൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൨൦. ‘‘സാ അഹോസി സുവണ്ണമാലാ’’തി വചനതോ ഠപേത്വാ സഹധമ്മികേ അഞ്ഞേസം യഥാസുഖം രൂപിയം ദാതും വട്ടതി ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതും, സബ്യോഹാരാപേഭുഞ്ചാതി ആചരിയോ, വീമംസിതബ്ബം ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയത്താ.

൬൨൨. ‘‘യേസം മംസം കപ്പതീ’’തി വചനേന യേസം മംസം ന കപ്പതി, തേസം സപ്പിആദി കിഞ്ചാപി ന കപ്പതി, ന പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ന പണീതഭോജനവത്ഥൂതി. ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ നിക്ഖിത്തന്തി അജ്ഝോഹരണത്ഥം നിക്ഖിത്തം. ഇതരഞ്ഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരിതും വട്ടതി. ഉഭയേസമ്പീതി പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേഹി, പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേഹി ച കതാനം. ‘‘മംസസ്സ അകപ്പിയത്താ’’തി കാരണപതിരൂപകം വത്വാ. ഖാദിംസൂതി ‘‘വികാലേ കേവലം നവനീതമേവ ഖാദിതുകാമേന ദധിതക്കഗതാനി അപനേതബ്ബാനി, പചിതുകാമസ്സ സാമംപാകം ന ഹോതീതി ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം. ‘‘ഖയം ഗമിസ്സതീ’’തി വചനതോ ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ പക്കസപ്പി വികാലേ കപ്പതീതി സിദ്ധം. ഭേസജ്ജേഹീതി യാവജീവികഭേസജ്ജേഹി. കതതേലം പുരേഭത്തന്തി അപചിത്വാ കതം ഏവ. ഉണ്ഹോദകേനാതി താപനഭാവം ദീപേതീതി കേചി, തം ന സുന്ദരം. നിബ്ബട്ടിതത്താതി പിഞ്ഞാകാദിതോ. ‘‘തേലത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിത…പേ… ദുക്കടമേവാ’’തി വചനതോ അതേലത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതേഹി, സത്താഹാതിക്കന്തേഹിപി കതതേലം കതദിവസതോ പട്ഠായ സത്താഹം വട്ടതീതി ഛായാ ദിസ്സതി, കരമന്ദം രുക്ഖസാരോതി കേചി.

൬൨൩. അവസകസടേ യസ്മാ ഖീരാദീനി പക്ഖിപിത്വാ തേലം പചന്തി, തസ്മാ കസടം ന വട്ടതി, തേലമേവ വട്ടതി, തേന വുത്തം ‘‘പക്കതേലകസടേ വിയ കുക്കുച്ചായതീ’’തി. വസായ സദ്ധിം പക്കത്താ ന വട്ടതീതി ചേ? വദഥ, ഭന്തേ, നവനീതേ ദധിഗുളികാതിആദിസമ്ബന്ധോ. മധുമ്ഹി ചത്താരോ കാലികാ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബാ, ഉച്ഛുമ്ഹി ച, കഥം? സമക്ഖികം സേളകം മധു യാവകാലികം. അനേലകം ഉദകസമ്ഭിന്നം യാമകാലികം, അസമ്ഭിന്നം സത്താഹകാലികം, മധുസിട്ഠം പരിസുദ്ധം യാവജീവികം. തഥാ ഉച്ഛു വാ രസോ വാ സകസടോ യാവകാലികോ, നിക്കസടോ ഉദകസമ്ഭിന്നോ യാമകാലികോ, അസമ്ഭിന്നോ സത്താഹകാലികോ, സുക്ഖകസടം യാവജീവികന്തി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ? ഉദകസമ്ഭേദവിസേസതോ.

കിം വുത്തം ഹോതി? ചതൂസു കാലികേസു പുബ്ബം പുബ്ബം ഗരുകം, അപരം അപരം ലഹുകം. തേസു ചായം ഉദകസമ്ഭേദോ ഗരുകം ലഹുകം കരോതി, ലഹുകഞ്ച ഗരുകം. അമ്ബരസാദീനി ഹി യാവകാലികത്താ ഗരുകാനി, ഉദകസമ്ഭേദോ പന താനി അമ്ബപാനാദിസമഞ്ഞം ദത്വാ ലഹുകാനി യാമകാലികാനി കരോതി. ‘‘ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തന്തി ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ഉച്ഛുരസോ സത്താഹകാലികോതി സിദ്ധം. തത്ഥ ‘‘ഉദകസമ്ഭേദോ തം യാമകാലികം കരോതീ’’തിആദിം ബഹും വത്വാ യോജിതാ.

