൩. പത്തവഗ്ഗോ

൧. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൯൮. ബഹൂ പത്തേ സന്നിചയന്തി ഏത്ഥ സന്നിചയന്തി ഭാവനപുംസകം, ബഹൂ പത്തേ വാ ഗഹേത്വാ സന്നിചയം കരിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘അഡ്ഢതേരസപലമാസാനം ഗാഹികാ’’തി ലിഖിതം. ഏത്ഥ –

‘‘കുഡുവോ ചതുപലേയ്യോ, കുഡുവാനം ചതുഗ്ഗുണം;

പത്ഥം ചതുഗ്ഗുണോ മാസാ-തി കമാഹു ചതുഗ്ഗുണ’’ന്തി. –

ആദിം ലോകവോഹാരം ദസ്സേത്വാവ കേചി പപഞ്ചേന്തി.

൬൦൨. ഖാദനന്തി ഖാദനീയം സൂപാദി. ‘‘ബ്യഞ്ജനസ്സ മത്താ നാമ ഓദനതോ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൭) ബ്രഹ്മായുസുത്തട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ആലോപസ്സ ചതുത്ഥഭാഗം ബ്യഞ്ജനം അനുരൂപന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ പത്തസന്നിചയസ്സ വാരിതത്താ തദനുലോമതോ ഭിക്ഖൂനമ്പി ദുതിയോ വാരിതോ’’തി വുത്തം, തം ന യുത്തം, പാളിയഞ്ഹി ‘‘സന്നിചയം കരേയ്യാതി അനധിട്ഠിതോ അവികപ്പിതോ’’തി (പാചി. ൭൩൫) വുത്തം. സോ ഹി കഥിനക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൬ ആദയോ) നിചയസന്നിധി വിയ ഏകോപി പുനദിവസേ ‘‘സന്നിചയോ’’തി വുച്ചതി. അനന്തരസിക്ഖാപദേ പന ‘‘ദുതിയോ വാരിതോതി അധിട്ഠാനം നിയതം, തസ്മാ ദ്വേ പത്തേ അധിട്ഠാതും ന ലഭതി. സചേ ഏകതോ അധിട്ഠാതി, ദ്വേപി ന അധിട്ഠിതാ ഹോന്തി. വിസും വിസും അധിട്ഠാതി, ദുതിയോ അനധിട്ഠിതോ’’തി വദന്തി. വികപ്പേതും പന ബഹൂപി ലഭതി. ഇദാനി വത്തബ്ബം സന്ധായ ‘‘നാമമത്തേ വിസേസോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ നാമന്തി മജ്ഝിമോ മജ്ഝിമോമകോ മജ്ഝിമുക്കട്ഠോതിആദി.

൬൦൮. ‘‘പാകസ്സ ഹി ഊനത്താ പത്തസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി വചനതോ അധിട്ഠിതപത്തോപി ഖരപാകേന സേതത്താ അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ചേ? ന, അധിട്ഠാനവിജഹനേസു നവസു അനാഗതത്താ, തസ്മാ പഠമപാകാനം ഏവ ഊനത്താ പത്തസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, തസ്മിം സതി അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടതി. ‘‘ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാ’’തി ഹി വുത്തം. ഛിദ്ദേ, രാജിയാ വാ ഹി സതി തേഹി അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി വിജഹിതേ നായം പടിസേധോ, തസ്മാ പച്ചുദ്ധരിത്വാ, വികപ്പേത്വാപി അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേതും ന ലഭതി.

ഏവം പത്തകാരകോ മൂലം ലഭിത്വാതി ഏത്ഥ പചിത്വാ ഠപിതദിവസതോ പട്ഠായ. ദാതുകാമോ ഹുത്വാതി ഏത്ഥ ദിന്നദിവസതോ, സുതദിവസതോ വാ പട്ഠായ ദസാഹം വേദിതബ്ബം. ലിങ്ഗപരിവത്തേന പന ദസാഹാതിക്കമേ പത്തസാമികസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ, ഭിക്ഖുനിയാ പന രത്താതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം.

പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൧൨-൩. ബഹൂ പത്തേ വിഞ്ഞാപേന്തീതി ഏകമേകം വിഞ്ഞാപേന്താ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ പത്തേ വിഞ്ഞാപേന്തി, ബഹൂ വാ ഭിക്ഖൂ പത്തേ വിഞ്ഞാപേന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പത്തോ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ, യോ വിഞ്ഞാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇദം സിക്ഖാപദം ഊനപഞ്ചബന്ധനേന സമൂഹതം ഹോതി ന ഹോതീതി? ന ഹോതി തമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാപേതി, പയോഗേ ദുക്കട’’ന്തി വുത്തത്താതി ഏകേ. പടിലാഭമ്പി പരിയാദിയിത്വാ തം ദുക്കടം വുത്തം, തസ്മാ തം ‘‘പടിലാഭേന നിസ്സഗ്ഗിയോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമൂഹതം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ സദുക്കടം നിസ്സഗ്ഗിയം ആപജ്ജതി അനാപത്തിവാരവിരോധോ ച. യാ കാചി പന അകതവിഞ്ഞത്തി അനനുഞ്ഞാതകാലേ ദുക്കടമേവ. ഭിന്നേനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ, ഭേദേനാതി വാ അത്ഥോ, ഹേത്വത്ഥേ കരണവചനം.

ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൨൦. ‘‘സാ അഹോസി സുവണ്ണമാലാ’’തി വചനതോ ഠപേത്വാ സഹധമ്മികേ അഞ്ഞേസം യഥാസുഖം രൂപിയം ദാതും വട്ടതി ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതും, സബ്യോഹാരാപേഭുഞ്ചാതി ആചരിയോ, വീമംസിതബ്ബം ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയത്താ.

൬൨൨. ‘‘യേസം മംസം കപ്പതീ’’തി വചനേന യേസം മംസം ന കപ്പതി, തേസം സപ്പിആദി കിഞ്ചാപി ന കപ്പതി, ന പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ന പണീതഭോജനവത്ഥൂതി. ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ നിക്ഖിത്തന്തി അജ്ഝോഹരണത്ഥം നിക്ഖിത്തം. ഇതരഞ്ഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരിതും വട്ടതി. ഉഭയേസമ്പീതി പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേഹി, പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേഹി ച കതാനം. ‘‘മംസസ്സ അകപ്പിയത്താ’’തി കാരണപതിരൂപകം വത്വാ. ഖാദിംസൂതി ‘‘വികാലേ കേവലം നവനീതമേവ ഖാദിതുകാമേന ദധിതക്കഗതാനി അപനേതബ്ബാനി, പചിതുകാമസ്സ സാമംപാകം ന ഹോതീതി ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം. ‘‘ഖയം ഗമിസ്സതീ’’തി വചനതോ ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ പക്കസപ്പി വികാലേ കപ്പതീതി സിദ്ധം. ഭേസജ്ജേഹീതി യാവജീവികഭേസജ്ജേഹി. കതതേലം പുരേഭത്തന്തി അപചിത്വാ കതം ഏവ. ഉണ്ഹോദകേനാതി താപനഭാവം ദീപേതീതി കേചി, തം ന സുന്ദരം. നിബ്ബട്ടിതത്താതി പിഞ്ഞാകാദിതോ. ‘‘തേലത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിത…പേ… ദുക്കടമേവാ’’തി വചനതോ അതേലത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതേഹി, സത്താഹാതിക്കന്തേഹിപി കതതേലം കതദിവസതോ പട്ഠായ സത്താഹം വട്ടതീതി ഛായാ ദിസ്സതി, കരമന്ദം രുക്ഖസാരോതി കേചി.

൬൨൩. അവസകസടേ യസ്മാ ഖീരാദീനി പക്ഖിപിത്വാ തേലം പചന്തി, തസ്മാ കസടം ന വട്ടതി, തേലമേവ വട്ടതി, തേന വുത്തം ‘‘പക്കതേലകസടേ വിയ കുക്കുച്ചായതീ’’തി. വസായ സദ്ധിം പക്കത്താ ന വട്ടതീതി ചേ? വദഥ, ഭന്തേ, നവനീതേ ദധിഗുളികാതിആദിസമ്ബന്ധോ. മധുമ്ഹി ചത്താരോ കാലികാ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബാ, ഉച്ഛുമ്ഹി ച, കഥം? സമക്ഖികം സേളകം മധു യാവകാലികം. അനേലകം ഉദകസമ്ഭിന്നം യാമകാലികം, അസമ്ഭിന്നം സത്താഹകാലികം, മധുസിട്ഠം പരിസുദ്ധം യാവജീവികം. തഥാ ഉച്ഛു വാ രസോ വാ സകസടോ യാവകാലികോ, നിക്കസടോ ഉദകസമ്ഭിന്നോ യാമകാലികോ, അസമ്ഭിന്നോ സത്താഹകാലികോ, സുക്ഖകസടം യാവജീവികന്തി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ? ഉദകസമ്ഭേദവിസേസതോ.

