൨. പാസാദകമ്പനവഗ്ഗോ

൧-൨. പുബ്ബസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൨൩-൮൨൪. പരതോ ഇമസ്മിം പാസാദകമ്പനവഗ്ഗേ ദസമസുത്തേ ആവി ഭവിസ്സന്തി. ഛഅഭിഞ്ഞാപാദകാതി ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം പാദകഭൂതാ പധാനഭൂതാ. യഥാ പഠമസുത്തേ, തഥാ ദുതിയതതിയസുത്തേസുപി ച ഛഅഭിഞ്ഞാപാദകാ ഇദ്ധിപാദാ കഥിതാതി അത്ഥോ.

൩. ഛന്ദസമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൫. യോ സമാധിസ്സ നിസ്സയഭൂതോ ഛന്ദോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദന്തി കത്തുകമ്യതാഛന്ദ’’ന്തി. തസ്സ ച അധിപതേയ്യട്ഠോ നിസ്സയട്ഠോ, ന വിനാ തം ഛന്ദം നിസ്സായാതി ആഹ – ‘‘നിസ്സായാതി നിസ്സയം കത്വാ, അധിപതിം കത്വാതി അത്ഥോ’’തി. പധാനഭൂതാതി സേട്ഠഭൂതാ, സേട്ഠഭാവോ ച ഏകസ്സപി ചതുകിച്ചസാധനവസേന പവത്തിയാ, തതോ ഏവ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ, പധാനസങ്ഖാരട്ഠേന പധാനസങ്ഖരണതോ. ‘‘ഛന്ദം ചേ നിസ്സായ…പേ… അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതിസദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി, അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേന വാ ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധി. തേന ‘‘ഛന്ദസമാധിനാ ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി പധാനഭൂതസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതാ’’തി വക്ഖതി, തം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പധാനഭൂതാതി വീരിയഭൂതാ. കേചി വദന്തി – ‘‘സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണ’’ന്തി. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ തദഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി. യഥാ ഛന്ദോ ഛന്ദസമാധിനാ ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതോ, ഏവം ഛന്ദസമാധി ഛന്ദേന ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതോ. പധാനസങ്ഖാരാപി ഛന്ദേന ചേവ ഛന്ദസമാധിനാ ച സമന്നാഗതാതി തീസുപി പദേസു സമന്നാഗതസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ തയോപി ഛന്ദാദയോ ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാ, തസ്മാ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ ഏകതോ കത്വാ ‘‘അയം വുച്ചതി…പേ… ഇദ്ധിപാദോ’’തി വുത്തന്തി. ഏവം ഛന്ദാദീനംയേവ ചേത്ഥ ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോ, വിഭങ്ഗേ പന തേസം ഇദ്ധിഭാവോ സമ്പയുത്താനം ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ പനാ’’തിആദിമാഹ.

ഇദാനി നേസം ഇദ്ധിപാദതാപി സമ്ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഛന്ദഞ്ഹി ഭാവയതോ പധാനം കത്വാ ഭാവേന്തസ്സ തഥാ പവത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഇജ്ഝമാനോ ഛന്ദോ ഇദ്ധി നാമ, തസ്സ നിസ്സയഭൂതാ പധാനസങ്ഖാരാ ഇദ്ധിപാദോ നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഭാവയന്തസ്സ മുഖ്യതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ഇജ്ഝനത്ഥോ പന സബ്ബേസം സമാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പയുത്ത…പേ… ഇജ്ഝന്തിയേവാ’’തി ആഹ.

