, തസ്മാ ‘‘ന ഹി തം സമാപന്നോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനം അസമത്ഥം വിയ ദിസ്സതീതി? നാസമത്ഥം, സമത്ഥമേവ യസ്മിം യസ്മിം സിക്ഖാപദേ സാസാ വിചാരണാ, തസ്സ തസ്സേവ വസേന അട്ഠകഥായ പവത്തിതോ. തഥാ ഹി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ഉദകുക്ഖേപസീമാധികാരേ ‘‘തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേത്വാ അന്തരവാസകം അനുക്ഖിപിത്വാ ഉത്തരന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി വുത്തം ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ ആഗതത്താ. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേപി ഏവരൂപേസു. കിമത്ഥന്തി ചേ തം? പാളിക്കമാനുവത്തനേന പാളിക്കമദസ്സനത്ഥം. തത്രിദം സമാസതോ അധിപ്പായദീപനം – പദസോധമ്മസിക്ഖാപദസ്സ തികപരിച്ഛേദേ ഉപസമ്പന്നേ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീ, അനാപത്തി, അകടാനുധമ്മസിക്ഖാപദവസേന ഉപസമ്പന്നേ ഉക്ഖിത്തകേ സിയാ ആപത്തി, തഥാ സഹസേയ്യസിക്ഖാപദേതി ഏവമാദി. അത്ഥോ പനേത്ഥ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

യം വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘തതോപി ച മഗ്ഗഫലചിത്തമേവ അധിചിത്തം, തം പന ഇധ അനധിപ്പേത’’ന്തി ച, ‘‘തതോപി ച മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാവ അധിപഞ്ഞാ, സാ പന ഇധ അനധിപ്പേതാ. ന ഹി തംസമാപന്നോ ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതീ’’തി. ‘‘തത്ര യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. അയഞ്ഹി പാളി അധിസീലസിക്ഖാവ ഇധ അധിപ്പേതാ, ന ഇതരാതി ദീപേതി. അട്ഠകഥാവചനം താസമ്പി തിണ്ണം ലോകിയാനം അധിപ്പേതതം ദീപേതി. അയം പനേത്ഥ അട്ഠകഥാധിപ്പായോ – തിസ്സോപി ലോകിയാ സിക്ഖാ ഇമസ്മിം പഠമപാരാജികേ സമ്ഭവന്തി, കാലേനാപി അധിചിത്തപഞ്ഞാലാഭീ ഭിക്ഖു തഥാരൂപം അസപ്പായം പച്ചയം പടിച്ച തതോ തതോ അധിചിത്തതോ, അധിപഞ്ഞാതോ ച ആവത്തിത്വാ സീലഭേദം പാപുണേയ്യാതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി, ന ലോകുത്തരചിത്തപഞ്ഞാലാഭീ, അയം നയോ ഇതരേസുപി സബ്ബേസു അദിന്നാദാനാദീസു സചിത്തകേസു ലബ്ഭതി, അചിത്തകേസു പന ഇതരോപി. തഥാപി കേവലം വിനയപിടകസ്സ, പാതിമോക്ഖസീലസ്സ ച സങ്ഗാഹകത്താ ‘‘സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായാ’’തി ഇമസ്മിം ഉത്തരപദേ പച്ചക്ഖാനാരഹാ അധിസീലസിക്ഖാവ ലോകിയാതി ദസ്സനത്ഥം പാളിയം ‘‘തത്ര യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ സിക്ഖാതി കായവചീദുച്ചരിതതോ വിരതീ ച ചേതനാ ച, അഞ്ഞത്ര ചേതനായേവ വേദിതബ്ബാ. സിക്ഖാപദന്തി സഉദ്ദേസസിക്ഖാപദം, ഏകച്ചം അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദഞ്ച ലബ്ഭതി. ചിത്തസ്സ അധികരണം കത്വാതി തസ്മിം സിക്ഖതീതി അധികരണത്ഥേ ഭുമ്മന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാസിക്ഖാപദന്തി പച്ചവേക്ഖണവസേന വുത്തം. സീലപച്ചവേക്ഖണാപി ഹി സീലമേവ, തസ്മാ സുപ്പടിച്ഛന്നാദിചാരിത്തേസു വിരതിവിപ്പയുത്തചേതനം പവത്തേന്തോപി സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨) വുത്തമരിയാദം അവീതിക്കമന്തോ ‘‘തസ്മിഞ്ച സിക്ഖാപദേ സിക്ഖതീ’’തി വുച്ചതി. അഞ്ഞതരസ്മിം പന ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം ‘‘സിക്ഖാതി തം സിക്ഖാപദം സിക്ഖനഭാവേന പവത്തചിത്തുപ്പാദോ. സാജീവന്തി പഞ്ഞത്തി. തദത്ഥദസ്സനത്ഥം പുബ്ബേ മേഥുനസംവരസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. യസ്മാ സിക്ഖായ ഗുണസമ്മതായ പുഞ്ഞസമ്മതായ തന്തിയാ അഭാവതോ ലോകസ്സ ദുബ്ബല്യാവികമ്മം തത്ഥ ന സമ്ഭവതി. പത്ഥനീയാ ഹി സാ, തസ്മാ ‘‘യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തത്ഥ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി വുത്തം. ആണായ ഹി ദുബ്ബല്യം സമ്ഭവതീതി ആയസ്മാ ഉപതിസ്സോ.

സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനകഥാവണ്ണനാ

ഏത്ഥ യാമീതി അമുകസ്മിം തിത്ഥായതനേ, ഘരാദിമ്ഹി വാ. ഭാവവികപ്പാകാരേനാതി ‘‘അഹം അസ്സ’’ന്തി ആഗതത്താ യം യം ഭവിതുകാമോ, തസ്സ തസ്സ ഭാവസ്സ വികപ്പാകാരേന, ഭിക്ഖുഭാവതോ അഞ്ഞഭാവവികപ്പാകാരേനാതി അധിപ്പായോ.

൪൬. ഹന്ദാതി വചസായേവ. ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോതിആദിപദേഹി ചിത്തനിയമം ദസ്സേതി. ഏകേനേവ ചിത്തേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേനാതി.

൫൧. ബുദ്ധം ധമ്മന്തിആദിപദേഹി ഖേത്തനിയമം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആദിതോ ചുദ്ദസഹി പദേഹി സഭാവപരിച്ചാഗോ, പച്ഛിമേഹി അട്ഠഹി ഭാവന്തരാദാനഞ്ച ദസ്സിതം ഹോതി. പച്ചക്ഖാമി ധാരേഹീതി ഏതേഹി കാലനിയമം ദസ്സേതി. വദതീതി ഇമിനാ പദേന പയോഗനിയമം ദസ്സേതി. വിഞ്ഞാപേതീതി ഇമിനാ വിജാനനനിയമം ദസ്സേതി. ഉമ്മത്തകോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി, ഉമ്മത്തകസ്സ സന്തികേ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതീതിആദീഹി പുഗ്ഗലനിയമം ദസ്സേതി. അരിയകേന മിലക്ഖസ്സ സന്തികേ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതീതിആദീഹി പന പുഗ്ഗലാദിനിയമേപി സതി വിജാനനനിയമാസമ്ഭവം ദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘യായ മിലക്ഖഭാസായ കാലനിയമോ നത്ഥി, തായപി ഭാസായ കാലനിയമത്ഥദീപനേ സതി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം രുഹതീതി നോ മതീ’’തി ആചരിയോ. ദവായാതിആദീഹി ഖേത്താദിനിയമേ സതിപി ചിത്തനിയമാഭാവേന ന രുഹതീതി ദസ്സേതി. സാവേതുകാമോ ന സാവേതീതി ചിത്തനിയമേപി സതി പയോഗനിയമാഭാവേന ന രുഹതീതി ദസ്സേതി. അവിഞ്ഞുസ്സസാവേതി, വിഞ്ഞുസ്സ ന സാവേതീതി ചിത്തഖേത്തകാലപയോഗപുഗ്ഗലവിജാനനനിയമേപി സതി യം പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ സാവേതി, തസ്സേവ സവനേ ന രുഹതി, ന അഞ്ഞസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘യദി അയമേവ ജാനാതൂതി ഏകം നിയമേത്വാ ആരോചേതി, തഞ്ചേ സോ ഏവ ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാ. അഥ സോ ന ജാനാതി…പേ… അപ്പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാ’’തി. സബ്ബസോ വാ പന ന സാവേതി, അപ്പച്ചക്ഖാ ഹോതി സിക്ഖാതി ചിത്താദിനിയമേനേവ സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏത്താവതാ ‘‘സിക്ഖാ…പേ… ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി പദസ്സ പദഭാജനം തീഹി ആകാരേഹി ദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വേ അമിസ്സാ, പച്ഛിമോ ഏകോ മിസ്സോതി വേദിതബ്ബോ. തേനേവ വചീഭേദേനാതി തദത്ഥദീപനമത്തം വചനം സുത്വാവ തേനേവ വചീഭേദേന ജാനാപേതീതി അത്ഥോ. ചിത്തസമ്പയുത്തന്തി പച്ചക്ഖാതുകാമതാചിത്തസമ്പയുത്തം. സമയഞ്ഞൂ നാമ തദധിപ്പായജാനനമത്തേന ഹോതി.

൫൩. വണ്ണപട്ഠാനം ബുദ്ധഗുണദീപകം സുത്തം. ഉപാലിഗഹപതിനാ വുത്താ കിര ഉപാലിഗാഥാ. പഞ്ഞാണം സഞ്ഞാണന്തി അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ ബോധിപഞ്ഞാണന്തി ബോധിസഞ്ഞാണം, ബോധിബീജന്തി വുത്തം ഹോതി.

