൩. ഛന്ദസമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൫. യോ സമാധിസ്സ നിസ്സയഭൂതോ ഛന്ദോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദന്തി കത്തുകമ്യതാഛന്ദ’’ന്തി. തസ്സ ച അധിപതേയ്യട്ഠോ നിസ്സയട്ഠോ, ന വിനാ തം ഛന്ദം നിസ്സായാതി ആഹ – ‘‘നിസ്സായാതി നിസ്സയം കത്വാ, അധിപതിം കത്വാതി അത്ഥോ’’തി. പധാനഭൂതാതി സേട്ഠഭൂതാ, സേട്ഠഭാവോ ച ഏകസ്സപി ചതുകിച്ചസാധനവസേന പവത്തിയാ, തതോ ഏവ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ, പധാനസങ്ഖാരട്ഠേന പധാനസങ്ഖരണതോ. ‘‘ഛന്ദം ചേ നിസ്സായ…പേ… അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതിസദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി, അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേന വാ ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധി. തേന ‘‘ഛന്ദസമാധിനാ ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി പധാനഭൂതസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതാ’’തി വക്ഖതി, തം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പധാനഭൂതാതി വീരിയഭൂതാ. കേചി വദന്തി – ‘‘സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണ’’ന്തി. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ തദഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി. യഥാ ഛന്ദോ ഛന്ദസമാധിനാ ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതോ, ഏവം ഛന്ദസമാധി ഛന്ദേന ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതോ. പധാനസങ്ഖാരാപി ഛന്ദേന ചേവ ഛന്ദസമാധിനാ ച സമന്നാഗതാതി തീസുപി പദേസു സമന്നാഗതസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ തയോപി ഛന്ദാദയോ ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാ, തസ്മാ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ ഏകതോ കത്വാ ‘‘അയം വുച്ചതി…പേ… ഇദ്ധിപാദോ’’തി വുത്തന്തി. ഏവം ഛന്ദാദീനംയേവ ചേത്ഥ ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോ, വിഭങ്ഗേ പന തേസം ഇദ്ധിഭാവോ സമ്പയുത്താനം ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ പനാ’’തിആദിമാഹ.

ഇദാനി നേസം ഇദ്ധിപാദതാപി സമ്ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഛന്ദഞ്ഹി ഭാവയതോ പധാനം കത്വാ ഭാവേന്തസ്സ തഥാ പവത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഇജ്ഝമാനോ ഛന്ദോ ഇദ്ധി നാമ, തസ്സ നിസ്സയഭൂതാ പധാനസങ്ഖാരാ ഇദ്ധിപാദോ നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഭാവയന്തസ്സ മുഖ്യതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ഇജ്ഝനത്ഥോ പന സബ്ബേസം സമാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പയുത്ത…പേ… ഇജ്ഝന്തിയേവാ’’തി ആഹ.

ഇദ്ധിപാദേ അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഛന്ദാദയോതി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാ. സേസിദ്ധിപാദേസൂതി വീരിയിദ്ധിപാദാദീസു. തത്ഥ വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോതി ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം, തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസം, വീരിയാധിപതിസമാധി ഏവ വീരിയസമാധീതി ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനം. ദ്വേയേവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി പധാനസങ്ഖാരോ ച, ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി, പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി, തഥാപി വിസിട്ഠേനേവ ച തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വുത്താ, വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅവസ്സയദസ്സനവസേന ഹോതീതി ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദ-സദ്ദേ ഉപാദായട്ഠേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി, തേനേവ അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനിയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) ഛന്ദാദീനംയേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ, പഞ്ഹപുച്ഛകേ ച – ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാവ (വിഭ. ൪൩൧) ഉദ്ദേസം കത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം, അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ. തത്ഥ ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവാതി ഛന്ദാദികേ ധുരേ ജേട്ഠകേ പുബ്ബങ്ഗമേ കത്വാ നിബ്ബത്തിതസമാധി ഛന്ദാധിപതിസമാധീതി ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിയാ അധിഗമൂപായദസ്സനം ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനം, തദത്ഥമേവ ‘‘തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പാളിയം നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം ഛന്ദാദിവിസിട്ഠാനംയേവ വേദനാക്ഖന്ധാദീനം അധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ കേവലം ഇദ്ധിസമ്പയുത്താനംയേവ ഖന്ധാനം വസേന ഇദ്ധിപാദഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ തേസം ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതി വിസേസകാരണഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. അനിബ്ബത്തോതി ഹേതുപച്ചയേഹി ന നിബ്ബത്തോ, ന സഭാവധമ്മോ, പഞ്ഞത്തിമത്തന്തി അധിപ്പായോ. വാദമദ്ദനത്ഥായ ഹോതി, അഭിധമ്മേ ച ആഗതോ ഉത്തരചൂളവാരോതി യോജനാ. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതിആദി ഉത്തരചൂളവാരദസ്സനം. ഇമേ പന ഉത്തരചൂളവാരേ ആഗതാ ഇദ്ധിപാദാ.

രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദേ സതി കഥം നാനുജാനിസ്സന്തീതി സത്താഹാനി ഭത്താനി അഭുഞ്ജിത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഛന്ദമേവ നിസ്സായ അരഹത്തം പാപുണീതി ആഹ – ‘‘രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. സോണത്ഥേരോതി സുഖുമാലസോണത്ഥേരോ. സോ ഹി ആയസ്മാ അത്തനോ സുഖുമാലഭാവം അചിന്തേത്വാ അതിവേലം ചങ്കമനേന പാദേസു ഉട്ഠിതേസുപി ഉസ്സാഹം അവിസ്സജ്ജേന്തോ വീരിയം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. സമ്ഭുതത്ഥേരോ ‘‘ചിത്തവതോ ചേ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ ഇജ്ഝേയ്യ, മയ്ഹം ഇജ്ഝേയ്യാതി ചിത്തം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. മോഘരാജാ ‘‘പഞ്ഞവതോ ചേ മഗ്ഗഭാവനാ ഇജ്ഝേയ്യ, മയ്ഹം ഇജ്ഝേയ്യാ’’തി പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം പഞ്ഞാധുരം പഞ്ഞാജേട്ഠകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണീതി ആഹ ‘‘മോഘരാജാ വീമംസം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. ഇദാനി നേസം അരിയാനം ഉപട്ഠാനുസ്സാഹമന്തജാതിസമ്പദം നിസ്സായ രഞ്ഞോ സന്തികേ ലദ്ധവിസേസേ അമച്ചപുത്തേ നിദസ്സനഭാവേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച പുനപ്പുനം ഛന്ദുപ്പാദനം തോസനം വിയ ഹോതീതി ഛന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനസദിസതാ വുത്താ, ഥാമഭാവതോ ച വീരിയസ്സ സൂരത്തസദിസതാ, ചിന്തനപ്പധാനത്താ ചിത്തസ്സ മന്തസംവിധാനസദിസതാ, യോനിസോമനസികാര-സമ്ഭൂതേസു കുസലധമ്മേസു പഞ്ഞാ സേട്ഠാതി വീമംസായ ജാതിസമ്പത്തിസദിസതാ വുത്താ.