൧൩. കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൧. ന കേവലം വിഹാരോ ഏവ കീടാഗിരി, സോപി ഗാമോ ‘‘കീടാഗിരി’’ച്ചേവ വുച്ചതി. ഗാമഞ്ഹി സന്ധായ പരതോ ‘‘ന അസ്സജിപുനബ്ബസുകേഹി ഭിക്ഖൂഹി കീടാഗിരിസ്മിം വത്ഥബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏകസംവച്ഛരേ ദ്വിക്ഖത്തും വസ്സതി കിര, തം സന്ധായ ‘‘ദ്വീഹി മേഘേഹീ’’തി വുത്തം. സമധികന്തി ഛ ജനേ സന്ധായ. അകതവത്ഥുന്തി നവം അട്ഠുപ്പത്തിം. ‘‘ജാഭിസുമനാദിഗച്ഛം അല്ലാനം ഹരിതാനം ഏവാ’’തി ലിഖിതം. ഭൂതഗാമബീജഗാമഭേദതോ പനേസ ഭേദോ. വതത്ഥായാതി വതിഅത്ഥായ. യംകിഞ്ചീതി സോദകം വാ നിരുദകം വാ. ആരാമാദിഅത്ഥായാതി വനരാജികാദിഅത്ഥായ. മാലാവച്ഛരോപനം കുലദൂസകംയേവ സന്ധായ, ഗന്ഥനാദിസബ്ബം ന സന്ധായ വുത്തന്തി. കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? തം ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധേന ധമ്മോ’’തിആദി. ‘‘ആവേളം ആബിള’’ന്തിപി പാഠോ.

ഗോപ്ഫനന്തി ഗന്ഥനം. വേഠിമന്തി തഗ്ഗതികമേവ. വേധിമം അഞ്ഞേന കേനചി പുപ്ഫം വേധേത്വാ കതം. കണ്ടകമ്പി ബന്ധിതുന്തി ഏത്ഥ ‘‘സയം വിജ്ഝനത്ഥം ന വട്ടതി. അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ജാലമയം വിതാനം ജാലവിതാനം. പുപ്ഫപടിച്ഛകം ഗവക്ഖം വിയ സഛിദ്ദം കരോന്തി. താലപണ്ണഗുളകന്തി താലപണ്ണമയം പുന കതമ്പി പടിഛിജ്ജകമേവ. ധമ്മരജ്ജു ചേതിയം വാ ബോധിം വാ പുപ്ഫപ്പവേസനത്ഥം ആവിജ്ഝിത്വാ ബദ്ധരജ്ജു. ‘‘കാസാവേന ബദ്ധമ്പി സുത്തവാകാദീഹി ബദ്ധം ഭണ്ഡിതസദിസ’’ന്തി ലിഖിതം. അംസഭണ്ഡികം പസിബ്ബകേ പക്ഖിത്തസദിസത്താ വേധിമം ന ജാതം, തസ്മാ ‘‘സിഥിലബദ്ധസ്സ അന്തരന്തരാ പക്ഖിപിതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അഫുസാപേത്വാ അനേകക്ഖത്തുമ്പി പരിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പൂരിതന്തി ദീഘതോ പസാരേത്വാ പൂരിതം. ഘടികദാമഓലമ്ബകോതി ‘‘യമകദാമഓലമ്ബകോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ഗേണ്ഡുഖരപത്തദാമാനം പടിക്ഖിത്തത്താ ചേലാദീഹി കതദാമമ്പി ന വട്ടതി അകപ്പിയാനുലോമത്താ’’തി വദന്തി.

‘‘രേചകം നാമ തഥാലാസിയനാടനടാനം നച്ച’’ന്തി ലിഖിതം. തം ‘‘പരിവത്തന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘സാരിയോ നാമ രുതസുനഖാ സിങ്ഗാലകമ്മകുരുങ്ഗകേളിപനേ ഠിതാ’’തി കിര പാഠോ. ‘‘നിബുജ്ഝന്തീ’’തി പാളി.

൪൩൨. അബലബലാദി-പദാനം ഉപ്പടിപാടിയാ. യഥാ പാമോക്ഖാനം വസേന സബ്ബേപി ‘‘അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ’’തി വുത്താ, തഥാ പാമോക്ഖപ്പത്തസാവകസ്സ വസേന തദായത്തവുത്തിനേ സബ്ബേപി ‘‘സാരിപുത്താ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ സാരിപുത്താ’’തി.