ദ്വിന്നമ്പി നിയമേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ദ്വീസുപി ജാനന്തേസു ഏവ പച്ചക്ഖാമീതി അധിപ്പായേന വുത്തേ തേസു ഏകോ ചേ ജാനാതി, ന പച്ചക്ഖാതാ ഹോതീ’’തി അഞ്ഞതരസ്മിമ്പി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി. ‘‘ഗിഹീ ഹോമീ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിമ്ഹീ’’തി വാ വുത്തേ കിഞ്ചാപി വത്തമാനവചനം ഹോതി. ‘‘ധാരേഹീ’’തി അത്ഥാഭാവാ ച ‘‘ധാരേഹീ’’തി വുത്തേ ച പരസ്സുപരി ഗച്ഛതി, തസ്മാ ന ഹോതി. സന്ദിട്ഠികം ധമ്മന്തി സബ്ബത്ഥ ധമ്മവചനം വുത്തം യം സന്ധായ ‘‘സന്ദിട്ഠിക’’ന്തി വദതി, തം പകാസേതും. അഞ്ഞഥാ ‘‘വിജിതവിജയം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വുത്തേ ചക്കവത്തിആദീസുപി തപ്പസങ്ഗതോ ബുദ്ധസദ്ദോപി അവസാനേ വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ. ആചരിയവേവചനേസു പന യോ മം പബ്ബാജേസീതിആദി ഉപജ്ഝം അഗ്ഗഹേത്വാ, പരം വാ ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതം സന്ധായ വുത്തന്തി. ഓകല്ലകോതി കപണാധിവചനം. മോളിബദ്ധോതി സിഖാബദ്ധോ, ഓമുക്കമകുടോ വാ. ചേല്ലകോ അഥേരോ. ചേടകോ മജ്ഝിമോ. മോളിഗല്ലോ മഹാസാമണേരോ. മനുസ്സവിഗ്ഗഹനാഗാദീനം നാഗരൂപാദീനം വാ സന്തികേ, ഭാസാജാനനകിന്നരാദീനം വാ. ‘‘ദേവതാ നാമ മഹാപഞ്ഞാ’’തി കിര പാഠോ. ദവായാതി സഹസാ. രവാഭഞ്ഞേനാതി ഖലിതഭഞ്ഞേന. അക്ഖരസമയാനഞ്ഹി നാഭിഞ്ഞാതായ വാ കരണാനം അവിസദതായ വാ ഹോതി രവാഭഞ്ഞം. അവിധേയ്യിന്ദ്രിയതായ ‘‘പോത്ഥകരൂപസദിസസ്സാ’’തി വുത്തം, ഗരുമേധസ്സ മന്ദപഞ്ഞസ്സ. കിത്താവതാ പന ഗരുമേധോ ഹോതീതി ചേ? സമയേ അകോവിദതായ.

സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ

൫൫. ‘‘പടിസേവതിനാമാ’’തി പദം മാതികായം നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘പടിസേവേയ്യാതി ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഏസോ മേഥുനധമ്മോ നാമാ’’തി സബ്ബപാളിപോത്ഥകേസു, അട്ഠകഥായം ‘‘ഏസോ വുച്ചതി മേഥുനധമ്മോ നാമാ’’തി ഉദ്ധടാ. ഇത്ഥിയാ നിമിത്തേന അത്തനോ നിമിത്തന്തി ദുവിഞ്ഞേയ്യമേതം ദസ്സിതം. അത്തനോ നിമിത്തേന ഇത്ഥിയാ നിമിത്തം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ന ദസ്സിതം. ചത്താരി ഠാനാനി മുഞ്ചിത്വാതി ഏത്ഥ അബ്ഭന്തരതലം ഛുപന്തംയേവ സന്ധായ വുത്തം, അച്ഛുപന്തം നീഹരന്തസ്സ അനാപത്തി. മജ്ഝന്തി അഗ്ഗപ്പദേസം. ഉപരിഭാഗമജ്ഝന്തി ഉപരിഭാഗസ്സ അഗ്ഗപ്പദേസം. നട്ഠകായപ്പസാദന്തി ഏത്ഥ ഉപഹതിന്ദ്രിയസ്സ ആപത്തിസമ്ഭവതോ ഇധാപി ആപത്തീതി ചേ? നേതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘മതചമ്മം വാ’’തിആദി വുത്തം. മതചമ്മഞ്ഹി അനുപാദിന്നം, ഉപാദിന്നേ ഏവ പാരാജികാപത്തി. അപിധായ അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ. യഥാ ദന്താ ന ദിസ്സന്തി, തഥാ പിധായേവ നിസീദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

ഗോനസോതി ഗോണപിട്ഠികോ മണ്ഡലസപ്പോ, യസ്സ പിട്ഠേ ലോഹിതകാനി മണ്ഡലാനി ദിസ്സന്തി. കലലപരിചയവാരിചാരമച്ഛഗ്ഗഹണേന കിഞ്ചാപി സമുദ്ദേ മഹാമുഖാ ഹത്ഥിസരീരമ്പി ഏകപ്പഹാരേന ഗിലിതും സമത്ഥാ തതോ മഹന്തതരാ ച ഗഹിതാ ഹോന്തി, തേസം മുഖാദീസു മേഥുനധമ്മോ ന സമ്ഭവതീതി തത്ഥ ഠാനപരിച്ഛേദോ നത്ഥീതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏതമേവ ഹീതി അനന്തരം സന്ധായ. സദ്ധിം യോജനായ അക്ഖരയോജനായ. ‘‘പഞ്ഞത്തം പന സിക്ഖാപദം സബ്ബേഹിപി ലജ്ജീപുഗ്ഗലേഹി സമം സിക്ഖിതബ്ബഭാവതോ സമസിക്ഖതാ നാമാതി വുത്തത്താ സബ്ബസിക്ഖാപദം സബ്ബഭിക്ഖൂഹി സിക്ഖിതബ്ബം. ന ഹി കസ്സചി ഊനമധികം വാ അത്ഥീ’’തി തസ്സ ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. പരിവാരേ പന –

‘‘ന ഉക്ഖിത്തകോ ന ച പന പാരിവാസികോ,

ന സങ്ഘഭിന്നോ ന ച പന പക്ഖസങ്കന്തോ;

സമാനസംവാസകഭൂമിയാ ഠിതോ,

കഥം നു സിക്ഖായ അസാധാരണോ സിയാ’’തി. (പരി. ൪൭൯) –

വുത്തം. തദട്ഠകഥായ ച ‘‘അയം പഞ്ഹാ നഹാപിതപുബ്ബകം സന്ധായ വുത്താ. അയഞ്ഹി ഖുരഭണ്ഡം പരിഹരിതും ന ലഭതി, അഞ്ഞേ ലഭന്തി. തസ്മാ സിക്ഖായ അസാധാരണോ’’തി വുത്തം. തം സബ്ബം യഥാ സംസന്ദതി സമേതി, തഥാ വേദിതബ്ബം. ഭിക്ഖുനീനംയേവ സാധാരണാനി സിക്ഖാപദാനിപി ഭിക്ഖു സിക്ഖതി, ഏവമഞ്ഞോപി അന്ഹാപിതപുബ്ബകോ ഭിക്ഖു തം സിക്ഖാപദം സിക്ഖതി ഏവ തദത്ഥകോസല്ലത്ഥന്തി കത്വാ സബ്ബമ്പി സിക്ഖാപദം സമസിക്ഖതാ നാമാതി. യം തം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ’’തിആദിവിഭങ്ഗോതംനിയാമകോതിലക്ഖണത്താ വത്ഥുനിയമനത്ഥം വുത്തം. തേന അമനുസ്സിത്ഥിപ്പസങ്ഗേന കതേ സുവണ്ണരജതാദിമയേ പടിക്ഖിപതി. ഇതോ പട്ഠായ യേ ച ‘‘തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച വിഭങ്ഗോ പവത്തതീ’’തി പുബ്ബേ വുത്താ, തേ യഥാസമ്ഭവം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബാ.

പഠമചതുക്കകഥാവണ്ണനാ

൫൭. ആപത്തി പാരാജികാ അസ്സ ഹോതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ സാ അകുസലാ ആപത്തി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലസമ്ഭവം അഭിഭവതി, രാഗാഭിഭവേ തസ്മിം പാരാജികാതി ലദ്ധനാമാ പുബ്ബഭാഗേ ആപന്നാ ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാദയോ ആപത്തിയോ അഭിഭവിത്വാ വിനാസേത്വാ സയമേവേകാ അസ്സ. വത്ഥുനാ സഭാഗാഹി വാ അസഭാഗാഹി വാ അഞ്ഞാഹി പാരാജികത്തേന സമാനജാതികാഹി ആപത്തീഹി സയം നാഭിഭവീയതീതി ഏകേ. തം തം പുബ്ബേ വിചാരിതമേവ. യദാ പന ചതസ്സോപി പാരാജികാപത്തിയോ ഏകതോ ഹോന്തി, തദാ താ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുഭാവം അഭിഭവന്തി, അഭിക്ഖും കരോന്തി, അനുപസമ്പന്നം കരോന്തി, സമഞ്ഞായപി ഭിക്ഖു ന ഹോതി. ഓമസവാദപാചിത്തിയം ന ജനേതീതി ഏകേ. ദുതിയേന അത്ഥവികപ്പേന പാരാജികസ്സ ധമ്മസ്സ പത്തി സമ്പത്തി ആപത്തീതി അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി കത്വാ ആപത്തിസമ്പത്തിവാദീനം സങ്ഗഹിതോ ഹോതി, യുജ്ജതി ചേസാ പരസാപേക്ഖാ. സാപത്തികോ നാമ സോ ഭിക്ഖു ഹോതി, അഞ്ഞഥാ തസ്സ ഖണഭങ്ഗേന അനാപത്തികോ ഭവേയ്യ, ന ച ഹോതീതി. കദാ പന ഹോതീതി? യദാ കാലം കരോതി, യദാ ച സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ സാമണേരാദിഭൂമിയം തിട്ഠതി. യദി ഏവം സിക്ഖായ പച്ചക്ഖാതായ പാരാജികാപത്തി പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാ ചാതി ഉഭയം തസ്സ ഏകതോ അത്ഥി, സങ്ഘാദിസേസാദിആപത്തി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേന കിം ന പച്ചക്ഖാതാ, പുന ഉപസമ്പന്നേന ദേസാപേതബ്ബാ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ആപത്തിവുട്ഠാനം ജാതം, അഭിക്ഖു ആപത്തിതോ വുട്ഠാതി, ഗഹട്ഠോ വുട്ഠാതി, സാമണേരോ വുട്ഠാതി, തതോ വിനയവിരോധാ ന വുട്ഠാതി. ഹഞ്ചി പന വുട്ഠാതി ഗഹട്ഠോ, സാമണേരോ വാ സീലസമ്പന്നോവ ഝാനലാഭീ അസ്സ, സോതാപത്തിഫലസ്സ വാ അരഹത്തഫലസ്സ വാ ലാഭീ അസ്സ, പാരാജികാപത്തിയാ സാപത്തികോ അരഹാ അസ്സ. ഉക്ഖിത്തകോ ഉപ്പബ്ബജിതോ വാ പരിവാസാരഹോ മാനത്താരഹോ ഉപ്പബ്ബജിതോ വാ സീലസമ്പന്നോ ഝാനലാഭീ അസ്സ, സോതാപത്തിഫലസ്സ, അരഹത്തഫലസ്സ വാ ലാഭീ അസ്സ, സാപത്തികോ സന്തരായികോ അരഹാ അസ്സ, സോ പുന ഉപസമ്പന്നോ പരിവാസം, മാനത്തം വാ ദത്വാ അബ്ഭേതബ്ബോ ഉക്ഖിത്തകോ ഓസാരേതബ്ബോതി സമാനോ അയം ഉപലബ്ഭോതി.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോ യാവ ഭിക്ഖുഭാവം പടിജാനാതി സാദിയതി സംവാസം, സന്തരായികത്താ ഉപോസഥദിവസാദീസു ഗഹട്ഠസ്സ വിയ സയമേവ സീലം സമാദിയന്തസ്സപി ന സീലസമാദാനം രുഹതി, പഗേവ ഝാനാദീനി. സോ ചേ ഭിക്ഖുഭാവം ന സാദിയതി ന പടിജാനാതി സംവാസം ന സാദിയതി, കേവലം ഭിക്ഖൂനം ആവികത്വാ രാജവേരിചോരാദിഭയേന കാസാവം ന പരിച്ചജതി, അനുപസമ്പന്നോവ ഹോതി സഹസേയ്യാദിം ജനേതി, സീലസ്സ ച ഝാനാദീനഞ്ച ഭാഗീ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ആപന്നേന വിസുദ്ധാപേക്ഖേന സന്തീ ആപത്തി ആവികാതബ്ബാ, ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതി, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൩൪-൧൩൫).