അപിചേത്ഥ ഉച്ഛുരസോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛുരസ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൦) അനുഞ്ഞാതത്താ ഗുളോദകം വിയ ഉച്ഛുരസസാമഞ്ഞതോ ഉദകേന അസമ്ഭിന്നോപി അഗിലാനസ്സ വട്ടതി, തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഉച്ഛുരസോ നികസടോ പച്ഛാഭത്തം വട്ടതീ’’തി (മഹാ. അട്ഠ. ൩൦൦). അയം സബ്ബോ നോ തക്കോതി ആചരിയോ. കേചി പനാഹു ‘‘ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്ത’ന്തി വചനതോ, ‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ച ഉച്ഛുരസോ ഫാണിതമേവ, തസ്മാ ഗുളേ വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. കേചി ‘‘വുത്തനയേന സത്താഹകാലികോവ സമാനോ ‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛുരസ’ന്തി വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ അസമ്ഭിന്നോപി അഗിലാനസ്സ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘വുത്തനയേന വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ ഏവ സമ്ഭിന്നോ വാ അസമ്ഭിന്നോ വാ യാമകാലികോവ, ഗുളോദകം പന സത്താഹകാലികമേവാ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘ഗുളോദകം വിയ സോ ദുവിധോപി സത്താഹകാലികോയേവാ’’തി വദന്തി.

തത്ഥായം പഠമാചരിയവാദേ വിചാരണാ – ഫാണിതാനുമതിയായേവ ഉച്ഛുരസാനുമതിയാ സിദ്ധിതോ വിസും ‘‘ഉച്ഛുരസ’’ന്തി ഉദ്ധരിത്വാ അനുമതി നിരത്ഥികാതി ആപജ്ജതി, തഥാ ‘‘ഉച്ഛുരസോ നികസടോ പച്ഛാഭത്തം വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥാപി നിരത്ഥികാ. ‘‘സത്താഹം വട്ടതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി, ന ച തഥാ സക്കാ വത്തും. പച്ഛാഭത്തം വട്ടനകരസാധികാരത്താതി ചേ? ന, തസ്മിം അധികാരേ സത്താഹകാലികസ്സ അവത്തബ്ബപ്പസങ്ഗതോ. കാലഭേദം അനപേക്ഖിത്വാ രസാധികാരേ ഓതിണ്ണത്താ വുത്തോതി ചേ? ന സക്കാ ‘‘നികസടോ സത്താഹം വട്ടതീ’’തി വത്തും. പച്ഛാഭത്തം വട്ടനകരസാധികാരത്താ ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, ഏവഞ്ഹി വുത്തേ തദഞ്ഞരസോ വിയ അയമ്പി പച്ഛാഭത്തമേവ വട്ടതി, ന തതോ പരന്തി ആപജ്ജതി. തതോ പരം അപരിഭോഗത്താ ‘‘പച്ഛാഭത്തം വട്ടതീ’’തി വുത്തന്തി ചേ? ന, യാവകാലികഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ന സോ പസങ്ഗോ ആഭിദോസികസ്സാപി ഉച്ഛുരസസ്സ പാകേന ഫാണിതാദിഭാവപ്പസങ്ഗതോ. അയമേവ തതിയചതുത്ഥാചരിയവാദേസു വിചാരണാ. ദുതിയവാദേ വിചാരണാ വുത്താ, വിമദ്ദോ പനേത്ഥ ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൦) ആവി ഭവിസ്സതി. ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തന്തി മധുകതാലനാളികേരഫാണിതാദിതോ ഉക്കടവത്ഥുതോ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുഫാണിതസ്സ വിസേസവചനം, തേനേതം പഞ്ഞായതി ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുഭൂതം ഇധ ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തമേവ, ന മധുകാദിതോ നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ഏത്താവതാ യംകിഞ്ചി ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തം, ന തം സബ്ബം ഫാണിതമേവ നാമാതി സാധിതം ഹോതി. തേനേവ ഖന്ധകേ ഫാണിതം പഠമം അനുജാനിത്വാവ പച്ഛാ ഉച്ഛുരസോ അനുഞ്ഞാതോ, തഥാ തത്ഥേവ ഗുളം, ഗുളോദകഞ്ച.

ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ അപക്കാ വാതിആദിമ്ഹി പന യേസം ലദ്ധി ‘‘ഉച്ഛുരസോ യാമകാലികോ’’തി. ‘‘തേ അപക്കാ വാതി സാമം ഭിക്ഖുനാ അപക്കാ വാ. അവത്ഥുകപക്കാ വാതി വിനാ വത്ഥുനാ പക്കാ വാ’’തി അത്ഥം വണ്ണയന്തി, തം ന യുത്തം ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി ഇമസ്സ വചനസ്സ പയോജനാഭാവപ്പസങ്ഗതോ, ഭിക്ഖുനോ പചനാധികാരാഭാവാ. സാമപാകോ ഇധാധിപ്പേതോതി ചേ? സാമം അപക്കസ്സ ഉച്ഛുരസസ്സ തേസം അത്തനോമതിയാ ഫാണിതഭാവസിദ്ധിതോ ച പരതോ ‘‘പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേന അപരിസ്സാവിതഉച്ഛുരസേന കതഫാണിത’’ന്തിആദിനയദസ്സനതോ ച തം അയുത്തം, തത്ഥ ‘‘അപരിസ്സാവിതഉച്ഛുരസേന സയംകതം നിരാമിസമേവ വട്ടതീ’’തി വചനം യം തത്ഥ കസടം സാമപാകം ന ജനേതി, സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതകതംയേവ തം കരോതീതി ദീപേതി, തസ്മാ പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടതി വികാലേതി പോരാണാ. ‘‘കോട്ടിതഉച്ഛുഫാണിതം ‘രജനപാകം വിയ ഓളാരികം സവത്ഥുകപക്കം നാമ ഹോതീ’തി സഞ്ഞായ പുരേഭത്തമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘ഏവം ഫാണിതഗ്ഗഹണം അമധുരം, തസ്മാ പച്ഛാഭത്തം ന വട്ടതീ’’തി വദിംസു. കിം മധുരതായ, അമധുരതായ വാതി? അത്ഥമേവ ദസ്സേതും മഹാപച്ചരിയം തഥാ വുത്തന്തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ ആഹ കിര. തം യുത്തന്തി ഉച്ഛുതോ നിബ്ബത്തത്താ വുത്തം, തേനേവാഹ ‘‘ഖണ്ഡസക്ഖരം പന…പേ… വട്ടതീ’’തി. ‘‘തം ഖീരഘടേ പക്ഖിപിത്വാ പചന്തീ’’തി ലിഖിതം. ജല്ലികാ നാമ ഫേണാദി.

ഭേസജ്ജോദിസം വദന്തേന ഇതരേ അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താ. ‘‘ആഹാരത്ഥം ഫരിതും സമത്ഥാനീ’’തി ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൬൦) ‘‘യം ഭേസജ്ജഞ്ചേവ അസ്സ ഭേസജ്ജസമ്മതഞ്ച ലോകസ്സ, ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ വുത്തം. ഏത്ഥ വിചാരണാ ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ ആവി ഭവിസ്സതി.

൬൨൪. ദ്വാരവാതപാനകവാടാനീതി ദ്വാരസ്സ ച വാതപാനാനഞ്ച കവാടാനി. കസാവപക്ഖേപമത്തേന ഹി താനി അത്തനോ സഭാവം പരിച്ചജിതാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘മക്ഖേതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം. ‘‘കസാവോ നാമ കനകലമ്ബാദീനിപീ’’തി വദന്തി. അധിട്ഠേതീതി ‘‘ഇദാനി അജ്ഝോഹരണീയം ന ഭവിസ്സതി, ബാഹിരപരിഭോഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേതി. ഇധ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി പദം നത്ഥി. അധിട്ഠാനമ്പി മുഖാരുള്ഹിയാ വുത്തം ‘‘ഇമം നവനീതം അധിട്ഠാമീ’’തി അവത്തബ്ബതോ.