കിം വുത്തം ഹോതി? ചതൂസു കാലികേസു പുബ്ബം പുബ്ബം ഗരുകം, അപരം അപരം ലഹുകം. തേസു ചായം ഉദകസമ്ഭേദോ ഗരുകം ലഹുകം കരോതി, ലഹുകഞ്ച ഗരുകം. അമ്ബരസാദീനി ഹി യാവകാലികത്താ ഗരുകാനി, ഉദകസമ്ഭേദോ പന താനി അമ്ബപാനാദിസമഞ്ഞം ദത്വാ ലഹുകാനി യാമകാലികാനി കരോതി. ‘‘ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തന്തി ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ഉച്ഛുരസോ സത്താഹകാലികോതി സിദ്ധം. തത്ഥ ‘‘ഉദകസമ്ഭേദോ തം യാമകാലികം കരോതീ’’തിആദിം ബഹും വത്വാ യോജിതാ.

അപിചേത്ഥ ഉച്ഛുരസോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛുരസ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൦) അനുഞ്ഞാതത്താ ഗുളോദകം വിയ ഉച്ഛുരസസാമഞ്ഞതോ ഉദകേന അസമ്ഭിന്നോപി അഗിലാനസ്സ വട്ടതി, തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഉച്ഛുരസോ നികസടോ പച്ഛാഭത്തം വട്ടതീ’’തി (മഹാ. അട്ഠ. ൩൦൦). അയം സബ്ബോ നോ തക്കോതി ആചരിയോ. കേചി പനാഹു ‘‘ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്ത’ന്തി വചനതോ, ‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ച ഉച്ഛുരസോ ഫാണിതമേവ, തസ്മാ ഗുളേ വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. കേചി ‘‘വുത്തനയേന സത്താഹകാലികോവ സമാനോ ‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛുരസ’ന്തി വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ അസമ്ഭിന്നോപി അഗിലാനസ്സ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘വുത്തനയേന വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ ഏവ സമ്ഭിന്നോ വാ അസമ്ഭിന്നോ വാ യാമകാലികോവ, ഗുളോദകം പന സത്താഹകാലികമേവാ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘ഗുളോദകം വിയ സോ ദുവിധോപി സത്താഹകാലികോയേവാ’’തി വദന്തി.

തത്ഥായം പഠമാചരിയവാദേ വിചാരണാ – ഫാണിതാനുമതിയായേവ ഉച്ഛുരസാനുമതിയാ സിദ്ധിതോ വിസും ‘‘ഉച്ഛുരസ’’ന്തി ഉദ്ധരിത്വാ അനുമതി നിരത്ഥികാതി ആപജ്ജതി, തഥാ ‘‘ഉച്ഛുരസോ നികസടോ പച്ഛാഭത്തം വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥാപി നിരത്ഥികാ. ‘‘സത്താഹം വട്ടതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി, ന ച തഥാ സക്കാ വത്തും. പച്ഛാഭത്തം വട്ടനകരസാധികാരത്താതി ചേ? ന, തസ്മിം അധികാരേ സത്താഹകാലികസ്സ അവത്തബ്ബപ്പസങ്ഗതോ. കാലഭേദം അനപേക്ഖിത്വാ രസാധികാരേ ഓതിണ്ണത്താ വുത്തോതി ചേ? ന സക്കാ ‘‘നികസടോ സത്താഹം വട്ടതീ’’തി വത്തും. പച്ഛാഭത്തം വട്ടനകരസാധികാരത്താ ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, ഏവഞ്ഹി വുത്തേ തദഞ്ഞരസോ വിയ അയമ്പി പച്ഛാഭത്തമേവ വട്ടതി, ന തതോ പരന്തി ആപജ്ജതി. തതോ പരം അപരിഭോഗത്താ ‘‘പച്ഛാഭത്തം വട്ടതീ’’തി വുത്തന്തി ചേ? ന, യാവകാലികഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ന സോ പസങ്ഗോ ആഭിദോസികസ്സാപി ഉച്ഛുരസസ്സ പാകേന ഫാണിതാദിഭാവപ്പസങ്ഗതോ. അയമേവ തതിയചതുത്ഥാചരിയവാദേസു വിചാരണാ. ദുതിയവാദേ വിചാരണാ വുത്താ, വിമദ്ദോ പനേത്ഥ ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൦) ആവി ഭവിസ്സതി. ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തന്തി മധുകതാലനാളികേരഫാണിതാദിതോ ഉക്കടവത്ഥുതോ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുഫാണിതസ്സ വിസേസവചനം, തേനേതം പഞ്ഞായതി ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുഭൂതം ഇധ ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തമേവ, ന മധുകാദിതോ നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ഏത്താവതാ യംകിഞ്ചി ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തം, ന തം സബ്ബം ഫാണിതമേവ നാമാതി സാധിതം ഹോതി. തേനേവ ഖന്ധകേ ഫാണിതം പഠമം അനുജാനിത്വാവ പച്ഛാ ഉച്ഛുരസോ അനുഞ്ഞാതോ, തഥാ തത്ഥേവ ഗുളം, ഗുളോദകഞ്ച.

ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ അപക്കാ വാതിആദിമ്ഹി പന യേസം ലദ്ധി ‘‘ഉച്ഛുരസോ യാമകാലികോ’’തി. ‘‘തേ അപക്കാ വാതി സാമം ഭിക്ഖുനാ അപക്കാ വാ. അവത്ഥുകപക്കാ വാതി വിനാ വത്ഥുനാ പക്കാ വാ’’തി അത്ഥം വണ്ണയന്തി, തം ന യുത്തം ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാ’’തി ഇമസ്സ വചനസ്സ പയോജനാഭാവപ്പസങ്ഗതോ, ഭിക്ഖുനോ പചനാധികാരാഭാവാ. സാമപാകോ ഇധാധിപ്പേതോതി ചേ? സാമം അപക്കസ്സ ഉച്ഛുരസസ്സ തേസം അത്തനോമതിയാ ഫാണിതഭാവസിദ്ധിതോ ച പരതോ ‘‘പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേന അപരിസ്സാവിതഉച്ഛുരസേന കതഫാണിത’’ന്തിആദിനയദസ്സനതോ ച തം അയുത്തം, തത്ഥ ‘‘അപരിസ്സാവിതഉച്ഛുരസേന സയംകതം നിരാമിസമേവ വട്ടതീ’’തി വചനം യം തത്ഥ കസടം സാമപാകം ന ജനേതി, സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതകതംയേവ തം കരോതീതി ദീപേതി, തസ്മാ പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടതി വികാലേതി പോരാണാ. ‘‘കോട്ടിതഉച്ഛുഫാണിതം ‘രജനപാകം വിയ ഓളാരികം സവത്ഥുകപക്കം നാമ ഹോതീ’തി സഞ്ഞായ പുരേഭത്തമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘ഏവം ഫാണിതഗ്ഗഹണം അമധുരം, തസ്മാ പച്ഛാഭത്തം ന വട്ടതീ’’തി വദിംസു. കിം മധുരതായ, അമധുരതായ വാതി? അത്ഥമേവ ദസ്സേതും മഹാപച്ചരിയം തഥാ വുത്തന്തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ ആഹ കിര. തം യുത്തന്തി ഉച്ഛുതോ നിബ്ബത്തത്താ വുത്തം, തേനേവാഹ ‘‘ഖണ്ഡസക്ഖരം പന…പേ… വട്ടതീ’’തി. ‘‘തം ഖീരഘടേ പക്ഖിപിത്വാ പചന്തീ’’തി ലിഖിതം. ജല്ലികാ നാമ ഫേണാദി.

ഭേസജ്ജോദിസം വദന്തേന ഇതരേ അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താ. ‘‘ആഹാരത്ഥം ഫരിതും സമത്ഥാനീ’’തി ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൬൦) ‘‘യം ഭേസജ്ജഞ്ചേവ അസ്സ ഭേസജ്ജസമ്മതഞ്ച ലോകസ്സ, ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ വുത്തം. ഏത്ഥ വിചാരണാ ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ ആവി ഭവിസ്സതി.