തത്ഥ സന്തീ ആപത്തീതി സാവസേസാനവസേസപ്പഭേദാ സബ്ബാപി ആപത്തി ആപന്നാ അധിപ്പേതാ. ഏവം സന്തേപി പഗേവ ഗഹട്ഠാദിഭൂമിയം ഠിതോ ഝാനാദീനം ഭാഗീ അസ്സ സുദ്ധന്തേ ഠിതത്താ, യോ പന ഉക്ഖിത്തകോ അനോസാരിതോ, ഗരുധമ്മം വാ ആപജ്ജിത്വാ അവുട്ഠിതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഗഹട്ഠാദിഭൂമിയം ഠിതോ, ന സോ ഝാനാദീനം ഭാഗീയേവ ഭവതി ന സുദ്ധന്തേ ഠിതത്താ, സകരണീയത്താ ച, തേനേവ ഭഗവതാ ‘‘സോ പുന ഉപസമ്പന്നോ ഓസാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തേ ഭിക്ഖുകാലേ ആപന്നാ അന്തരായികാ ധമ്മാ വിപ്പടിസാരം ജനയിത്വാ അവിപ്പടിസാരമൂലകാനം പാമോജ്ജാദീനം സമ്ഭവം നിവാരേന്തി, നോ സകാസാവേസുയേവ. നോ ചേ നിവാരേന്തി, സമ്ഭവതി. ഗരുകം ആപജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ആവികത്വാ ചേ ഉപ്പബ്ബജിതോ, പകതത്തോ ഹുത്വാ ഉപ്പബ്ബജിതോതി കത്വാ ഝാനാദീനം ഭാഗീ അസ്സ ‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ. പഗേവ ഭിക്ഖുകാലേ, ന ത്വേവ ഉക്ഖിത്തകോ സകരണീയത്താതി ഏകേ. തദനുവത്തനകോ പന തം ലദ്ധിം പഹായ ഭാഗീ അസ്സ. ന, ഭിക്ഖവേ, സഗഹട്ഠായ പരിസായ (മഹാവ. ൧൫൪) സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകസ്സ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നകസ്സ നിസിന്നപരിസായാതി (മഹാവ. ൧൮൩) ഏത്ഥ ഗഹട്ഠോ നാമ പകതിയാ ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതോ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ. സോ സകാസാവേസു സാപേക്ഖത്താ സാമണേരഭാവം പത്ഥയമാനോ തേനേവ ലിങ്ഗേന തീഹി സരണഗമനേഹി സാമണേരോ ഹോതി. അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ സംവാസം സാദിയന്തോപി പച്ഛാ പുബ്ബേ വുത്തക്കമേന അസാദിയിത്വാ സാമണേരഭാവം പത്ഥയമാനോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ വിയ തീഹി സരണഗമനേഹി സാമണേരോ ഹോതി, ന പുന കാസാവം പടിഗ്ഗാഹാപേതബ്ബോ ഭിക്ഖൂഹി പഠമം ദിന്നലിങ്ഗേയേവ ഠിതത്താ. യോ പന പാരാജികോ ചോദിയമാനോ പരാജിത്വാ ‘‘ഹന്ദ, ഭന്തേ, സാമണേരോ ഭവാമി, സരണാനി ദേഥാ’’തി വദതി, ‘‘സാധു ഗണ്ഹാഹീ’’തി ന വത്തബ്ബോ, ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠപേത്വാ പുന കാസായാനി പടിഗ്ഗാഹാപേത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബോ. ‘‘ഇദം പന സബ്ബം അത്തനോ മതിയാ വുത്തത്താ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ആചരിയോ വദതി. പവേസനം നാമ അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സ അങ്ഗജാതേന സമ്ഫുസനം. പവിട്ഠം നാമ യാവ മൂലാ പവേസേന്തസ്സ വിപ്പകതകാലേ വായാമകാലോ. സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയേ അങ്ഗജാതം ഠിതം നാമ. ഉദ്ധരണം നാമ നീഹരണകാലോ. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘വായാമതോ ഓരമിത്വാ ഠാനം ഠിതം നാമാ’’തി വുത്തം, തം അസങ്കരതോ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പവേസനപവിട്ഠഉദ്ധരണകാലേസുപി സുക്കവിസ്സട്ഠി ഹോതിയേവ.

പഠമചതുക്കകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏകൂനസത്തതിദ്വിസതചതുക്കകഥാവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. ‘‘മതം യേഭുയ്യേന അക്ഖായിത’’ന്തി വചനതോ അമതം യേഭുയ്യേന ഖായിതമ്പി പാരാജികവത്ഥുമേവാതി ദസ്സേതി. സബ്ബസോ ഖായിതം, ഉപ്പാടിതം വാ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുമേവാതി ദസ്സേതി, തഥാ ‘‘യേഭുയ്യേന ഖായിത’’ന്തി വചനതോ മതം സബ്ബഖായിതം, ഉപ്പാടിതം വാ ദുക്കടവത്ഥൂതി ദസ്സേതി. ന ച സാവസേസം പഞ്ഞപേന്തി. കിം കാരണാ? ഇദഞ്ഹി സിക്ഖാപദം ലോകവജ്ജം, ന പണ്ണത്തിവജ്ജം. തത്ഥ സിക്ഖാപദന്തി പാരാജികം അധിപ്പേതം. തത്ഥ ഥുല്ലച്ചയമ്പി ഹി ലോകവജ്ജം, ന പണ്ണത്തിവജ്ജം. അഥ വാ ഉഭയമ്പി അനവസേസം പഞ്ഞത്തം. പാരാജികഖേത്തേ ഹി ഹേട്ഠിമകോടിം പാപേത്വാ ഠപിതേ തതോ പരം ഥുല്ലച്ചയന്തി പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. തത്ഥ ഥുല്ലച്ചയഖേത്തമ്പി പാരാജികഖേത്തം വിയ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉപഡ്ഢക്ഖായിതേ ഥുല്ലച്ചയന്തി യത്ഥ നിമിത്തം ഖായിതം, തം ദുക്കടവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥാഹ – പണ്ണത്തിവജ്ജം കിം സാവസേസമേവ ഭഗവാ പഞ്ഞാപേതീതി? ന. ഏകംസതോ പന യഥാസമ്ഭവം തത്ഥ തത്ഥ പകാസയിസ്സാമ, കിമത്ഥം പന ഭഗവാ ഉപഡ്ഢക്ഖായിതേ പാരാജികം ന പഞ്ഞാപേസീതി അയം താവ അപുച്ഛാ ബുദ്ധവിസയത്താ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ. ഇദം പനേത്ഥ കാരണപതിരൂപകം ‘‘ഉപഡ്ഢഭാവസ്സ ദുബ്ബിനിച്ഛയത്താ’’തി. യേഭുയ്യേന ഖായിതം നാമ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമുഖാനം ചതൂസു കോട്ഠാസേസു ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമ്മ യാവ തതിയകോട്ഠാസപരിയോസാനാ ഖാദിതം, തതിയകോട്ഠാസം അതിക്കമ്മ യാവ ചതുത്ഥകോട്ഠാസപരിയോസാനാ ദുക്കടവത്ഥു.

യദിപി നിമിത്തം സബ്ബസോ ഖായിതന്തി ‘‘ജീവമാനകസരീരംയേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. അല്ലസരീരേതി അഭിനവേ, അകുഥിതേ വാ മനുസ്സാനം ജീവമാനസരീരേ അക്ഖിനാസാദീസു ഥുല്ലച്ചയമേവ. തിരച്ഛാനഗതാനം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം നാസായ വത്ഥികോസേ ച ഥുല്ലച്ചയന്തി ‘‘അമഗ്ഗേന അമഗ്ഗം പവേസേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി ഇമായ പാളിയാ അത്ഥവിസേസേനേത്ഥ വുത്തം. ഉപകച്ഛകാദീസു ദുക്കടം, സബ്ബേസമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനം അക്ഖികണ്ണവണേസു ദുക്കടം, അവസേസസരീരേപി ദുക്കടമേവാതി ഇദം വിനീതവത്ഥുസ്മിം ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവാ’’തി. ‘‘അലം ഭഗിനി നേതം കപ്പതീ’’തി (പാരാ. ൭൯) ഇമിനാ താവ മേഥുനരാഗാഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, ഊരുന്തരികായ ഘട്ടേഹി…പേ… സോ ഭിക്ഖു തഥാ അകാസീ’’തി ഇമിനാ താവ മോചനസ്സാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി, തേനേവാഹ ഭഗവാ ‘‘ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി. ‘‘യോ പന മേഥുനരാഗേന ഊരുന്തരികായ ഘട്ടേതി, തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി സിദ്ധന്തി കത്വാ വുത്തം.