൬൨൫. പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീതി വിസ്സാസാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. സചേ സവിസ്സാസോ, വട്ടതീതി ‘‘പരിഭുഞ്ജ ത്വ’’ന്തി ഏത്താവതാ വിസ്സജ്ജിതം ഹോതി, തസ്മാ ഉഭിന്നം അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. സചേ ന വിസ്സജ്ജിതം, ആപത്തി ഹോതീതി സിദ്ധം. തസ്മാ ഉഭിന്നം സന്തകം ചീവരം അഞ്ഞതരേന സമ്മുഖീഭൂതേന അധിട്ഠാതബ്ബം. നോ ചേ അധിട്ഠാതി, നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതിപി യുജ്ജതി. കാകനികമത്തഞ്ചേ മൂലം അദിന്നം, ‘‘ന അധിട്ഠാനുപഗം…പേ… സകഭാവം ന ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ഏതം സദിസം ന ഹോതി, ആഭിധമ്മികഗണാനം ദിന്നം വിയ ച ന ഹോതി. കസ്മാ? ആഭിധമ്മികാ ഹി അനുപസമ്പന്നാപി ഹോന്തി, പച്ഛാ ആഭിധമ്മികഭൂതാനമ്പി തം സാധാരണം ഹോതീതി. ഏത്ഥ ദ്വേപി ഉപസമ്പന്നാ ഏവ, ദ്വിന്നമ്പി തത്ഥ യഥാകാമകരണീയതാ അത്ഥി മമത്തഞ്ച, ന ഏവം തദഞ്ഞേസം സാധാരണം, ന ച ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഏകതോ വസ്സിസ്സാമാ’’തി കരോന്തി, രക്ഖതി താവ. ‘‘അവിഭത്തത്താ അനാപത്തീ’’തി ഇമിനാ ച ഇദം സദിസം, യേന മൂലേന പടിഗ്ഗഹിതം, തസ്സ സചേ ഇതരോ ദേതി, സോ വാ തം ഇതരസ്സ ദേതി, സതി പടിഗ്ഗഹണേ സത്താഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയത്താ, തസ്മാ തം ചീവരം ദ്വീസു സമ്മുഖീഭൂതേന ഏകേന അധിട്ഠാതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ പയോഗോ ന ദിസ്സതി സമാനപരിക്ഖാരാനം ദ്വിന്നം അധിട്ഠാനപയോഗാഭാവതോ, തഥാപി സമാനസബ്ബഭണ്ഡകാനം ദ്വിന്നം തേലാദി യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ, അനധിട്ഠാനേ ദുല്ലഭവിസേസഹേതുത്താ ച ‘‘അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തം അയുത്തം പത്തചീവരസത്താഹകാലികാനം അസദിസവിധാനത്താ. ഏത്ഥ പത്തചീവരഞ്ഹി അത്തനോ സന്തകഭാവം ഉപഗതമേവ അനധിട്ഠഹന്തസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തി, സത്താഹകാലികം പന പരസന്തകസാധാരണമ്പി പടിഗ്ഗഹിതം പടിഗ്ഗാഹകസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തികരം. പടിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ പമാണം, ന തത്ഥ സകസന്തകതാ, സത്താഹകാലികഞ്ച നിസ്സഗ്ഗിയം, സബ്ബേസമ്പി അനജ്ഝോഹരണീയം. പത്തചീവരം അഞ്ഞസ്സ പരിഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി. ഇദഞ്ച കാലാതിക്കന്തമ്പി നിസ്സജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ലദ്ധം കപ്പതി. പത്തചീവരം പന തം തസ്സ വിനയകമ്മന്തി കപ്പതീതി. അവിഭത്തസ്സപി ഇമസ്സ ദാനം രുഹതി, ന പത്തചീവരസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം ‘‘ദ്വിന്നം സന്തകം ഹോതി…പേ… സചേപി അവിഭജിത്വാ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദേന്തി, അദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി. യസ്സ ദാനമേവ ന രുഹതി, തസ്സ കുതോ അധിട്ഠാനം. ഏകോ ചേ പത്തചീവരം ദസമേ ദിവസേ ഇതരസ്സ ദേതി. തതോ പട്ഠായ സോ ദസ ദിവസേ പരിഹരിതും ലഭതി, ന തഥാ സത്താഹകാലികന്തി സബ്ബഥാ ഉപപരിക്ഖിയമാനം സരിക്ഖം നക്ഖമതീതി ന തം സാരതോ ദട്ഠബ്ബന്തി ആചരിയസ്സ തക്കോ. ‘‘വിനയകമ്മവസേന പന അനിസ്സജ്ജിത്വാ സഹസാ വിരുജ്ഝിത്വാ കസ്സചി പരിച്ചത്തമ്പി പുന പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം, സചേ ദേസന്തരിതം, സമുദ്ദന്തരിതം വാ ചീവരം നിസ്സഗ്ഗിയം ജാതം, തം ഇധ ഠിതേന ഭിക്ഖുനാ ഏകസ്സ വന്തേന ചിത്തേന ചത്തം കത്വാ അനപേക്ഖിത്വാ ആപത്തിം ദേസേത്വാ തസ്സ വിസ്സാസേന പുന ഗഹേത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം, ‘‘പത്താദീസു ച അയമേവ നയോ’’തി ച വുത്തം, ‘‘താലനാളികേരഫാണിതമ്പി സത്താഹകാലികം ഏവാ’’തി ച. ‘‘ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹകാലികം സത്താഹാതിക്കമേ ആപത്തിം ന കരോതി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ദ്വിന്നമ്പി ന വട്ടതീ’’തി ച ‘‘പരസന്തകം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതേപി ഏസേവ നയോ’’തി ച കേചി വദന്തി. ദുക്കടവത്ഥുഭൂതം സപ്പിആദി നിസ്സജ്ജിതബ്ബം പുന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി വിധാനം ന ദിസ്സതീതി.

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.