൬൨൪. ദ്വാരവാതപാനകവാടാനീതി ദ്വാരസ്സ ച വാതപാനാനഞ്ച കവാടാനി. കസാവപക്ഖേപമത്തേന ഹി താനി അത്തനോ സഭാവം പരിച്ചജിതാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘മക്ഖേതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം. ‘‘കസാവോ നാമ കനകലമ്ബാദീനിപീ’’തി വദന്തി. അധിട്ഠേതീതി ‘‘ഇദാനി അജ്ഝോഹരണീയം ന ഭവിസ്സതി, ബാഹിരപരിഭോഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേതി. ഇധ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി പദം നത്ഥി. അധിട്ഠാനമ്പി മുഖാരുള്ഹിയാ വുത്തം ‘‘ഇമം നവനീതം അധിട്ഠാമീ’’തി അവത്തബ്ബതോ.

൬൨൫. പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീതി വിസ്സാസാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. സചേ സവിസ്സാസോ, വട്ടതീതി ‘‘പരിഭുഞ്ജ ത്വ’’ന്തി ഏത്താവതാ വിസ്സജ്ജിതം ഹോതി, തസ്മാ ഉഭിന്നം അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. സചേ ന വിസ്സജ്ജിതം, ആപത്തി ഹോതീതി സിദ്ധം. തസ്മാ ഉഭിന്നം സന്തകം ചീവരം അഞ്ഞതരേന സമ്മുഖീഭൂതേന അധിട്ഠാതബ്ബം. നോ ചേ അധിട്ഠാതി, നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതിപി യുജ്ജതി. കാകനികമത്തഞ്ചേ മൂലം അദിന്നം, ‘‘ന അധിട്ഠാനുപഗം…പേ… സകഭാവം ന ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ഏതം സദിസം ന ഹോതി, ആഭിധമ്മികഗണാനം ദിന്നം വിയ ച ന ഹോതി. കസ്മാ? ആഭിധമ്മികാ ഹി അനുപസമ്പന്നാപി ഹോന്തി, പച്ഛാ ആഭിധമ്മികഭൂതാനമ്പി തം സാധാരണം ഹോതീതി. ഏത്ഥ ദ്വേപി ഉപസമ്പന്നാ ഏവ, ദ്വിന്നമ്പി തത്ഥ യഥാകാമകരണീയതാ അത്ഥി മമത്തഞ്ച, ന ഏവം തദഞ്ഞേസം സാധാരണം, ന ച ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഏകതോ വസ്സിസ്സാമാ’’തി കരോന്തി, രക്ഖതി താവ. ‘‘അവിഭത്തത്താ അനാപത്തീ’’തി ഇമിനാ ച ഇദം സദിസം, യേന മൂലേന പടിഗ്ഗഹിതം, തസ്സ സചേ ഇതരോ ദേതി, സോ വാ തം ഇതരസ്സ ദേതി, സതി പടിഗ്ഗഹണേ സത്താഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയത്താ, തസ്മാ തം ചീവരം ദ്വീസു സമ്മുഖീഭൂതേന ഏകേന അധിട്ഠാതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ പയോഗോ ന ദിസ്സതി സമാനപരിക്ഖാരാനം ദ്വിന്നം അധിട്ഠാനപയോഗാഭാവതോ, തഥാപി സമാനസബ്ബഭണ്ഡകാനം ദ്വിന്നം തേലാദി യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ, അനധിട്ഠാനേ ദുല്ലഭവിസേസഹേതുത്താ ച ‘‘അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തം അയുത്തം പത്തചീവരസത്താഹകാലികാനം അസദിസവിധാനത്താ. ഏത്ഥ പത്തചീവരഞ്ഹി അത്തനോ സന്തകഭാവം ഉപഗതമേവ അനധിട്ഠഹന്തസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തി, സത്താഹകാലികം പന പരസന്തകസാധാരണമ്പി പടിഗ്ഗഹിതം പടിഗ്ഗാഹകസ്സ കാലാതിക്കമേ ആപത്തികരം. പടിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ പമാണം, ന തത്ഥ സകസന്തകതാ, സത്താഹകാലികഞ്ച നിസ്സഗ്ഗിയം, സബ്ബേസമ്പി അനജ്ഝോഹരണീയം. പത്തചീവരം അഞ്ഞസ്സ പരിഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി. ഇദഞ്ച കാലാതിക്കന്തമ്പി നിസ്സജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ലദ്ധം കപ്പതി. പത്തചീവരം പന തം തസ്സ വിനയകമ്മന്തി കപ്പതീതി. അവിഭത്തസ്സപി ഇമസ്സ ദാനം രുഹതി, ന പത്തചീവരസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം ‘‘ദ്വിന്നം സന്തകം ഹോതി…പേ… സചേപി അവിഭജിത്വാ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ദേന്തി, അദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി. യസ്സ ദാനമേവ ന രുഹതി, തസ്സ കുതോ അധിട്ഠാനം. ഏകോ ചേ പത്തചീവരം ദസമേ ദിവസേ ഇതരസ്സ ദേതി. തതോ പട്ഠായ സോ ദസ ദിവസേ പരിഹരിതും ലഭതി, ന തഥാ സത്താഹകാലികന്തി സബ്ബഥാ ഉപപരിക്ഖിയമാനം സരിക്ഖം നക്ഖമതീതി ന തം സാരതോ ദട്ഠബ്ബന്തി ആചരിയസ്സ തക്കോ. ‘‘വിനയകമ്മവസേന പന അനിസ്സജ്ജിത്വാ സഹസാ വിരുജ്ഝിത്വാ കസ്സചി പരിച്ചത്തമ്പി പുന പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം, സചേ ദേസന്തരിതം, സമുദ്ദന്തരിതം വാ ചീവരം നിസ്സഗ്ഗിയം ജാതം, തം ഇധ ഠിതേന ഭിക്ഖുനാ ഏകസ്സ വന്തേന ചിത്തേന ചത്തം കത്വാ അനപേക്ഖിത്വാ ആപത്തിം ദേസേത്വാ തസ്സ വിസ്സാസേന പുന ഗഹേത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം, ‘‘പത്താദീസു ച അയമേവ നയോ’’തി ച വുത്തം, ‘‘താലനാളികേരഫാണിതമ്പി സത്താഹകാലികം ഏവാ’’തി ച. ‘‘ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹകാലികം സത്താഹാതിക്കമേ ആപത്തിം ന കരോതി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ദ്വിന്നമ്പി ന വട്ടതീ’’തി ച ‘‘പരസന്തകം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതേപി ഏസേവ നയോ’’തി ച കേചി വദന്തി. ദുക്കടവത്ഥുഭൂതം സപ്പിആദി നിസ്സജ്ജിതബ്ബം പുന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി വിധാനം ന ദിസ്സതീതി.

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൨൭. ‘‘ഏകമേവ കത്വാ’’തി വചനേന വസ്സികസാടികലക്ഖണേന ഞാതകാനമ്പി സതുപ്പാദം കരോന്തേന ഏകമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. ചതുബ്ബിധം ഖേത്തന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി തിവിധം ദിസ്സതി, തം പന ഏവം ഗഹേതബ്ബം, യസ്മിം ഖേത്തേ പരിയേസിതും ലഭതി, തം പരിയേസനഖേത്തം നാമ, ‘‘ഏവം കരണനിവാസനാധിട്ഠാനഖേത്താനിപീ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ പച്ഛിമേന പുരിമഗ്ഗാഹോ വേദിതബ്ബോ, ന പുരിമേന പച്ഛിമഗ്ഗാഹോ, യഥാലാഭന്തി ആചരിയോ. തസ്സത്ഥോ – അധിട്ഠാനഖേത്തേന പച്ഛിമേന പുരിമാനം തിണ്ണം ഗാഹോ ഹോതി, തഥാ നിവാസനഖേത്തേന ദ്വിന്നം പുരിമാനം. കരണഖേത്തേന പന ഏകസ്സേവ പുരിമസ്സ ഗാഹോ ഹോതീതി. ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി കരണഖേത്തനിവാസനഖേത്താനം കാലതോ നാനത്തം നത്ഥി, കിരിയതോ പന ‘‘അട്ഠിം കത്വാ നിവാസേതബ്ബ’’ന്തി പാളിവചനതോ, തസ്മാ ദ്വിധാ കത്വാ വുത്തം അഞ്ഞതരാഭാവേന, തദത്ഥസിദ്ധിതോ ച, കഥം പനേത്ഥ നാനത്തം നത്ഥീതി പഞ്ഞായതീതി ചേ? പാളിതോ, ‘‘അഡ്ഢമാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി കത്വാ നിവാസേതബ്ബ’’ന്തി ഹി പാളി, തഥാ മാതികാട്ഠകഥാതോ (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ച.