മനുസ്സാനം അക്ഖികണ്ണവണാദി ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു, തിരച്ഛാനഗതാനം ദുക്കടവത്ഥൂതി ഏത്ഥ ദുവിഞ്ഞേയ്യോ പാളിലേസോ, തസ്മാ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, രത്തചിത്തേന അങ്ഗജാതം ഛുപിതബ്ബം, യോ ഛുപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വചനതോ രത്തചിത്തേന അക്ഖികണ്ണവണം ഛുപന്തസ്സ ദുക്കടന്തി സിദ്ധന്തി അയം ചമ്മക്ഖന്ധകേ പാളിലേസോതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘ജീവമാനകപുരിസസ്സാതി ജീവമാനകസദ്ദോ മതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ഞാപനത്ഥം വുത്തോ’’തി വദന്തി. മഹാഅട്ഠകഥായം പനാതി ഇദം കിഞ്ചാപി ‘‘കത്വാ മഹാഅട്ഠകഥം സരീര’’ന്തി വുത്തം, അഥ ഖോ സേസഅട്ഠകഥാസു ‘‘മേഥുനരാഗേന മുഖേനാ’’തി വചനാഭാവതോ തത്ഥേവ ഭാവതോ തം വചനം പാളിവചനേന സംസന്ദിത്വാ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘തം സബ്ബമ്പീതി മഹാഅട്ഠകഥായമേവ മേഥുനരാഗേന ഇത്ഥിയാ നിമിത്തം അപ്പവേസേന്തോ ഛുപതി, ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി ച വുത്തം. ‘‘മേഥുനരാഗേന മുഖേനാ’’തിപി കത്ഥചി, പാളിയം അവിസേസേന ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, രത്തചിത്തേന അങ്ഗജാതം ഛുപിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ ‘‘തം സബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പുരിമം പസംസന്തീതി തിരച്ഛാനഗതി…പേ… വുത്തനയേനേവ ഥുല്ലച്ചയം, കായസംസഗ്ഗരാഗേന ദുക്കടന്തിആദിഅട്ഠകഥാവചനേഹി സംസന്ദനതോ. ‘‘തം സബ്ബമ്പി…പേ… പുരിമം പസംസന്തീ’’തി ഇദം സങ്ഗീതിതോ പച്ഛാ സീഹളദീപകേഹി ആചരിയേഹി പാളിയാ, അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തവചനം സംസന്ദിത്വാ വുത്തവിനിച്ഛയോതി വുത്തം. ഏത്ഥ ഇതരഥാ ഹീതി പകതിമുഖേന. കസ്മാ ദുക്കടന്തി ചേ? ‘‘അങ്ഗുലിബീജാദീനി പവേസേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി വുത്തത്താ യുത്തം. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ പസ്സാവമഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായമ്പി പുബ്ബേ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വത്വാ ഏത്ഥ ‘‘പസ്സാവമഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തത്താ അവസേസനിമിത്തേ ദുക്കടന്തി യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. വുത്തനയേനേവാതി മേഥുനരാഗേന. ഥുല്ലച്ചയന്തി ച ഖന്ധകേ പസ്സാവനിമിത്തവസേനേവാഗതത്താ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ഏകൂനസത്തതിദ്വിസതചതുക്കകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സന്ഥതചതുക്കഭേദകകഥാവണ്ണനാ

൬൧-൨. ഇത്ഥിനിമിത്തം ഖാണും കത്വാതി ഇത്ഥിനിമിത്തസ്സ അന്തോ ഖാണും പവേസേത്വാ സമതലം വാ കത്വാ അതിരിത്തം വാ ഖാണും ഘട്ടേന്തസ്സ ദുക്കടം പവേസാഭാവാ. ഈസകം അന്തോ പവേസേത്വാ ഠിതം ഖാണുമേവ ചേ അങ്ഗജാതേന ഛുപതി, പാരാജികം. ‘‘ഉപ്പലഗന്ധാ ഉപ്പലഭാവാ’’തിപി ദീപവാസിനോ പഠന്തി കിര. സുത്തം ഭിക്ഖുമ്ഹീതി സേവനചിത്തം ഉപട്ഠിതേതി (പാരാ. ൫൭) ഏത്ഥ വിയ. ‘‘സുത്തഭിക്ഖുമ്ഹീ’’തി ച പഠന്തി, തം ഉജുകമേവ.

സന്ഥതചതുക്കഭേദകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

പകിണ്ണകേ യാനി സിക്ഖാപദാനി ‘‘കിരിയാനീ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം വസേന കായോ, വാചാ ച സഹ വിഞ്ഞത്തിയാ വേദിതബ്ബാ. അകിരിയാനം വസേന വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ വേദിതബ്ബാ, ചിത്തം പനേത്ഥ അപ്പമാണം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനസ്സ കിരിയത്താ, അചിത്തകത്താ ച. തത്ഥ കിരിയാ ആപത്തിയാ അനന്തരചിത്തസമുട്ഠാനാ വേദിതബ്ബാ. അവിഞ്ഞത്തിജനകമ്പി ഏകച്ചം ബാഹുല്ലനയേന ‘‘കിരിയ’’ന്തി വുച്ചതി, യഥയിദം പഠമപാരാജികം വിഞ്ഞത്തിയാ അഭാവേപി ‘‘സോ ചേ സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ഹി വുത്തം ‘‘ന സാദിയതി അനാപത്തീ’’തി ച. വിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാപി കിരിയാ വിനാ സേവനചിത്തേന ന ഹോതി ചിത്തജത്താ, വികാരരൂപത്താ, ചിത്താനുപരിവത്തികത്താ ച. തസ്മാ കിരിയാസങ്ഖാതമിദം വിഞ്ഞത്തിരൂപം ഇതരം ചിത്തജരൂപം വിയ ജനകചിത്തേന വിനാ ന തിട്ഠതി, ഇതരം സദ്ദായതനം തിട്ഠതി, തസ്മാ കിരിയായ സതി ഏകന്തതോ തജ്ജനകം സേവനചിത്തം അത്ഥിയേവാതി കത്വാ ന സാദിയതി അനാപത്തീതി ന യുജ്ജതി. യസ്മാ വിഞ്ഞത്തിജനകമ്പി സമാനം സേവനചിത്തം ന സബ്ബകാലം വിഞ്ഞത്തിം ജനേതി, തസ്മാ വിനാപി വിഞ്ഞത്തിയാ സയം ഉപ്പജ്ജതീതി കത്വാ ‘‘സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി വുത്തം. നുപ്പജ്ജതി ചേ, ന സാദിയതി നാമ, തസ്സ അനാപത്തി, തേനേവ ഭഗവാ ‘‘കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി ചിത്തേനേവ ആപത്തിം പരിച്ഛിന്ദതി, ന കിരിയായാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി, താനി ഏവ ആപത്തികരാ ധമ്മാ നാമാതി ച, ചതൂഹാകാരേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതി കായേന വാചായ കായവാചാഹി കമ്മവാചായ ആപജ്ജതീതി ച ഏതാനി സുത്തപദാനി അവിരോധിതാനി ഹോന്തി, അഞ്ഞഥാ വിരോധിതാനി. കഥം? യഞ്ഹി ആപത്തിം കമ്മവാചായ ആപജ്ജതി, ന തത്ഥ കായാദയോതി ആപന്നം, തതോ കമ്മവാചായ സദ്ധിം ആപത്തികരാ ധമ്മാ സത്താതി ആപജ്ജതി, അഥ തത്ഥാപി കായാദയോ ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ ലബ്ഭന്തി. ‘‘ചതൂഹി ആകാരേഹീ’’തി ന യുജ്ജതി, ‘‘തീഹാകാരേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി ഏവം വിരോധിതാനി ഹോന്തി. കഥം അവിരോധിതാനീതി? സവിഞ്ഞത്തികാവിഞ്ഞത്തികഭേദഭിന്നത്താ കായാദീനം. യാ കിരിയാ ആപത്തി, തം ഏകച്ചം കായേന സവിഞ്ഞത്തികേന ആപജ്ജതി, ഏകച്ചം സവിഞ്ഞത്തിയാ വാചായ, ഏകച്ചം സവിഞ്ഞത്തികാഹി കായവാചാഹി ആപജ്ജതി. യാ പന അകിരിയാ ആപത്തി, തം ഏകച്ചം കമ്മവാചായ ആപജ്ജതി, തഞ്ച ഖോ അവസിട്ഠാഹി അവിഞ്ഞത്തികാഹി കായവാചാഹിയേവ, ന വിനാ ‘‘നോ ചേ കായേന വാചായ പടിനിസ്സജ്ജതി, കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൪൧൪, ൪൨൧) വചനതോ. അവിസേസേന വാ ഏകച്ചം ആപത്തിം കായേന ആപജ്ജതി, ഏകച്ചം വാചായ, ഏകച്ചം കായവാചാഹി. യം പനേത്ഥ കായവാചാഹി, തം ഏകച്ചം കേവലാഹി കായവാചാഹി ആപജ്ജതി, ഏകച്ചം കമ്മവാചായ ആപജ്ജതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ഏവം അവിരോധിതാനി ഹോന്തി.