൪൩൩. ‘‘ഗാമേ വാ ന വസിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാവ തസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞത്ഥ ന വസിതബ്ബന്തി സിദ്ധം. ‘‘തസ്മിം വിഹാരേ വാ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? അത്ഥസബ്ഭാവതോ. യസ്മിഞ്ഹി ഗാമേ കുലദൂസകകമ്മം കതം, തസ്മിം ഗാമേ, യസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേന കുലദൂസനം കതം, തം വിഹാരം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം വസിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം. തം കഥന്തി ചേ? ‘‘ഗാമേ വാ ന വസിതബ്ബ’’ന്തി വചനേന യസ്മിം ഗാമേ കുലദൂസനകമ്മം കതം, തസ്മിം വിഹാരേപി വസിതും ന ലബ്ഭതീതി ആപന്നം, തം ദിസ്വാ ‘‘തസ്മിം വിഹാരേ’’തി വുത്തം, തേന തസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞസ്മിം വസിതും ലബ്ഭതീതി സിദ്ധം. ‘‘തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേനാ’’തി ഇമിനാ തസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞത്ഥ വസന്തേന സാമന്തഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിതും വട്ടതീതി ദീപിതം ഹോതി. സാമന്തവിഹാരേപീതി സാമന്തവിഹാരോ നാമ തസ്മിംയേവ ഗാമേ തസ്സ വിഹാരസ്സ സാമന്തവിഹാരോ ച തസ്സ ഗാമസ്സ സാമന്തവിഹാരോ ചാതി ഉഭയം വുച്ചതി, ഏതേന തസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞത്ഥ വസന്തേന തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം. സാമന്തഗാമേപി പിണ്ഡായ ചരിതും വട്ടതി, പുന യസ്മിം ഗാമേ കുലദൂസനകമ്മം കതം, തസ്സ സാമന്തഗാമേ കുലദൂസകവിഹാരസ്സ സാമന്തവത്ഥുവിഹാരേ വസന്തേന തസ്മിം ഗാമേപി ചരിതും വട്ടതി. യസ്മിം സാമന്തഗാമേ കുലദൂസകം ന കതം, തസ്മിമ്പി ചരിതും വട്ടതി, നേവ വിഹാരേതി അധിപ്പായോ. ‘‘ന നഗരേ ചരിതു’’ന്തി വുത്തത്താ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ തസ്മിം ഗാമേ വസിതും വട്ടതീതി ദീപിതം ഹോതീതി ഏകേ. ഗണ്ഠിപദേസു പന വിചാരണാ ഏവ നത്ഥി, തസ്മാ സുട്ഠു വിചാരേത്വാ കഥേതബ്ബം.

൪൩൬-൭. ദാപേതും ന ലഭന്തി, പുപ്ഫദാനഞ്ഹി സിയാ. തസ്സേവ ന കപ്പതീതി ഏത്ഥ യാഗുആദീനി ആനേത്വാ ‘‘ദദന്തൂ’’തി ഇച്ഛാവസേന വദതി ചേ, സബ്ബേസം ന കപ്പതി, കേവലം പന സുദ്ധചിത്തേന അത്താനം വാ പരേസം വാ അനുദ്ദിസിത്വാ ‘‘ഇമേ മനുസ്സാ ദാനം ദത്വാ പുഞ്ഞം പസവന്തൂ’’തി വദന്തസ്സ തസ്സേവ ന കപ്പതി യാഗുആദീനം പച്ചയപടിസംയുത്തകഥായ ഉപ്പന്നത്താ. മഹാഅട്ഠകഥായമ്പി ‘‘പഞ്ചന്നമ്പി സഹധമ്മികാന’’ന്തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ അത്ഥതോ സയമേവാതി അപരേ. ആചരിയാ പന ‘‘യഥാ മഹാപച്ചരിയം, കുരുന്ദിയഞ്ച ‘തസ്സേവാ’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം, ഏവം മഹാഅട്ഠകഥായം വിസേസേത്വാ ന വുത്തം, തസ്മാ സബ്ബേസം ന കപ്പതീ’’തി വദന്തി.

കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തേരസകകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.