തഥാഹ ‘‘പച്ഛിമോ അഡ്ഢമാസോ കരണനിവാസനഖേത്തമ്പീ’’തി, ഇമിനാ നയേന തിവിധമേവ ഖേത്തന്തിപി സിദ്ധം. സമന്തപാസാദികായം പന കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ കാളപക്ഖുപോസഥോ, അയമേകോ അദ്ധമാസോ പരിയേസനഖേത്തഞ്ചേവ കരണഖേത്തഞ്ച. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ വസ്സികസാടികം അലദ്ധം പരിയേസിതും, ലദ്ധം കാതുഞ്ച വട്ടതി, നിവാസേതും, അധിട്ഠാതുഞ്ച ന വട്ടതീ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ അപാഠോ യഥാവുത്തപാളിമാതികാട്ഠകഥാവിരോധതോ, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘അലദ്ധം പരിയേസിതും വട്ടതി, കാതും, നിവാസേതും, അധിട്ഠാതുഞ്ച ന വട്ടതീ’’തി പാഠോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം താവ പച്ഛിമേന പുരിമഗ്ഗാഹസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ, ന പുരിമേന കരണഖേത്താദീനം ഗാഹോ സമ്ഭവതി. ‘‘മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി വസ്സികസാടികചീവരം പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകമേവ ഹി വുത്തം, ന, അട്ഠകഥായം ‘‘അയമേകോ അദ്ധമാസോ പരിയേസനഖേത്തഞ്ചേവ കരണഖേത്തഞ്ചാ’’തി വുത്തത്താതി ചേ? ന, തസ്സ ലേഖനദോസത്താ, തഥാ സാധിതം. കരണഖേത്തേന പന നിവാസനഖേത്തഗ്ഗാഹോ അത്ഥി കാലനാനത്താഭാവതോ, തേനേവ പുബ്ബേ യഥാലാഭഗ്ഗഹണം കതം, തഥാ ച സാധിതമേവ, ന ഭേദോ പനത്ഥി, പയോജനം വുത്തമേവ. നിവാസനക്ഖേത്തേന അധിട്ഠാനക്ഖേത്തഗ്ഗാഹോ നത്ഥി ഏവ, ന ഹി പുരിമേന പച്ഛിമഗ്ഗാഹോ വേദിതബ്ബോ. ന പാളിവിരോധതോതി ചേ? ന, തദത്ഥാജാനനതോ. ‘‘മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി അദ്ധമാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദസ്സ ഹി ഇതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. പരതോ ആപത്തിഖേത്തദസ്സനതോ ഇതരസ്സ അനാപത്തിഖേത്തഭാവോ ദസ്സിതോവ ഹോതി. ദിന്നപുബ്ബതോപി ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം പിട്ഠിസമയത്താ, പകതിയാ വസ്സികസാടികദായകാ നാമ സങ്ഘസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ അപവാരേത്വാ അനുസംവച്ഛരം ദേന്താ, തത്ഥ സതുപ്പാദോവ വട്ടതി. വത്തഭേദേ ദുക്കടന്തി തദഞ്ഞേസു.

‘‘സചേ കത…പേ… വസ്സൂപനായികദിവസേ അധിട്ഠാതബ്ബാ…പേ… ഛ മാസേ പരിഹാരം ലഭതീ’’തി വചനതോ അന്തോവസ്സേപി യാവ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമദിവസാ അകതാ പരിഹാരം ലഭതീതി ദീപിതം ഹോതി. കസ്മാ ന വിചാരിതന്തി ചേ? അത്ഥാപത്തിസിദ്ധത്താ. ‘‘ഛ മാസേ പരിഹാരം ലഭതീ’’തി വചനേന അകതാ ലഭതീതി സിദ്ധമേവ, തം കിഞ്ചാപി സിദ്ധം, സരൂപേന പന അനാഗതത്താ സരൂപേന ദസ്സേതും, ദുസ്സദ്ധാപയത്താ ഉപപത്തിതോ ദസ്സേതുഞ്ച ഇദമാരദ്ധം ആചരിയേന, ‘‘യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം കഥിനബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നചീവരമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തം ദുവുത്തം തത്ഥേവ പുബ്ബാപരവിരോധതോ. യഞ്ചേത്ഥ അട്ഠകഥാവചനം സാധകത്തേന വുത്തം, തം തമത്ഥം ന സാധേതി. ‘‘യദി നപ്പഹോതി യാവ കത്തികപുണ്ണമാ പരിഹാരം ലഭതീ’’തി വചനം അപ്പഹോന്തസ്സ യാവ കത്തികപുണ്ണമാ താവ പരിഹാരഖേത്തം, തതോ പരം ഏകദിവസോപി ന ഹോതീതി ദീപേതി, തസ്മാ അപ്പഹോനകഭാവേന അകതാവ യാവ കത്തികപുണ്ണമാ പരിഹാരം ലഭതി, തതോ പരം ന ലഭതീതി സിദ്ധം. തഥാ തദേവ വചനം കതപരിഹാരം ന ലഭതീതി ദീപേതി, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമദിവസേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ. ‘‘അപ്പഹോന്തേ ദസാഹേ അന്തോവസ്സേ കരണപരിയോസാനംയേവ പമാണ’’ന്തി ലിഖിതം.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേനാ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? ഗിമ്ഹദിവസാനം അനധിട്ഠാനകാലത്താ, തസ്മാ ഏവ ‘‘അന്തോദസാഹേ വാ തദഹേയേവ വാ അധിട്ഠാതബ്ബാ’തി ച സാമഞ്ഞതോ ന വത്തബ്ബം ഗിമ്ഹദിവസാനം അധിട്ഠാനഖേത്തഭാവപ്പസങ്ഗതോ’’തി. ഏത്ഥ വുച്ചതി – ന, തദത്ഥാജാനനതോ. ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ഗിമ്ഹദിവസാ ദസാഹാ ഹോന്തി, പഠമദിവസേ ച ലദ്ധാ നിട്ഠിതാ വസ്സികസാടികാ ദസാഹാതിക്കന്താപി വസ്സൂപനായികദിവസം അധിട്ഠാനഖേത്തം അപ്പത്തത്താ ന ച താവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, വുത്തഞ്ചേതം ‘‘വസ്സൂപനായികതോ പുബ്ബേ ദസാഹാതിക്കമേപി അനാപത്തീ’’തി.

അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ഇദം ന അവിസേസേന ഏതസ്മിം അന്തരേ ഗിമ്ഹദിവസേപി അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതും വുത്തം, കിന്തു ഗിമ്ഹദിവസേ ചേ ഉപ്പന്നാ, അധിട്ഠാനഖേത്തേ ച അന്തോദസാഹം ഹോതി, അന്തോദസാഹേ ഖേത്തേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ, ന ഖേത്തന്തി കത്വാ ദസാഹം അതിക്കമിതബ്ബന്തി ദീപേതും വുത്തം. കസ്മാ? ഗിമ്ഹദിവസാനമ്പി ഗണനൂപഗത്താ, തസ്മാ അഖേത്തദിവസേപി ഗണേത്വാ ഖേത്തേ ഏവ ‘‘അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി വുത്തം ഹോതീതി.

വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൩൨. സാമന്തി സകസഞ്ഞിതാനിയമനത്ഥം വുത്തം. സകസഞ്ഞിതായേവ ഹി അച്ഛിന്ദാപനഅച്ഛിന്ദനേസു നിസ്സഗ്ഗിയം, തസ്മാ നിസ്സഗ്ഗിയമൂലങ്ഗനിദസ്സനമേതം. ‘‘ചീവര’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘അചീവരം അച്ഛിന്ദന്തസ്സ ന നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി വുത്തമേവ ഹോതി. ‘‘ദത്വാതി ദത്വാ വാ ദാപേത്വാ വാ’’തി കിഞ്ചാപി പദഭാജനം യുജ്ജതി, അഞ്ഞസ്സ പന സന്തകം അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദാപേത്വാ തം സയം വാ അച്ഛിന്ദേയ്യ, തേനേവ വാ അച്ഛിന്ദാപേയ്യാതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗഭയാ ന വുത്തം, അത്ഥതോ പന അത്തനോ സന്തകം അഞ്ഞേന സദ്ധിവിഹാരികാദിനാ ദാപേത്വാ, അഞ്ഞസ്സ സന്തകം വാ തസ്സ വിസ്സാസാ ദാപേത്വാ തം അച്ഛിന്ദേയ്യ വാ അച്ഛിന്ദാപേയ്യ വാ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ അനപേക്ഖോ ദത്വാ. യദി ഏവം ‘‘ചജിത്വാ ദിന്നം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ’’തി ഇദം കിന്തി ചേ? സകസഞ്ഞായ അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞായ ഥേയ്യായ ഗണ്ഹന്തം സന്ധായ വുത്തം, തേനേവ വുത്തം ‘‘സകസഞ്ഞായ ഗഹിതത്താ പനസ്സ പാരാജികം നത്ഥീ’’തി, അപിച ‘‘അനാപത്തി സോ വാ ദേതി, തസ്സ വാ വിസ്സസന്തോ ഗണ്ഹാതീ’’തി വചനതോപി തം സിദ്ധമേവ. ഏത്താവതാ താവകാലികം കത്വാ ദിന്നം അച്ഛിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി സാധിതാ ഹോതി. ‘‘അമ്ഹാകം സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തിആദിവചനം സാമണേരസ്സ ദാനം ദീപേതി, തഞ്ച ഇധ നാധിപ്പേതം. പാളിയം (പാരാ. ൬൩൩-൬൩൪) ഉപസമ്പന്നേ തികപാചിത്തിയം വിയ അനുപസമ്പന്നേ തികദുക്കടമ്പി ആഗതന്തി ചേ? ന, തദധിപ്പായാജാനനതോ. അനുപസമ്പന്നകാലേ ഏവം ദത്വാ അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ ഉപസമ്പന്നം ദിസ്വാ കുപിതോ ചേ അച്ഛിന്ദതി, ഉപസമ്പന്നസ്സേവ വാ ‘‘സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ തുമ്ഹാകം സന്തികേ ഉപസമ്പജ്ജിസ്സാമീ’’തി വദന്തസ്സ ദത്വാ പുന അച്ഛിന്ദതി ചേ, നിസ്സഗ്ഗിയന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൬൩൩. സകിം ആണത്തോ ബഹുകമ്പി അച്ഛിന്ദതി, നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ഏകബദ്ധത്താ ഏകം പാചിത്തിയം, തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ആണത്തോ ബഹൂനി ഗണ്ഹാതി, ഏകം പാചിത്തിയ’’ന്തി. മാതികാട്ഠകഥായം പന ‘‘വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ’’തി വുത്തം, തം ആണത്തിയാ ബഹുത്താ ‘‘സബ്ബാനി ഗണ്ഹാ’’തി വദന്തസ്സ ഗാഹം സന്ധായ വുത്തം, തേനേവ തത്ഥ വുത്തം ‘‘ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ’’തി. ഏവം സന്തേ പാളിവചനം, അട്ഠകഥാവചനദ്വയഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സമേതി, പരസന്തകമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി പംസുകൂലഞ്ച, തേന ‘‘ദുസ്സന്തേ ബദ്ധരൂപിയം വിയാ’’തി വുത്തം, തം തദത്ഥനിയമദസ്സനത്ഥം വുത്തം, യഥാവഛാദിതം അച്ഛിന്ദനചിത്തേന സചിത്തകം, വചീകമ്മം പന കേവലം അച്ഛിന്ദാപേന്തസ്സേവ ‘‘ദേഹീ’’തി ബലക്കാരേന ഗണ്ഹതോപി വേദിതബ്ബം, തം ന യുത്തം ‘‘അനാപത്തി സോ വാ ദേതീ’’തി വചനതോ. ‘‘തുട്ഠോ വാ ദുട്ഠോ വാ ദേതി, അനാപത്തിയേവാ’’തി മാതികാട്ഠകഥാവചനതോ വാതി ചേ? ന, ഉഭയത്ഥ അത്തനോ രുചിയാ ദാനം സന്ധായ വുത്തത്താ, പസയ്ഹാവഹാരേ അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ ച. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സാമം ചീവരം ദത്വാ’തി പാളിവചനതോ ച മാതികാട്ഠകഥായ അങ്ഗവവത്ഥാനേ ‘ഉപസമ്പന്നതാ’തി വുത്തത്താ ച ഉഭയത്ഥ ദാനഹരണേസു ഭിക്ഖുഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി ദീപേതീ’’തി വദന്തി, ഇദമയുത്തന്തി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. കസ്മാ? അനുപസമ്പന്നസ്സ ചീവരം ദത്വാ തം ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ചീവരം വാ അഞ്ഞം വാ പരിക്ഖാരം ദത്വാ…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വചനതോ ദുക്കടം തത്ഥ ഹോതീതി ചേ? നാസിദ്ധത്താ, ദാനകാലേ ഏവ ഉപസമ്പന്നതാ പമാണന്തി അസിദ്ധമേതം അട്ഠകഥായ വാ പാളിയാ വാ യുത്തിതോ വാ, തസ്മാ തം ന യുത്തന്തി അത്ഥോ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ചീവരം ദത്വാ തസ്സേവ അനുപസമ്പന്നകാലേയേവ ചീവരം അച്ഛിന്ദന്തസ്സ ദുക്കടം, ഉപസമ്പന്നകാലേ വാ ദത്വാ അനുപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ ദുക്കടന്തി തസ്സ വചനസ്സ ഇദം വികപ്പന്തരഞ്ച സമ്ഭവതി, തസ്മാ (പാരാ. ൬൩൧ ആദയോ) വികപ്പന്തരസ്സ സമ്ഭവതോ ച ന യുത്തം, യസ്മാ അനുപസമ്പന്നകാലേ ദത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ വിസും ദുക്കടം ന പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ പുരാണചീവരധോവാപനാദിസിക്ഖാപദേസു വിയ അപരഭാഗേ ഉപസമ്പന്നതാ ചേത്ഥ പമാണം, തസ്മാ ‘‘ഉപസമ്പന്നതാ’’തി അങ്ഗേസു വുത്തത്താ ച തം ന യുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ‘‘പച്ചാസീസന്തസ്സേവ ദാനമധിപ്പേതം, ന നിസ്സട്ഠദാന’’ന്തി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ വദതി കിര, വീമംസിതബ്ബം.

ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൩൭. ഛട്ഠേ കിഞ്ചാപി ‘‘സാമം സുത്തം വിഞ്ഞാപേത്വാ’’തി വുത്തം, മാതികാട്ഠകഥായം പന ‘‘ചീവരത്ഥായ സാമം വിഞ്ഞത്തം സുത്ത’’ന്തി അവത്വാ കേവലം ‘‘ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്ത’’ന്തി അങ്ഗേസു വുത്തത്താ അഞ്ഞേന ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞത്തം സുത്തമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. സാമന്തി ചേത്ഥ കസ്സചി നിയമനം. ‘‘സാമം വിഞ്ഞാപേത്വാ’’തി കിഞ്ചാപി വുത്തം, തഥാപി ‘‘സാമം വായാപേയ്യാ’’തി അത്തനോ അത്ഥായ വായാപേയ്യാതി ഏവം സമ്ബന്ധോ, അത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ, പാളിയം പന ആസന്നപദേന യോജനാ കതാ, തസ്മാ സാമം വിഞ്ഞത്തം സുത്തന്തി അഞ്ഞവിഞ്ഞത്തം കപ്പിയം ആപജ്ജതി, ഹത്ഥകമ്മയാചനവസേന ലദ്ധതന്തവായോപി കപ്പിയോ. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണം ചേ, തന്തേ വീതംയേവ സകിം അധിട്ഠാതബ്ബം, പുന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി അധിട്ഠിതേന ഏകീഭാവൂപഗമനതോ. ‘‘സചേ പന പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാവ ചിനസാടകം വിയ, അന്തരന്തരാ അധിട്ഠിതം ഹോതി, പുന അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പടിലാഭേനാതി വചനേന വായാപേത്വാ ഠപേസ്സാമീതിആദി ഏകസ്മിം അന്തോഗധം ഹോതീ’’തി വദന്തി.

സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൪൨. വിസിട്ഠം കപ്പഞ്ച തസ്സ വചനേന വിസിട്ഠം കതഞ്ച പമാണം, ന ആമിസദാനം. കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘ചീവര’’ന്തി ഉദ്ധരിത്വാ വിഭാഗോ വുത്തോ, തം ന സമേതീതി.

മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൪൬. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അച്ചേകചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപിതു’’ന്തി, ‘‘യാവ പവാരണാ പവാരിതാ’’തി ച യം വുത്തം, തേ പന ഭിക്ഖൂ തസ്സ വചനസ്സ അത്ഥം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ അച്ചേകചീവരം നിക്ഖിപന്താ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമേസും. കിമിദം വിഭത്തം, ഉദാഹു അവിഭത്തന്തി? വിഭത്തം, പുഗ്ഗലികം വാ. തേനേവ പരതോ ‘‘അമ്ഹാകം, ആവുസോ, അച്ചേകചീവരാനീ’’തി വുത്തം, അവിഭത്തം പന സങ്ഘികത്താ ന കസ്സചി നിസ്സഗ്ഗിയം കരോതി.

അപിച ‘‘അച്ചേകചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപിതു’’ന്തി ഇമിനാ സാമഞ്ഞവചനേന വസ്സൂപനായികദിവസതോ പട്ഠായ, പിട്ഠിസമയതോ പട്ഠായ വാ യാവ പവാരണാ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി ഏവ സങ്ഘികത്താ, പുഗ്ഗലികമ്പി ‘‘വസ്സംവുത്ഥകാലേ ഗണ്ഹഥാ’’തി ദിന്നത്താ. താദിസഞ്ഹി യാവ വസ്സംവുത്ഥോ ഹോതി, താവ ന തസ്സേവ, ദായകസ്സ സന്തകം ഹോതി, തഥാ ഇതോ തതിയവസ്സേ, ചതുത്ഥവസ്സേ വാ ‘‘പവാരണായ ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിനാ ദിന്നമ്പി നിക്ഖിപിത്വാ യഥാദാനമേവ ഗഹേതബ്ബം. അയമത്ഥോ അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൪൬-൯ ആദയോ) പാകടോ. താനി ചീവരകാലസമയാതിക്കമേ ന നിസ്സഗ്ഗിയാനീതി ചേ? ന, ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നത്താ. യസ്മാ അയം സമയോ ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്ന’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘കാലോ’’തി ആഗതോ, ഗണഭോജനസിക്ഖാപദാദീസു ‘‘സമയോ’’ത്വേവ ആഗതോ, തസ്മാ ഇധ തേസം ഏകത്ഥതാദസ്സനത്ഥം ഏകതോ ‘‘ചീവരകാലസമയോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. മാതികായം പനേത്ഥ താദിസം ചീവരം അത്തനോ സന്തകഭാവം ഉപഗതം പുഗ്ഗലികം സന്ധായ വുത്തം, തേനേവാഹ ‘‘ഭിക്ഖുനോ പനേവ അച്ചേകചീവരം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി. അത്തനോ കുടിയാ വസ്സംവുത്ഥസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഹി ദാതും അലഭന്തോ അന്തോവസ്സേ ഏവ ദാനകിച്ചം പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഗച്ഛതി, തഥാ സങ്ഘസ്സ. തസ്മാ ഇദം അച്ചേകചീവരം അത്ഥി ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ സങ്ഘസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തകഭാവം ഉപഗച്ഛന്തം, യം ന വസ്സാവാസികഭാവേന ദിന്നം, അത്ഥി ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ അനുപഗന്ത്വാ വസ്സംവുത്ഥകാലേയേവ പുഗ്ഗലസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ഉപഗച്ഛന്തം, യം വസ്സാവാസികഭാവേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ സമയേ ദിന്നം, അത്ഥി സമയേ ദിന്നമ്പി പുഗ്ഗലസ്സ സന്തകഭാവം അനുപഗച്ഛന്തം, സങ്ഘസന്തകഭാവം വാ ദായകസന്തകഭാവം വാ ഉപഗച്ഛന്തം, ഈദിസം സന്ധായ ‘‘സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഇദം അതിരേകസംവച്ഛരമ്പി നിക്ഖിപിതും ലഭതി അത്തനോ സന്തകഭാവം അനുപഗതത്താ, തസ്മാ ‘‘ദസാഹാനാഗത’’ന്തി ഇതോ അഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തന്തി സിദ്ധമേതന്തി. ദസാഹതോ പുരേതരം ലഭിത്വാ യാവ പവാരണാ നിക്ഖിപിതും ന ലഭതി, തസ്മാ സകഭാവൂപഗതമേവ അധിട്ഠാതബ്ബം, തംയേവ സന്ധായ ‘‘ദസാഹാനാഗത’’ന്തി വുത്തം, യതോ ‘‘അന്തോസമയേ അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി അനാപത്തിവാരേ വുത്തം. സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബകം പന പരസ്സ ദാതബ്ബതായ സകഭാവം അനുപഗതം, ന ഹി തം സന്ധായ ‘‘അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി സക്കാ വത്തും, ന ച തം ഇമസ്മിം അത്ഥേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി സങ്ഘസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയാഭാവതോ, അട്ഠകഥായമ്പി അയമത്ഥോ സുട്ഠു പാകടോവ. കതമം സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ചേ? പരസന്തകം ചീവരം സങ്ഘികമേവ ഹോതി, തതോ ‘‘സല്ലക്ഖേത്വാ സുഖം ദാതും ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ ഹി പരസ്സ സന്തകഭാവോ ദസ്സിതോ.

‘‘തതോ പരം ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരോ നത്ഥീതി ദസാഹപരമതോ ഉദ്ധം അനുപഗതത്താ’’തി ലിഖിതം, ഇതോ സമയതോ ഉദ്ധമേവ ദസാഹസ്സ അനുപഗതത്താ സമയതോ പരം ദസാഹം ന ലഭതീതി കിരസ്സ അധിപ്പായോ. ‘‘ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഏകാദസമം അരുണം ചീവരമാസേ ഉട്ഠേതീ’’തി കാരണം ലിഖിതം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അനധിട്ഠഹിത്വാ ഏകാദസദിവസേ നിക്ഖിപിതും ലഭതീ’തി വദന്തോ ഭഗവാ ഇതരമ്പി അനച്ചേകചീവരാദിം അനുജാനാതി, അച്ചേകചീവരമുഖേനാതി അപരേ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ കതരം സുഭാസിതം? ഉഭയമ്പീതി ഏകേ. കഥം? പഠമം ‘‘അച്ചേകചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ ദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ദസദിവസാധികാ പഞ്ചമാസാ’’തി ഇമിനാ സമേതി, അനുഗണ്ഠിപദലദ്ധിയാ ഹി ഏത്ഥ ‘‘ഏകാദസദിവസാധികോ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, ദുതിയം ‘‘ദസാഹാനാഗതന്തി…പേ… ദസാഹേന അസമ്പത്താതി അത്ഥോ’’തി ഇമിനാ സമേതി. ഇമസ്സ നയസ്സ വസേന ‘‘പഞ്ചമിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നസ്സ ചീവരസ്സ നിധാനകാലോ ദസ്സിതോ ഹോതീ’’തി പാഠോ യുജ്ജതി. തഥാ ഗണ്ഠിപദലദ്ധിയാ ‘‘നവാഹാനാഗതം കത്തികതേമാസികപുണ്ണമ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, തസ്സ വസേന ‘‘കാമഞ്ചേസ ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോ, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിത’’ന്തി അയം പാഠോ യുജ്ജതി. കോ പനേത്ഥ സാരോതി? യോ പച്ഛാ വുത്തോ, സോവ സാരോ. തേനേവ അട്ഠകഥാചരിയേന ‘‘പഞ്ചമിതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തം. പോരാണഗണ്ഠിപദേഹി അട്ഠകഥായ ച സദ്ധിം സംസന്ദനതോ, ‘‘ദസാഹാനാഗത’’ന്തി പാളിയാ സംസന്ദനതോ ച ഏത്ഥ ഗണ്ഠിപദലദ്ധിപി പാളിയാ സമേതി.