തത്രായം സമാസതോ അത്ഥവിഭാവനാ – കായേന ആപജ്ജതീതി കായേന സവിഞ്ഞത്തികേന അകത്തബ്ബം കത്വാ ഏകച്ചം ആപജ്ജതി, അവിഞ്ഞത്തികേന കത്തബ്ബം അകത്വാ ആപജ്ജതി, തദുഭയമ്പി കായകമ്മം നാമ. അകതമ്പി ഹി ലോകേ ‘‘കത’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ഇദം ദുക്കടം മയാ, യം മയാ പുഞ്ഞം ന കത’’ന്തി ഏവമാദീസു, സാസനേ ച ‘‘ഇദം തേ, ആവുസോ ആനന്ദ, ദുക്കടം, യം ത്വം ഭഗവന്തം ന പുച്ഛീ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൪൪൩), ഏവമിധ വിനയപരിയായേ കായേന അകരണീയമ്പി ‘‘കായകമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി, അയമേവ നയോ വാചായ ആപജ്ജതീതിആദീസു. തത്ഥ സമുട്ഠാനഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബതോ വാ അകത്തബ്ബതോ വാ കായാദിഭേദാപേക്ഖമേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം. കിരിയാഗ്ഗഹണം കായാദീനം സവിഞ്ഞത്തികാവിഞ്ഞത്തികഭേദദസ്സനത്ഥം. സഞ്ഞാഗ്ഗഹണം ആപത്തിയാ അങ്ഗാനങ്ഗചിത്തവിസേസദസ്സനത്ഥം, തേന യം ചിത്തം കിരിയാലക്ഖണേ, അകിരിയാലക്ഖണേ വാ സന്നിഹിതം, യതോ വാ കിരിയാ വാ അകിരിയാ വാ ഹോതി, ന തം അവിസേസേന ആപത്തിയാ അങ്ഗം വാ അനങ്ഗം വാ ഹോതി, കിന്തു യായ സഞ്ഞായ ‘‘സഞ്ഞാവിമോക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി, തായ സമ്പയുത്തം ചിത്തം അങ്ഗം, ഇതരം അനങ്ഗന്തി ദസ്സിതം ഹോതി. ഇദാനി യേന ചിത്തേന സിക്ഖാപദം സചിത്തകം ഹോതി, യദഭാവാ അചിത്തകം, തേന തസ്സ അവിസേസേന സാവജ്ജത്താ ലോകവജ്ജഭാവോവ വുച്ചതി, കിന്തു സാവജ്ജംയേവ സമാനം ഏകച്ചം ലോകവജ്ജം ഏകച്ചം പണ്ണത്തിവജ്ജന്തി ദസ്സനത്ഥം ലോകവജ്ജഗ്ഗഹണം. ചിത്തമേവ യസ്മാ ‘‘ലോകവജ്ജ’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ മനോകമ്മമ്പി സിയാ ആപത്തീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം കമ്മഗ്ഗഹണം. യം പനേത്ഥ അകിരിയാലക്ഖണം കമ്മം, തം കുസലത്തികവിനിമുത്തം സിയാതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം കുസലത്തികഗ്ഗഹണം. യാ പനേത്ഥ അബ്യാകതാ ആപത്തി, തം ഏകച്ചം അവേദനമ്പി സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപന്നോ ആപജ്ജതീതി കത്വാ വേദനാത്തികം ഏത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം വേദനാത്തികഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. സിക്ഖാപദഞ്ഹി സചിത്തകപുഗ്ഗലവസേന ‘‘തിചിത്തം തിവേദന’’ന്തി ലദ്ധവോഹാരം അചിത്തകേനാപന്നമ്പി ‘‘തിചിത്തം തിവേദന’’മിച്ചേവ വുച്ചതി. തത്രിദം സുത്തം ‘‘അത്ഥാപത്തി അചിത്തകോ ആപജ്ജതി അചിത്തകോ വുട്ഠാതി (പരി. ൩൨൪). അത്ഥാപത്തി കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി കുസലചിത്തോ വുട്ഠാതീ’’തിആദി (പരി. ൪൭൦). അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘സഞ്ഞാ സദാ അനാപത്തിമേവ കരോതി, ചിത്തം ആപത്തിമേവ, അചിത്തകം നാമ വത്ഥുഅവിജാനനം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം വീതിക്കമജാനനം, ഇദമേതേസം നാനത്ത’’ന്തി വുത്തം.

സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേനാതി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം സങ്ഗഹവസേന. ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരദാനാദി കിരിയാകിരിയതോ. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാദി സിയാ കിരിയതോ. ഉപനിക്ഖിത്താപടിക്ഖേപേ സിയാ അകിരിയതോ. ദേസിതവത്ഥുകപമാണാതിക്കന്തകുടികരണേ സിയാ കിരിയതോ, അദേസിതവത്ഥുകപമാണാതിക്കന്തകരണേ സിയാ കിരിയാകിരിയതോ. യം ചിത്തങ്ഗം ലഭതിയേവാതി കായചിത്തം വാചാചിത്തന്തി ഏവം. വിനാപി ചിത്തേനാതി ഏത്ഥ വിനാപി ചിത്തേന സഹാപി ചിത്തേനാതി അധിപ്പായോ. യോ സോ സവിഞ്ഞത്തികോ, അവിഞ്ഞത്തികോ ച വുത്തോ കായോ, തസ്സ കമ്മം കായകമ്മം, തഥാ വചീകമ്മം. തത്ഥ സവിഞ്ഞത്തികോ കായോ ഉപ്പത്തിയാ കമ്മം സാധേതി, ഇതരോ അനുപ്പത്തിയാ. തഥാ വാചാതി വേദിതബ്ബം, സിക്ഖാപദന്തി ‘‘യോ തത്ഥ നാമകായോ പദകായോ’’തി വചനതോ വീതിക്കമേ യുജ്ജതീതി വുത്തം. ‘‘ഹസിതുപ്പാദവോട്ഠബ്ബനാനിപി ആപത്തിസമുട്ഠാപകചിത്താനി. ഇദമ്പി ന മയാ പരിച്ഛിന്നന്തി ഹസമാനോ പസ്സതി യദാ, തദാ വോട്ഠബ്ബനം ജവനഗതിക’’ന്തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. അഭിഞ്ഞാചിത്താനി പഞ്ഞത്തിം അജാനിത്വാ ഇദ്ധിവികുബ്ബനാദികാലേ ഗഹേതബ്ബാനി.

ഏത്ഥ പന യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ…പേ… മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ അത്ഥി കോചി പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ, അത്ഥി കോചി ന പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ. ദുക്കടഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂസു പടിസേവന്തോ അത്ഥി കോചി ന പാരാജികോ. പക്ഖപണ്ഡകോ അപണ്ഡകപക്ഖേ ഉപസമ്പന്നോ പണ്ഡകപക്ഖേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ സോ പാരാജികം ആപത്തിം നാപജ്ജതീതി ന പാരാജികോ നാമ. ന ഹി അഭിക്ഖുനോ ആപത്തി നാമ അത്ഥി. സോ അനാപത്തികത്താ അപണ്ഡകപക്ഖേ ആഗതോ കിം അസംവാസോ ഹോതി ന ഹോതീതി? ഹോതി, ‘‘അഭബ്ബോ തേന സരീരബന്ധനേനാ’’തി (പാരാ. ൫൫; മഹാവ. ൧൨൯) ഹി വുത്തം. ‘‘യോ പന, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖൂനം…പേ… അസംവാസോ’’തി (പാരാ. ൪൪) വുത്തത്താ യോ പന ഭിക്ഖുഭാവേന മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, സോ ഏവ അഭബ്ബോ. നായം അപാരാജികത്താതി ചേ? ന, ‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൮൬) വുത്തട്ഠാനേ യഥാ അഭിക്ഖുനാ കമ്മവാചായ സാവിതായപി കമ്മം രുഹതി കമ്മവിപത്തിയാ അസമ്ഭവതോ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. തത്രിദം യുത്തി – ഉപസമ്പന്നപുബ്ബോ ഏവ ചേ കമ്മവാചം സാവേതി, സങ്ഘോ ച തസ്മിം ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീ, ഏവഞ്ചേ കമ്മം രുഹതി, ന അഞ്ഞഥാതി നോ ഖന്തീതി ആചരിയോ. ഗഹട്ഠോ വാ തിത്ഥിയോ വാ പണ്ഡകോ വാ അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞീ കമ്മവാചം സാവേതി, സങ്ഘേന കമ്മവാചാ ന വുത്താ ഹോതി, ‘‘സങ്ഘോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, സങ്ഘോ ഉപസമ്പാദേതി, ഉപസമ്പന്നോ സങ്ഘേനാ’’തി (മഹാവ. ൧൨൭) ഹി വചനതോ സങ്ഘേന കമ്മവാചായ വത്തബ്ബായ സങ്ഘപരിയാപന്നേന, സങ്ഘപരിയാപന്നസഞ്ഞിതേന വാ ഏകേന വുത്താ സങ്ഘേന വുത്താവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ, അയമേവ സബ്ബകമ്മേസു യുത്തി. തഥാ അത്ഥി മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ കോചി നാസേതബ്ബോ ‘‘യോ ഭിക്ഖുനീദൂസകോ, അയം നാസേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ഏവ, സോ അനുപസമ്പന്നോവ, സഹസേയ്യാപത്തിആദിം ജനേതി, തസ്സ ഓമസനേ ച ദുക്കടം ഹോതി. അഭിക്ഖുനിയാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ ന നാസേതബ്ബോ ‘‘അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ…പേ… നാസേതബ്ബോ’’തി പാളിയാ അഭാവതോ. തേനേവ സോ ഉപസമ്പന്നസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ന സഹസേയ്യാപത്താദിം ജനേതി, കേവലം അസംവാസോതി കത്വാ ഗണപൂരകോ ന ഹോതി, ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോപി ഹി സംവാസോതി വുത്തോ. സമസിക്ഖതാപി സംവാസോതി കത്വാ സോ തേന സദ്ധിം നത്ഥീതി പദസോധമ്മാപത്തിം പന ജനേതീതി കാരണച്ഛായാ ദിസ്സതി. യഥാ ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഏകകമ്മാദിനോ സംവാസസ്സ അഭാവാ ഭിക്ഖുനീ അസംവാസാ ഭിക്ഖുസ്സ, തഥാ ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനിയാ, പദസോധമ്മാപത്തിം പന ജനേതി. തഥാ ‘‘അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോപി ഏകച്ചോ യോ നാസേതബ്ബോ’’തി അവുത്തോതി ഇമിനാ നിദസ്സനേന സാ കാരണച്ഛായാ ഗഹണം ന ഗച്ഛതി.