ഇദ്ധിപാദേ അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഛന്ദാദയോതി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാ. സേസിദ്ധിപാദേസൂതി വീരിയിദ്ധിപാദാദീസു. തത്ഥ വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോതി ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം, തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസം, വീരിയാധിപതിസമാധി ഏവ വീരിയസമാധീതി ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനം. ദ്വേയേവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി പധാനസങ്ഖാരോ ച, ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി, പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി, തഥാപി വിസിട്ഠേനേവ ച തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വുത്താ, വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅവസ്സയദസ്സനവസേന ഹോതീതി ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദ-സദ്ദേ ഉപാദായട്ഠേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി, തേനേവ അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനിയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) ഛന്ദാദീനംയേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ, പഞ്ഹപുച്ഛകേ ച – ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാവ (വിഭ. ൪൩൧) ഉദ്ദേസം കത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം, അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ. തത്ഥ ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവാതി ഛന്ദാദികേ ധുരേ ജേട്ഠകേ പുബ്ബങ്ഗമേ കത്വാ നിബ്ബത്തിതസമാധി ഛന്ദാധിപതിസമാധീതി ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിയാ അധിഗമൂപായദസ്സനം ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനം, തദത്ഥമേവ ‘‘തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പാളിയം നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം ഛന്ദാദിവിസിട്ഠാനംയേവ വേദനാക്ഖന്ധാദീനം അധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ കേവലം ഇദ്ധിസമ്പയുത്താനംയേവ ഖന്ധാനം വസേന ഇദ്ധിപാദഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ തേസം ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതി വിസേസകാരണഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. അനിബ്ബത്തോതി ഹേതുപച്ചയേഹി ന നിബ്ബത്തോ, ന സഭാവധമ്മോ, പഞ്ഞത്തിമത്തന്തി അധിപ്പായോ. വാദമദ്ദനത്ഥായ ഹോതി, അഭിധമ്മേ ച ആഗതോ ഉത്തരചൂളവാരോതി യോജനാ. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതിആദി ഉത്തരചൂളവാരദസ്സനം. ഇമേ പന ഉത്തരചൂളവാരേ ആഗതാ ഇദ്ധിപാദാ.

രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദേ സതി കഥം നാനുജാനിസ്സന്തീതി സത്താഹാനി ഭത്താനി അഭുഞ്ജിത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഛന്ദമേവ നിസ്സായ അരഹത്തം പാപുണീതി ആഹ – ‘‘രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. സോണത്ഥേരോതി സുഖുമാലസോണത്ഥേരോ. സോ ഹി ആയസ്മാ അത്തനോ സുഖുമാലഭാവം അചിന്തേത്വാ അതിവേലം ചങ്കമനേന പാദേസു ഉട്ഠിതേസുപി ഉസ്സാഹം അവിസ്സജ്ജേന്തോ വീരിയം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. സമ്ഭുതത്ഥേരോ ‘‘ചിത്തവതോ ചേ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ ഇജ്ഝേയ്യ, മയ്ഹം ഇജ്ഝേയ്യാതി ചിത്തം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. മോഘരാജാ ‘‘പഞ്ഞവതോ ചേ മഗ്ഗഭാവനാ ഇജ്ഝേയ്യ, മയ്ഹം ഇജ്ഝേയ്യാ’’തി പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം പഞ്ഞാധുരം പഞ്ഞാജേട്ഠകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണീതി ആഹ ‘‘മോഘരാജാ വീമംസം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. ഇദാനി നേസം അരിയാനം ഉപട്ഠാനുസ്സാഹമന്തജാതിസമ്പദം നിസ്സായ രഞ്ഞോ സന്തികേ ലദ്ധവിസേസേ അമച്ചപുത്തേ നിദസ്സനഭാവേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച പുനപ്പുനം ഛന്ദുപ്പാദനം തോസനം വിയ ഹോതീതി ഛന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനസദിസതാ വുത്താ, ഥാമഭാവതോ ച വീരിയസ്സ സൂരത്തസദിസതാ, ചിന്തനപ്പധാനത്താ ചിത്തസ്സ മന്തസംവിധാനസദിസതാ, യോനിസോമനസികാര-സമ്ഭൂതേസു കുസലധമ്മേസു പഞ്ഞാ സേട്ഠാതി വീമംസായ ജാതിസമ്പത്തിസദിസതാ വുത്താ.

൪. മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൬. ഉദ്ധച്ചപകതികാതി വിക്ഖിത്തസഭാവാ, വിബ്ഭന്തചിത്താതി അത്ഥോ. അനവട്ഠിതതായ വിപ്ഫന്ദിതചിത്തതായ വിപ്ഫന്ദമാനചിത്താ. തുച്ഛതായ നളോ വിയാതി നളോ, മാനോ, ഉഗ്ഗതോ നളോ ഏതേസന്തി ഉന്നളാതി ആഹ – ‘‘ഉന്നളാതി…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി. ചപലാതി ചാപല്യതാ നാമ ലോലഭാവോ. മുരാതി ഖരവചനാ, ഫരുസവചനാതി അത്ഥോ. വികിണ്ണവാചാ നാമ സമ്ഫപ്പലാപിനോതി വുത്തം ‘‘അസംയതവചനാ’’തിആദി. പടിപത്തിധമ്മേ പമുട്ഠാ വിനട്ഠാ പടിവിനട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസതീതി ആഹ – ‘‘നട്ഠസ്സതിനോ’’തി. ഉബ്ഭന്തചിത്താതി സമാധിനോ അഭാവേന ഉദ്ധച്ചേനേവ ഉപരൂപരി ഭന്തചിത്താ. പാകതിന്ദ്രിയാ അഭാവിതകായതായ ഗാമദാരകാ വിയ പകതിഭൂതഇന്ദ്രിയാ. നേമോ വുച്ചതി ഭൂമിയാ ബദ്ധഭാവനിമിത്തപദേസോ, ഗമ്ഭീരോ നേമോ ഏതസ്സാതി ഗമ്ഭീരനേമോ. സുട്ഠു നിഖാതോതിആദി തസ്സ പാദസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവദസ്സനം.