കഥം? യസ്മാ പവാരണാദിവസേ അരുണുഗ്ഗമനേ ഭിക്ഖു വസ്സംവുത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ ഇമിനാ ദസമേന അഹേന സദ്ധിം ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ നവദിവസാ ദസ അഹാനീതി ദസാഹം, തേന ദസാഹേന, സഹയോഗത്ഥേ കരണവചനം. കത്തികതേമാസികപുണ്ണമാ ചീവരസമയം അസമ്പത്താതി കത്വാ ‘‘അനാഗതാ’’തി വുച്ചതി. യഥാ അപരകത്തികപുണ്ണമായ വസ്സികസാടികം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേന്തോ ‘‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവംസമ്പദമിദന്തി. ഏത്ഥ വുച്ചതീതി ചേ? ന, ഇമസ്സ നിപ്പയോജനഭാവപ്പസങ്ഗതോ. അച്ചേകചീവരപടിഗ്ഗഹണകാലം നിയമിതന്തി ചേ? ന, ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നചീവരം അച്ചേകമേവ ന ഹോതി. പഠമകഥിനേന സിദ്ധത്താ’’തി പോരാണട്ഠകഥാഗണ്ഠിപദേസു വുത്തത്താ തതോ ഉപരി ‘‘അച്ചേകചീവര’’ന്തി വുച്ചതി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ആപത്തിസങ്ഗഹോ ച. ന ച സാ ആപത്തി പാളിയാ, അട്ഠകഥായ, യുത്തിതോ വാ സമ്ഭവതി. അട്ഠുപ്പത്തിമത്തവസേന വുത്തന്തി ചേ? ന, ദസാഹാധിച്ചകാരികാ അട്ഠുപ്പത്തിപായം ന ദിസ്സതി. ‘‘ഭിക്ഖൂ അച്ചേകചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമേന്തീ’’തി ഏത്ഥ ഏത്തികാ ഏവ ഹി അട്ഠുപ്പത്തി. തഥാ ഹി പരിവാരേ (പരി. ൪൭-൫൩) ‘‘കിസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി ആരഭിത്വാ ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അച്ചേകചീവരം ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബം, ഇതരം അതിക്കാമേതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം ഇദം പഞ്ഞത്തന്തി ചേ? ന, അച്ചേകചീവരസ്സേവ അപരാധദസ്സനതോ, വിസേസകാരണാഭാവാ, ‘‘കാമഞ്ചേസ ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോ’’തിആദിവചനവിരോധതോ ച യഥാവുത്തവചനാസമ്ഭവതോ ച.

കഥം? ദസാഹേന സഹ കത്തികപുണ്ണമാ ‘‘അനാഗതാ’’തി ഹി വുത്തേ ദസാഹതോ അഞ്ഞാ സാ പുണ്ണമാതി ആപജ്ജതി. അനഞ്ഞാ ചേ, സഹ-സദ്ദോ ന സമ്ഭവതി, ന ഹി അത്തനാവ അത്തനോ യോഗോ സമ്ഭവതി, അനാഗത-സദ്ദോ ച ന സമ്ഭവതി. ആഗതാ സമ്പത്താ ഏവ ഹി സാ പുണ്ണമാ. ചീവരസമയസ്സ അനന്തരത്താ ഏകീഭാവം അനാഗതത്താ അനാഗതായേവാതി ചേ? ന, തഥാപി അനാഗത-സദ്ദസ്സ സമ്ഭവതോ, ആഗമനസമ്ഭവേ സതിയേവ ഹി അനാഗത-സദ്ദോ സമ്ഭവതി, ന ഹി നിബ്ബാനം, പഞ്ഞത്തി വാ ‘‘അനാഗതാ’’തി വുച്ചതി. നിബ്ബാനം വിയ ഖണത്തയം, സാ ച പുണ്ണമാ ന കദാചി സമയഭാവം പാപുണാതീതി അയുത്തമേവ. ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി പന വചനം പിട്ഠിസമയം ഗഹേത്വാ ഠിതത്താ സമ്ഭവതി. അപിച പവാരണായം അരുണേ ച ഉട്ഠിതേ സാ പുണ്ണമാ ചീവരസമയം ഏകാഹാനാഗതാ ഏവാപജ്ജതി പുബ്ബേ സഹയോഗപത്തത്താ. ഏവം സന്തേ ഏകീഭാവഗതാപി സാ ചീവരസമയം അനാഗതാ ഏവ ജാതാതി സബ്ബദാ ന തഥാവിഗ്ഗഹകരണവചനത്ഥം കോചിദേവ വചനതോ ദീപേതീതി വേദിതബ്ബം.

കിമത്ഥം പനേത്ഥ ‘‘ദസദിവസാധികോ മാസോ’’തിആദി വുത്തന്തി? തം പാരിപൂരിസമ്ഭവതോ. പഞ്ചമിയഞ്ഹി പുരേ അരുണം ഉപ്പന്നഅച്ചേകചീവരസ്സ ദസദിവസാധികോ മാസോയേവ പരിപൂരോതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. അപിച തസ്സാ പഞ്ചമിയാ ദിവസഭാഗോപി സമ്പത്തായ രത്തിയാ ‘‘ഹിയ്യോ’’തി വുച്ചതി, പഗേവ പുരേ അരുണം, തേനേവാഹ ‘‘ഹിയ്യോ ഖോ, ആവുസോ, അമ്ഹാക’’ന്തിആദി. ‘‘ഏവം സന്തേ ‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായാ’തി വുത്തപഠമപാഠസ്സ വസേന ‘അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഠപിതം തിചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവാ’’’തി ച ‘‘ദസദിവസാധികോ മാസോ’’തിആദി ച യം ലിഖിതം. തം ന, ‘‘പഞ്ചമിതോ പട്ഠായാ’’തി പാഠേ സജ്ജിതേവ ഏതേന പരിയായേന യഥാവുത്തഅത്ഥസമ്ഭവതോ, ന താനി ഠാനാനി പുന സജ്ജിതാനി. യഥാഠിതവസേനേവ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബാനീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ഇദം സിക്ഖാപദം പുണ്ണമായം അനിസ്സഗ്ഗിയത്ഥമേവാതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ‘‘പവാരണാമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പട്ഠായാ’’തി പാഠേ സജ്ജിതേ ഏതേന പരിയായേന യഥാവുത്തോ ഉപ്പന്നസ്സ ചീവരസ്സ നിധാനകാലോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ‘‘അച്ചേകചീവരന്തി അച്ചായികചീവരം വുച്ചതീ’’തിആദി പാഠോ. ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായാ’’തി ച ‘‘കാമഞ്ചേസ ദസാഹപരമ’’ന്തിആദി ച യം ലിഖിതം, തം ന പാഠോ, തസ്മാ ഏകാദസദിവസം പരിഹാരം ലഭതീതി കത്വാ ആചരിയേന ‘‘പഞ്ചമിതോ പട്ഠായാ’’തി ലിഖാപിതോ കിര. ‘‘പവാരണാമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖഛട്ഠിതോ പട്ഠായ പന ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഠപിതം തിചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവാതി പാഠോ’’തി ച ‘‘അച്ചേകചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ചമാസാതി പാഠോ’’തി ച ഏത്ഥ പപഞ്ചേന്തി, തസ്മാ സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാ കഥേതബ്ബം, തുണ്ഹീഭൂതേന വാ ഭവിതബ്ബം.

അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൨. ‘‘തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവരന്തി ഇദം തിചീവരേ ഏവ അയം വിധി, ഇതരസ്മിം യഥാസുഖന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘അതിരേകഛാരത്തം വിപ്പവസന്തീ’’തി തസ്മിംയേവ സേനാസനേ വാസോ ന വിപ്പവാസോതി കത്വാ വുത്തം. കസ്മാ? ചീവരപ്പവത്തിജാനനതോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി വചനതോ അതിരേകതോപി വുത്തം, ആരഞ്ഞകമേവ പന സേനാസനം ഹോതി, ധുതങ്ഗം രക്ഖതി ചീവരപ്പവത്തിജാനനപലിബോധസമ്ഭവതോ.