അപി ച ‘‘ഭിക്ഖു സുത്തഭിക്ഖുമ്ഹി വിപ്പടിപജ്ജതി, പടിബുദ്ധോ സാദിയതി, ഉഭോ നാസേതബ്ബാ’’തി (പാരാ. ൬൬) ച, ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി (പാരാ. ൩൮൪) ച വചനതോ യോ സങ്ഘമജ്ഝം പവിസിത്വാ അനുവിജ്ജകേന അനുവിജ്ജിയമാനോ പരാജാപിതോ, സോപി അനുപസമ്പന്നോവ, ന ഓമസവാദപാചിത്തിയം ജനേതീതി വേദിതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ‘‘ഉപസമ്പന്നം ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീ ഖുംസേതുകാമോ’’തി പാളി നത്ഥി, കിഞ്ചാപി കങ്ഖാവിതരണിയം ‘‘യം അക്കോസതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, അനഞ്ഞാപദേസേന ജാതിആദീഹി അക്കോസനം, ‘മം അക്കോസതീ’തി ജാനനാ, അത്ഥപുരേക്ഖാരതാദീനം അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, തഥാപി ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദേ ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ ഓകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി ഓമസവാദസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯) വചനതോ അസുദ്ധേ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞായ ഏവ ഓമസന്തസ്സ പാചിത്തിയം. അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സ ദുക്കടം. ‘‘സുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അനജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ ഓകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി ഓമസവാദസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯) വചനതോ പന കങ്ഖാവിതരണിയം ‘‘തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞിതാ’’തി ന വുത്തം അനേകംസികത്താ തസ്സ അങ്ഗസ്സാതി വേദിതബ്ബം.

അപി ചേത്ഥ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകചതുക്കം വേദിതബ്ബം, അത്ഥി പുഗ്ഗലോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, അത്ഥി സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ, അത്ഥി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ ചേവ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ച, അത്ഥി നേവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. തത്ഥ തതിയോ ഭിക്ഖുനീസിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ വേദിതബ്ബോ. സാ ഹി യാവ ന ലിങ്ഗം പരിച്ചജതി, കാസാവേ സഉസ്സാഹാവ സമാനാ സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തീപി ഭിക്ഖുനീ ഏവ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നാവ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനിയാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാന’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൩൪). കദാ ച പന സാ അഭിക്ഖുനീ ഹോതീതി? യദാ സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമാ ഗിഹിനിവാസനം നിവാസേതി, സാ ‘‘വിബ്ഭന്താ’’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘യദേവ സാ വിബ്ഭന്താ, തദേവ അഭിക്ഖുനീ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൪). കിത്താവതാ പന വിബ്ഭന്താ ഹോതീതി? സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമാ കാസാവേസു അനാലയാ കാസാവം വാ അപനേതി, നഗ്ഗാ വാ ഗച്ഛതി, തിണപണ്ണാദിനാ വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ഗച്ഛതി, കാസാവംയേവ വാ ഗിഹിനിവാസനാകാരേന നിവാസേതി, ഓദാതം വാ വത്ഥം നിവാസേതി, സലിങ്ഗേനേവ വാ സദ്ധിം തിത്ഥിയേസു പവിസിത്വാ കേസലുഞ്ചനാദിവതം സമാദിയതി, തിത്ഥിയലിങ്ഗം വാ സമാദിയതി, തദാ വിബ്ഭന്താ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യാ ഭിക്ഖുനിലിങ്ഗേ ഠിതാവ തിത്ഥിയവതം സമാദിയതി, സാ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഭിക്ഖു വിയ പച്ഛാ പബ്ബജ്ജമ്പി ന ലഭതി, സേസാ പബ്ബജ്ജമേവേകം ലഭന്തി, ന ഉപസമ്പദം. പാളിയം കിഞ്ചാപി ‘‘യാ സാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനീ സകാസാവാ തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ, സാ ആഗതാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ’’തി വചനതോ യാ പഠമം വിബ്ഭമിത്വാ പച്ഛാ തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ, സാ ആഗതാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബാതി അനുഞ്ഞാതം വിയ ദിസ്സതി. സങ്ഗീതിആചരിയേഹി പന ‘‘ചതുവീസതി പാരാജികാനീ’’തി വുത്തത്താ ന പുന സാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ, തസ്മാ ഏവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം നാനുഞ്ഞാതം ഭഗവതാ. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നാ പന ഭിക്ഖുനീ ഏവ. പക്ഖപണ്ഡകീപി ഭിക്ഖുനീ ഏവ. കിന്തി പുച്ഛാ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൬൭. വിനീതാനി വിനിച്ഛിതാനി വത്ഥൂനി വിനീതവത്ഥൂനി. തേസം തേസം ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദീനം വത്ഥൂനം പാടേക്കം നാമഗണനം ഉദ്ധരിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഊനാധികദോസസോധനട്ഠേന ഉദ്ദാനാ ച താ മത്രാദിസിദ്ധിഗാഥാഹി ഛന്ദോവിചിതിലക്ഖണേന ഗാഥാ ചാതി ‘‘ഉദ്ദാനഗാഥാ നാമാ’’തി വുത്തം, ദേ, സോധനേ ഇതി ധാതുസ്സ രൂപം ഉദ്ദാനാതി വേദിതബ്ബം. ഇമാ പന ഉദ്ദാനഗാഥാ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി സങ്ഗീതികാലേ ഠപിതാ, കത്ഥാതി ചേ? പദഭാജനീയാവസാനേ. ‘‘വത്ഥുഗാഥാ നാമ ‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂ’തിആദീനം ഇമേസം വിനീതവത്ഥൂനം നിദാനാനീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന വിനീതവത്ഥൂനി ഏവ ‘‘വത്ഥുഗാഥാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. ഇദമേത്ഥ സമാസതോ അധിപ്പായനിദസ്സനം – ‘‘ആപത്തിം ത്വം, ഭിക്ഖു, ആപന്നോ പാരാജിക’’ന്തി മൂലാപത്തിദസ്സനവസേന വാ, ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖു, പാരാജികസ്സ, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ദുക്കടസ്സാ’’തി ആപത്തിഭേദദസ്സനവസേന വാ, ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖു, അസാദിയന്തസ്സാ’’തി അനാപത്തിദസ്സനവസേന വാ യാനി വത്ഥൂനി വിനീതാനി വിനിച്ഛിതാനി, താനി വിനീതവത്ഥൂനി നാമ. തേസം വിനീതവത്ഥൂനം നിദാനവത്ഥുദീപികാ തന്തി വത്ഥുഗാഥാ നാമ. ഉദ്ദാനഗാഥാവ ‘‘വത്ഥുഗാഥാ’’തി വുത്താതി ഏകേ. തേസം ‘‘ഇമിനാ ലക്ഖണേന ആയതിം വിനയധരാ വിനയം വിനിച്ഛിനിസ്സന്തീ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝതി. ന ഹി ഉദ്ദാനഗാഥായം കിഞ്ചിപി വിനിച്ഛയലക്ഖണം ദിസ്സതി, ഉദ്ദാനഗാഥാനം വിസും പയോജനം വുത്തം ‘‘സുഖം വിനയധരാ ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി, തസ്മാ പയോജനനാനത്തതോപേതം നാനത്തം വേദിതബ്ബം. തത്ഥായം വിഗ്ഗഹോ – വത്ഥൂനി ഏവ ഗാഥാ വത്ഥുഗാഥാ. വിനീതവത്ഥുതോ വിസേസനത്ഥമേത്ഥ ഗാഥാഗ്ഗഹണം. ഉദ്ദാനഗാഥാതോ വിസേസനത്ഥം വത്ഥുഗ്ഗഹണന്തി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘ഗാഥാനം വത്ഥൂനീതി വത്തബ്ബേ വത്ഥുഗാഥാതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. മക്കടിവത്ഥും അഞ്ഞേ തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ആരോചേസും, ഇധ സയമേവ. തത്ഥ കാരണസ്സ ‘‘ഭഗവതാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വുത്തത്താ വജ്ജിപുത്തകാപി അഞ്ഞേ ഏവ. ‘‘തത്ഥ ആനന്ദത്ഥേരോ, ഇധ തേ ഏവാ’’തി അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ആചരിയസ്സ അധിപ്പായോ പുബ്ബേ വുത്തോ, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം.

൬൭-൮. ഞത്വാതി അപുച്ഛിത്വാ സയമേവ ഞത്വാ. പോക്ഖരന്തി സരീരം ഭേരിപോക്ഖരം വിയ. ലോകിയാ അവികലം ‘‘സുന്ദര’’ന്തി വദന്തി, തസ്മാ വണ്ണപോക്ഖരതായാതി പഠമേനത്ഥേന വിസിട്ഠകായച്ഛവിതായാതി അത്ഥോ, ദുതിയേന വണ്ണസുന്ദരതായാതി. ‘‘ഉപ്പലഗബ്ഭവണ്ണത്താ സുവണ്ണവണ്ണാ, തസ്മാ ഉപ്പലവണ്ണാതി നാമം ലഭീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. നീലുപ്പലവണ്ണാ കായച്ഛവീതി വചനം പന സാമച്ഛവിം ദീപേതി. ലോകേ പന ‘‘ഉപ്പലസമാ പസത്ഥസാമാ’’തി വചനതോ ‘‘യാ സാമാ സാമവണ്ണാ സാമതനുമജ്ഝാ, സാ പാരിചരിയാ സഗ്ഗേ മമ വാസോ’’തി വചനതോ സാമച്ഛവികാ ഇത്ഥീനം പസത്ഥാ. ‘‘യാവസ്സാ നം അന്ധകാര’’ന്തിപി പാഠോ. കിലേസകാമേഹി വത്ഥുകാമേസു യോ ന ലിമ്പതി.

൬൯. ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭൂതന്തി ഇത്ഥിസണ്ഠാനം പാതുഭൂതം, തഞ്ച ഖോ പുരിസിന്ദ്രിയസ്സ അന്തരധാനേന ഇത്ഥിന്ദ്രിയസ്സ പാതുഭാവേന. ഏവം പുരിസിന്ദ്രിയപാതുഭാവേപി. ഏതേന യഥാ ബ്രഹ്മാനം പുരിസിന്ദ്രിയം നുപ്പജ്ജതി, കേവലം പുരിസസണ്ഠാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി, യഥാ ച കസ്സചി പണ്ഡകസ്സ വിനാപി പുരിസിന്ദ്രിയേന പുരിസസണ്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതി, ന തഥാ തേസന്തി ദസ്സിതം ഹോതി, തം പന ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസിന്ദ്രിയം വാ അന്തരധായന്തം മരന്താനം വിയ പടിലോമക്കമേന സത്തരസമചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ അന്തരധായതി. പച്ചുപ്പന്നേ ഇന്ദ്രിയേ നിരുദ്ധേ ഇതരം വിസഭാഗിന്ദ്രിയം പാതുഭവതി. യസ്മാ മഹാനിദ്ദം ഓക്കന്തസ്സേവ കിരസ്സ വിസഭാഗിന്ദ്രിയം പാതുഭവതി, തസ്മാ ‘‘രത്തിഭാഗേ നിദ്ദം ഓക്കന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തംയേവ ഉപജ്ഝം തമേവ ഉപസമ്പദ’’ന്തി വചനതോ പവത്തിനീയേവ ഉപജ്ഝായാ, ഉപസമ്പദാചരിയാ ഭിക്ഖുനീയേവ ആചരിയാതി കത്വാ താസം ഉപജ്ഝായവത്തം, ആചരിയവത്തഞ്ച ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാസദാസായം പാതം ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ കാതബ്ബം, താഹി ച ഇമസ്സ വിഹാരം ആഗമ്മ സദ്ധിവിഹാരികവത്താദി കാതബ്ബം നു ഖോതി ചേ? ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനീഹി സങ്ഗമിതു’’ന്തി വചനേന വിനാഭാവദീപനതോ കേവലം ന പുന ഉപജ്ഝാ ഗഹേതബ്ബാ, ന ച ഉപസമ്പദാ കാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥമേവ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തംയേവ ഉപജ്ഝ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഭിക്ഖുനീഹി സങ്ഗമിതുന്തി ഭിക്ഖൂഹി വിനാ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുനീഹി ഏവ സദ്ധിം സമങ്ഗീ ഭവിതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ, തസ്മാ ഇമിനാ പാളിലേസേന ‘‘തസ്സാ ഏവ ഗാമന്തരാദീഹി അനാപത്തീ’’തി അട്ഠകഥാവചനം സിദ്ധം ഹോതി, ആഗന്ത്വാ സങ്ഗമിതും സക്കാ, യഞ്ച ഭഗവതാ ഗമനം അനുഞ്ഞാതം, തം നിസ്സായ കുതോ ഗാമന്തരാദിപച്ചയാ ആപത്തി. ന ഹി ഭഗവാ ആപത്തിയം നിയോജേതീതി യുത്തമേവ തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘യാ ആപത്തിയോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീഹി അസാധാരണാ, താഹി ആപത്തീഹി അനാപത്തീ’’തി പാളിവചനതോ ന ഗാമന്തരാദീഹി അനാപത്തീതി ആപജ്ജതി. സാധാരണതാ ആപത്തിയേവ ‘‘യാ ആപത്തിയോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീഹി അസാധാരണാ, യാ ച ഭിക്ഖുനീഹി സങ്ഗമന്തിയാ ഗാമന്തരനദീപാരരത്തിവിപ്പവാസഗണഓഹീയനാപത്തിയോ, താഹി ആപത്തീഹി അനാപത്തീ’’തി ന വുത്തത്താതി ചേ? ന വുത്തം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം സങ്കന്തായപി തസ്സാ താ പഹായ അഞ്ഞാഹി സങ്ഗമന്തിയാ ഗാമന്തരാദീഹി അനാപത്തി ഏവ സബ്ബകാലന്തി ഇമസ്സ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ തഥാ ന വുത്തന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ഗാമന്തരാപത്താദിവത്ഥും സഞ്ചിച്ച തസ്മിം കാലേ അജ്ഝാചരന്തീപി സാ ലിങ്ഗപാതുഭാവേന കാരണേന അനാപജ്ജനതോ അനാപത്തി. അനാപജ്ജനട്ഠേനേവ വുട്ഠാതി നാമാതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ യോഗീ അനുപ്പന്നേ ഏവ കിലേസേ നിരോധേതി. അബന്ധനോപി പത്തോ ‘‘ഊനപഞ്ചബന്ധനോ’’തി വുച്ചതി, സബ്ബസോ വാ പന ന സാവേതി അപ്പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാ, ഏവമിധ അനാപന്നാപി ആപത്തി വുട്ഠിതാ നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന സാ പുരിസേന സഹസേയ്യാപത്തിം അനാപജ്ജന്തീപി സക്കോതി ഭിക്ഖുനീഹി സങ്ഗമിതും, തസ്മാ അനാപത്തീതി കത്വാ അട്ഠകഥായം ‘‘ഉഭിന്നമ്പി സഹസേയ്യാപത്തി ഹോതീ’’തി വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരേ ‘‘അപരേഹിപി ചതൂഹാകാരേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതി സങ്ഘമജ്ഝേ ഗണമജ്ഝേ പുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ ലിങ്ഗപാതുഭാവേനാ’’തി (പരി. ൩൨൪). യം പന വുത്തം പരിവാരേ ‘‘അത്ഥാപത്തി ആപജ്ജന്തോ വുട്ഠാതി വുട്ഠഹന്തോ ആപജ്ജതീ’’തി (പരി. ൩൨൪), തസ്സ സഹസേയ്യാദിം ആപജ്ജതി അസാധാരണാപത്തീഹി വുട്ഠാതി, തദുഭയമ്പി സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദൂരേ വിഹാരോ ഹോതി പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമം, വിഹാരതോ പട്ഠായ ഗാമം പവിസന്തിയാ ഗാമന്തരം ഹോതീതി അത്ഥോ. സംവിദഹനം പരിമോചേത്വാതി അദ്ധാനഗമനസംവിദഹനം അകത്വാതി അത്ഥോ. താ കോപേത്വാതി പരിച്ചജിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘പരിപുണ്ണവസ്സസാമണേരേനാപീ’’തി വചനതോ അപരിപുണ്ണവസ്സസ്സ ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണം നത്ഥീതി വിയ ദിസ്സതി. വിനയകമ്മം കത്വാ ഠപിതോതി വികപ്പേത്വാ ഠപിതോ. അവികപ്പിതാനം ദസാഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയതാ വേദിതബ്ബാ. പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം വട്ടതീതി പന ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം സന്നിധിം ഭിക്ഖുനീഹി പടിഗ്ഗാഹാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൨൧) വചനതോ വുത്തം. അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേനാതി വത്ഥും അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേന വാ പടിഗ്ഗഹണേന വാ പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി. പക്ഖമാനത്തകാലേ പുനദേവ ലിങ്ഗം പരിവത്തതി ഛാരത്തം മാനത്തമേവ ദാതബ്ബന്തി സചേ, ഭിക്ഖുകാലേ അപ്പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ, നോ പടിച്ഛന്നായാതി നോ ലദ്ധീതി ആചരിയോ.