൬൫൩. ‘‘ഗാവുതതോ അതിരേകപ്പമാണേന ലഭതീ’’തി യം വുത്തം, തം കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘സിയാ ച തസ്സ ഭിക്ഖുനോ കോചിദേവ പച്ചയോ തേന ചീവരേന വിപ്പവാസായാ’’തി വചനതോ. യോജനപ്പമാണേപി സിയാതി ചേ? ന, ‘‘പുന ഗാമസീമം ഓക്കമിത്വാ വസിത്വാ പക്കമതീ’’തി അനാപത്തിവാരേ അനുഞ്ഞാതത്താ. യദി ഏവം ‘‘യോജനപ്പമാണേ ന ലഭതീ’’തി ഇദം കിന്തി? ഇദം നിബദ്ധാവാസവസേനേവ വുത്തം. തത്ഥ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതീതി? ന ഭിജ്ജതി, കിന്തു ന ഇധ ധുതങ്ഗാധികാരോ അത്ഥീതി. അഥ കസ്മാ ‘‘അയം ധുതങ്ഗചോരോതി വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി? അസമ്ഭവതോ. കഥം പഞ്ഞായതീതി? അങ്ഗേസു അഭാവതോ. ധുതങ്ഗധരസ്സ പതിരൂപസേനാസനദീപനതോ ധുതങ്ഗധരതാ തസ്സ സിദ്ധാ. വചനപ്പമാണതോതി ചേ? ന, വചനപ്പമാണതോ ച പാളിയേവ പമാണം. ‘‘അനാപത്തി പുന ഗാമസീമം ഓക്കമിത്വാ വസിത്വാ പക്കമതീ’’തി ഹി വുത്തം. ഗാമസീമാ നിക്ഖമിത്വാ കിത്തകം കാലം വസിത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ചേ? പുനദിവസേയേവ, തസ്മാ അട്ഠമോ അരുണോ നിബദ്ധാവാസേ വാ ഗന്തബ്ബട്ഠാനേ വാ ഉട്ഠേതബ്ബോതി ഏകേ. അന്തോഛാരത്തന്തി ഏകേ. യാവ നിബദ്ധാവാസം ന കപ്പേതീതി ഏകേ. യാവ മഗ്ഗപരിസ്സമവിനോദനാതി ഏകേ. സതി അന്തരായേ അന്തോഛാരത്തം വസതി, അനാപത്തി. നിബദ്ധാവാസകപ്പനേ സതി അരുണുഗ്ഗമനേ ആപത്തി. സചേ തംസത്തമോ ദിവസോ, തദഹേവ നിക്ഖിത്തചീവരം ഗഹേതബ്ബം, പച്ചുദ്ധരിതബ്ബം വാതി ഏകേ. സചേ അന്തരാ നവമഗ്ഗപാതുഭാവേന വാ നവഗാമസന്നിവേസേന വാ, തം സേനാസനം അങ്ഗസമ്പത്തിതോ പരിഹായതി. തദഹേവ ചീവരം ഗഹേതബ്ബം വാ പച്ചുദ്ധരിതബ്ബം വാ. ഛാരത്തം വിപ്പവസന്തസ്സ ചേ പരിഹായതി, അനാപത്തി അനുഞ്ഞാതദിവസത്താതി ഏകേ. ആപത്തി ഏവ അനങ്ഗസമ്പത്തിതോതി ഏകേ. യുത്തതരം പനേത്ഥ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സചേ ധുതങ്ഗധരോ ഹോതി, ഗാമസീമായം അവസിത്വാ പച്ഛിമപ്പമാണയുത്തേ ഠാനേ വസിത്വാ പക്കമിതബ്ബം. പഠമം ബദ്ധഅവിപ്പവാസസീമോ ചേ ഗാമോ ഹോതി, അഞ്ഞസ്മിമ്പി മാസേ അന്തോസീമായ വസതോ അനാപത്തി. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ‘‘യഥാവുത്തസേനാസനേ വസന്തേനാപി ഛാരത്തമേവ ചീവരം ഗാമേ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന അഞ്ഞം അന്തോഛാരത്തമ്പി അഞ്ഞമ്പി വസതോ ആപത്തിയേവാ’’തി വുത്തം.

സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൭. ദേഥാവുസോ അമ്ഹാകന്തി ഏത്ഥ അകതവിഞ്ഞത്തി ഹോതി ന ഹോതീതി? ഹോതി, യദി ഏവം അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദസ്സ ച ഇമസ്സ ച കിം നാനാകരണന്തി? തം അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേയേവ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ, ഇദം ഞാതകപവാരിതേപി, തം അനച്ഛിന്നചീവരസ്സേവ, ഇദം തസ്സപി, തം ചീവരംയേവ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ, ഇദം അചീവരമ്പി. ഏവം സന്തേ ഇദം തം അന്തോകത്വാ ഠിതം ഹോതി, തസ്മാ ദ്വിന്നമ്പി അങ്ഗസമ്പത്തിയാ സതി കേന ഭവിതബ്ബന്തി? ഇമിനാ ഭവിതബ്ബം ഇമസ്സ നിപ്പദേസതോതി ഏകേ. ദ്വീഹിപി ഭവിതബ്ബം ഉഭിന്നമ്പി അങ്ഗസിദ്ധിതോതി ഏകേ. ഇമാനി തസ്സ അങ്ഗാനി വികപ്പനുപഗചീവരതാ, സമയാഭാവോ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ചത്താരി. ഇമസ്സ പന സങ്ഘേ പരിണതഭാവോ, ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമനം, പടിലാഭോതി തീണി. ഏത്ഥ പഠമോ വാദോ അയുത്തോ കത്വാപി ഓകാസം അട്ഠകഥായം, പരിവാരേ ച അവിചാരിതത്താ. യദി ഏവം തത്ഥ അങ്ഗേസു ‘‘അനഞ്ഞപരിണതതാ’’തി വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന വത്തബ്ബം, അത്ഥതോ സിദ്ധത്താ. പരിണതസിക്ഖാപദദ്വയസിദ്ധിതോ, പരിണതസഞ്ഞിതോ, ആപത്തിസമ്ഭവതോ ച ‘‘മയ്ഹമ്പി ദേഥാ’’തി വദതി, ‘‘വട്ടതീ’’തി അനുദ്ദിട്ഠം, ‘‘അമ്ഹാകമ്പി അത്ഥീ’’തി വുത്തത്താ വട്ടതി. ‘‘സങ്ഘസ്സ പരിണതം…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സാ’’തി ന വുത്തം, യതോ സുദ്ധപാചിത്തിയവസേന ആഗതത്താ. ‘‘അഞ്ഞചേതിയസ്സാ’’തി ന വുത്തം സങ്ഘസ്സ അചേതിയത്താ, തസ്മായേവ ‘‘ചേതിയസ്സ പരിണതം…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘അഞ്ഞസങ്ഘസ്സ അഞ്ഞപുഗ്ഗലസ്സാ’’തി ന വുത്തം. ‘‘യതോ തഥാ ഇധ ച ‘പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതം…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’തി ഏത്ഥ ച ‘അത്തനോപീ’തി കിഞ്ചാപി ന വുത്തം, തഥാപി സമ്ഭവതീ’’തി വദന്തി. തം പന ഇധ അത്തനോ പരിണാമനാധികാരത്താ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ ന വുത്തന്തി ഏകേ. തതുത്തരിസിക്ഖാപദേ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൨൬) പദം വിയാതി ഏകേ. തം ന, ഏത്ഥ പുഗ്ഗലപരിണാമനസിക്ഖാപദേ അവുത്തത്താ. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പനാഹ –

‘‘അത്തനോ അഞ്ഞതോ ലാഭം, സങ്ഘസ്സഞ്ഞസ്സ വാ നതം;

പരിണാമേയ്യ നിസ്സഗ്ഗി, പാചിത്തിയമ്പി ദുക്കട’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – സങ്ഘസ്സ പരിണതം അത്തനോ പരിണാമേയ്യ നിസ്സഗ്ഗിയം. തദേവ അഞ്ഞതോ പരിണാമേയ്യ പാചിത്തിയം. അഞ്ഞസ്സ പരിണതം അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ പരിണാമേയ്യ ദുക്കടന്തി, തസ്മാ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിആദീസു വുത്താപത്തിസമ്ഭവതോ ഇധ പരിണതദ്വയേ ‘‘അത്തനോ’’തി പദം ന വുത്തം. തസ്മിഞ്ഹി വുത്തേ ദുക്കടമത്തപ്പസങ്ഗോ സിയാ, അവുത്തേ പനേതേസു വുത്താപത്തീനം യഥാഗമമഞ്ഞതരാ ച ഇധ അവുത്തസിദ്ധി ദുക്കടഞ്ചാതി ദ്വേ ആപത്തിയോ ഏകതോ ഹോന്തീതി വിനയധരാനം അനവസേസഞാണസ്സ ഓകാസോ കതോ ഹോതീതി.

ഇതി തിംസകകണ്ഡം സാരമണ്ഡം,

അലമേതം വിനയസ്സ സാരമണ്ഡേ;

ഇധ നിട്ഠിതസബ്ബസാരമണ്ഡം,

വിനയവസേന പുനാതി സാരമണ്ഡന്തി.

പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ പത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

നിസ്സഗ്ഗിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.