പരിവാസദാനം പന നത്ഥീതി ഭിക്ഖുനിയാ ഛാദനാസമ്ഭവതോ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സചേ ഭിക്ഖുനീ അസാധാരണം പാരാജികാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പുരിസലിങ്ഗം പടിലഭതി, ഭിക്ഖൂസു ഉപസമ്പദം ന ലഭതി, പബ്ബജ്ജം ലഭതി, അനുപബ്ബജിത്വാ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതോ സഹസേയ്യാപത്തിം ന ജനേതി. വിബ്ഭന്തായ ഭിക്ഖുനിയാ പുരിസലിങ്ഗേ പാതുഭൂതേ ഭിക്ഖൂസു ഉപസമ്പദം ന ലഭതി, പാരാജികം. അവിബ്ഭന്തമാനസ്സ ഗഹട്ഠസ്സേവ സതോ ഭിക്ഖുനീദൂസകസ്സ സചേ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭവതി, നേവ ഭിക്ഖുനീസു ഉപസമ്പദം ലഭതി, ന പുന ലിങ്ഗപരിവത്തേ ജാതേ ഭിക്ഖൂസു വാതി. ഭിക്ഖുനിയാ ലിങ്ഗപരിവത്തേ സതി ഭിക്ഖു ഹോതി, സോ ചേ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ വിബ്ഭമിത്വാ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പടിലഭേയ്യ, ഭിക്ഖുനീസു ഉപസമ്പദം പടിലഭതി ഉഭയത്ഥ പുബ്ബേ പാരാജികഭാവം അപ്പത്തത്താ. യാ പന ഭിക്ഖുനീ പരിപുണ്ണദ്വാദസവസ്സാ പുരിസലിങ്ഗം പടിലഭേയ്യ, ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ഏവ. പുന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ആഗതോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സത്താ. പുന ലിങ്ഗപരിവത്തേ സതി ഭിക്ഖുനീസു ഉപസമ്പദം ലഭതി. ഏവം ചേ കതദ്വാദസസങ്ഗഹസ്സ ദാരകസ്സ ലിങ്ഗപരിവത്തേ സതി ഗിഹിഗതാ ഇത്ഥീ ഹോതി, പരിപുണ്ണദ്വാദസവസ്സാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ കിര. ഭിക്ഖുനിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗന്തരധാനേന, ഭിക്ഖുസ്സ വാ പുരിസലിങ്ഗന്തരധാനേന പക്ഖപണ്ഡകഭാവോ ഭവേയ്യ, ന സാ ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുനീഹി നാസേതബ്ബാ ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖൂഹി പുന പകതിഭാവാപത്തിസമ്ഭവാ. പകതിപണ്ഡകം പന സന്ധായ ‘‘പണ്ഡകോ നാസേതബ്ബോ’’തി വുത്തം. പക്ഖപണ്ഡകോ ഹി സംവാസനാസനായ നാസേതബ്ബോ, ഇതരോ ഉഭയനാസനായാതി അത്ഥോ. യദി തേസം പുന പകതിഭാവോ ഭവേയ്യ, ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തംയേവ ഉപജ്ഝം തമേവ ഉപസമ്പദം താനിയേവ വസ്സാനി ഭിക്ഖുനീഹി സങ്ഗമിതു’’ന്തി അയം വിധി സമ്ഭവതി. സചേ നേസം ലിങ്ഗന്തരം പാതുഭവേയ്യ, സോ ച വിധി, യാ ആപത്തിയോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീഹി സാധാരണാ, താ ആപത്തിയോ ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ വുട്ഠാതും അസാധാരണാഹി അനാപത്തീതി അയമ്പി വിധി സമ്ഭവതി. യം വുത്തം പരിവാരേ ‘‘സഹ പടിലാഭേന പുരിമം ജഹതി, പച്ഛിമേ പതിട്ഠാതി, വിഞ്ഞത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, പഞ്ഞത്തിയോ നിരുജ്ഝന്തി, സഹ പടിലാഭേന പച്ഛിമം ജഹതി, പുരിമേ പതിട്ഠാതി, വിഞ്ഞത്തിയോ’’തിആദി, തം യഥാവുത്തവിധിം സന്ധായ വുത്തന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തീതി ആചരിയോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗം, പുരിസലിങ്ഗം വാ അന്തരധായന്തം കിം സകലമ്പി സരീരം ഗഹേത്വാ അന്തരധായതി, ഉദാഹു സയമേവ. കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ സകലം സരീരം ഗഹേത്വാ അന്തരധായതി, അയം പുഗ്ഗലോ ചുതോ ഭവേയ്യ. തസ്മാ സാമഞ്ഞാ ചുതോ ഭവേയ്യ, പുന ഉപസമ്പജ്ജന്തോ ഓപപാതികോ ഭവേയ്യ. അഥ സയമേവ അന്തരധായതി, സോപി ഭാവോ തസ്സ വിരുജ്ഝതി. ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനി ഹി സകലമ്പി സരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിതാനീതി ഖണനിരോധോ വിയ തേസം അന്തരധാനം വേദിതബ്ബം, തസ്മാ യഥാവുത്തദോസപ്പസങ്ഗാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠപ്പഭാനം ദീപാനം ഏകപ്പഭാനിരോധേപി ഇതരിസ്സാ ഠാനം വിയ സേസസരീരട്ഠാനം തത്ഥ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൭൧-൨. മുച്ചതു വാ മാ വാ ദുക്കടമേവാതി മോചനരാഗാഭാവതോ. അവിസയോതി അസാദിയനം നാമ ഏവരൂപേ ഠാനേ ദുക്കരന്തി അത്ഥോ. മേഥുനധമ്മോ നാമ ഉഭിന്നം വായാമേന നിപജ്ജതി ‘‘തസ്സ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തീ’’തി വുത്തത്താ, തസ്മാ ത്വം മാ വായാമ, ഏവം തേ അനാപത്തി ഭവിസ്സതി, കിരിയഞ്ഹേതം സിക്ഖാപദന്തി വുത്തം ഹോതി, ‘‘ആപത്തിം ത്വം ഭിക്ഖു ആപന്നോ പാരാജിക’’ന്തി വചനതോ അകിരിയമ്പേതം സിക്ഖാപദം യേഭുയ്യേന ‘‘കിരിയ’’ന്തി വുച്ചതീതി സിദ്ധം ഹോതി.

൭൩-൪. ‘‘പാരാജികഭയേന ആകാസഗതമേവ കത്വാ പവേസനാദീനി കരോന്തസ്സ സഹസാ താലുകം വാ പസ്സം വാ അങ്ഗജാതം ഛുപതി ചേ, ദുക്കടമേവാ’’തി വദന്തി. കസ്മാ? ന മേഥുനരാഗത്താതി, വീമംസിതബ്ബം. ദന്താനം ബാഹിരഭാവോ ഓട്ഠാനം ബാഹിരഭാവോ വിയ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ബഹി നിക്ഖന്തദന്തേ ജിവ്ഹായ ച ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി. തം പുഗ്ഗലം വിസഞ്ഞിം കത്വാതി വചനേന സോ പുഗ്ഗലോ ഖിത്തചിത്തോ നാമ ഹോതീതി ദസ്സിതം ഹോതി. യോ പന പുഗ്ഗലോ ന വിസഞ്ഞീകതോ, സോ ചേ അത്തനോ അങ്ഗജാതസ്സ ധാതുഘട്ടനചരിണിജ്ഝിണികാദിസഞ്ഞായ സാദിയതി, മേഥുനസഞ്ഞായ അഭാവതോ വിസഞ്ഞീപക്ഖമേവ ഭജതീതി തസ്സ അനാപത്തിച്ഛായാ ദിസ്സതി. ‘‘മേഥുനമേതം മഞ്ഞേ കസ്സചി അമനുസ്സസ്സാ’’തി ഞത്വാ സാദിയന്തസ്സ ആപത്തി ഏവ. പണ്ഡകസ്സ മേഥുനധമ്മന്തി പണ്ഡകസ്സ വച്ചമഗ്ഗേ വാ മുഖേ വാ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ സാമിവചനം. അവേദയന്തസ്സപി സേവനചിത്തവസേന ആപത്തി സന്ഥതേനേവ സേവനേ വിയ.

ഉപഹതിന്ദ്രിയവത്ഥുസ്മിം ‘‘ഏതമത്ഥം ആരോചേസും, സോ ആരോചേസീ’’തി ദുവിധോ പാഠോ അത്ഥി. തത്ഥ ‘‘ആരോചേസു’’ന്തി വുത്തപാഠോ ‘‘വേദിയി വാ സോ ഭിക്ഖവേ’’തി വുത്തത്താ സുന്ദരം, അഞ്ഞഥാ ‘‘ആപത്തിം ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ‘‘വേദിയാ വാ’’തി ദീപവാസിനോ പഠന്തി കിര, മേഥുനധമ്മസ്സ പുബ്ബപയോഗാ ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദയോ, തസ്മാ ‘‘ദുക്കടമേവസ്സ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ പുരിമപദേന സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പന ദുക്കടമേവസ്സ ഹോതി, തസ്മാ യാവ സീസം ന പാപുണാതി പുഗ്ഗലോ, താവ ദുക്കടേ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. സീസം നാമ മഗ്ഗപടിപാദനം. ‘‘സീസം ന പാപുണാതീതി പാരാജികം ന ഹോതി താവ പുബ്ബപയോഗദുക്കടേ തിട്ഠതീ’’തി അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠേനാതി ഏത്ഥ ഭാവനിട്ഠാപച്ചയോ വേദിതബ്ബോ. ദട്ഠേന ദംസേന ഖാദനേനാതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം.

൭൬-൭. സങ്ഗാമസീസേ യുദ്ധമുഖേ യോധപുരിസോ വിയായം ഭിക്ഖൂതി ‘‘സങ്ഗാമസീസയോധോ ഭിക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി. രുക്ഖസൂചിദ്വാരം ഉപിലവായ, ഏകേന വാ ബഹൂഹി വാ കണ്ടകേഹി ഥകിതബ്ബം കണ്ടകദ്വാരം. ദുസ്സദ്വാരം സാണിദ്വാരഞ്ച ദുസ്സസാണിദ്വാരം. ‘‘കിലഞ്ജസാണീ’’തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബമ്പി ദുസ്സസാണിയമേവ സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഏകസദിസത്താ ‘‘ഏക’’ന്തി വുത്തം. ആകാസതലേതി ഹമ്മിയതലേതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോതി ഇദാനി വത്തബ്ബം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘കിഞ്ചി കരോന്താ നിസിന്നാ ഹോന്തീതി വുത്തത്താ നിപന്നാനം ആപുച്ഛനം ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘യഥാപരിച്ഛേദമേവ ച ന ഉട്ഠാതി, തസ്സ ആപത്തിയേവാ’’തി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, അനാദരിയദുക്കടാപത്തി ഏവ തത്ഥ അധിപ്പേതാ. കഥം പഞ്ഞായതീതി? ‘‘രത്തിം ദ്വാരം വിവരിത്വാ നിപന്നോ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ ഉട്ഠഹതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തത്താ, മഹാപച്ചരിയം വിസേസേത്വാ ‘‘അനാദരിയദുക്കടാപി ന മുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ ച, തേന ഇതരസ്മാ ദുക്കടാ മുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. യഥാപരിച്ഛേദമേവ ച ന ഉട്ഠാതി, തസ്സ ആപത്തിയേവാതി ഏത്ഥ ന അനാദരിയദുക്കടം സന്ധായ വുത്തം. യഥാപരിച്ഛേദമേവാതി അവധാരണത്താ പരിച്ഛേദതോ അബ്ഭന്തരേ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. പുന ‘‘സുപതീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ സന്നിട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഏവം നിപജ്ജന്തോതി നിപജ്ജനകാലേ ആപജ്ജിതബ്ബദുക്കടമേവ സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ യഥാപരിച്ഛേദേന ഉട്ഠഹന്തസ്സ ദ്വേ ദുക്കടാനീതി വുത്തം ഹോതീതി. അന്ധകട്ഠകഥായമ്പി ‘‘യദി രത്തിം ദ്വാരം അസംവരിത്വാ നിപന്നോ ‘ദിവാ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’തി, അനാദരിയേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം, ഏത്ഥാപി ‘‘നിപന്നോ’’തി വുത്തത്താ ‘‘അരുണേ ഉട്ഠിതേ ഉട്ഠാഹീ’’തി ന വുത്തത്താ ച ജാനിതബ്ബം. ‘‘മഹാപച്ചരിയം അനാദരിയദുക്കടമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന അട്ഠകഥായം വുത്തദുക്കട’’ന്തി ഏകേ വദന്തി. തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥതോ അനിപന്നത്താ വുത്തം. ‘‘സചേ പന രത്തിം സംവരിത്വാ നിപന്നോ, അരുണുട്ഠാനസമയേ കോചി വിവരതി, ദ്വാരജഗ്ഗനാദീനി അകത്വാ നിപന്നസ്സ ആപത്തിയേവ. കസ്മാ? ആപത്തിഖേത്തത്താ’’തി വദന്തി.