൫. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൭. പഹാനത്ഥന്തി അനുപ്പാദപഹാനത്ഥം.

൯. ഇദ്ധാദിദേസനാസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൧. അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം അധിപ്പേതം ‘‘ഇദ്ധിലാഭായ പവത്തതീ’’തി വചനതോ.

൧൦. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൨. ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാതി ഭാവനാഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ. ലീനാകാരോതി ഭാവനാചിത്തസ്സ ലയാപത്തി. കോസജ്ജേന വോകിണ്ണാപജ്ജനം വുത്തം.

ഏവം പസാദാഭാവേന ചിത്തസ്സ വിക്ഖേപാപത്തി, തത്ഥ പസാദുപ്പാദനേന യം സമ്പഹംസനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തസ്സ ഉപ്പാദനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സോ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ’’തിആദി. വത്ഥുകാമേ ആരബ്ഭ വിക്ഖിത്തോ പുനപ്പുനം വിക്ഖിത്തോ ഹോതിയേവാതി വുത്തം ‘‘അനുവിക്ഖിത്തോ’’തി. ഉപ്പഥം പടിപന്നസ്സ ചിത്തസ്സ ദണ്ഡനട്ഠേന നിഗ്ഗണ്ഹനട്ഠേന സുത്താനി ഏവ ദണ്ഡോതി സുത്തദണ്ഡോ, തേന സുത്തദണ്ഡേന ചിത്തം തജ്ജേത്വാ. പഞ്ചകാമഗുണേ ആരബ്ഭ പവത്തോ ചിത്തവിക്ഖേപോ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജതേവാതി വുത്തം ‘‘അനുവിക്ഖിത്തോ അനുവിസടോ’’തി.

പുരേപച്ഛാഭാവോ കമ്മട്ഠാനസ്സ മനസികാരവസേന ഉഗ്ഗഹവസേന വാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. അതിലീനാദീസു ചതൂസു ഠാനേസൂതി അതിലീനാതിപഗ്ഗഹിതസംഖിത്തഅനുവിക്ഖിത്തസഞ്ഞിതേസു ചതൂസു ഠാനേസു. തത്ഥ ഭാവനം അനജ്ഝോഗാഹേത്വാവ സങ്കോചോ അതിലീനതാ, അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അന്തോ സങ്കോചോ സംഖിത്തതാ, അന്തോസങ്ഖേപോ അതിപഗ്ഗഹിതതാ, അച്ചാരദ്ധവീരിയതാ അനുവിക്ഖിത്തതാ. ബഹിദ്ധാ വിസമവിതക്കാനുഭാവനം ആപജ്ജന്തോ ദ്വത്തിംസാകാരവസേന അട്ഠികസഞ്ഞാവസേന വാ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘സരീരവസേന വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധം പാദതലാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦).

അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ ആകിരീയന്തി പകാരതോ ഠപീയന്തീതി ആകാരാ, ഭാഗാതി ആഹ – ‘‘യേഹി ആകാരേഹീതി യേഹി കോട്ഠാസേഹീ’’തി. ലിങ്ഗീയതി സല്ലക്ഖീയതീതി ലിങ്ഗം, സണ്ഠാനം. നിമീയതി നിദ്ധാരേത്വാ പരിച്ഛിന്ദീയതീതി നിമിത്തം, ഉപട്ഠാനം. യോ ഭിക്ഖൂതിആദി ആലോകസഞ്ഞം യോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, തം ദസ്സനം. അങ്ഗണേതി വിവടങ്ഗണേ. ആലോകസഞ്ഞം മനസികരോതി രത്തിയം. വീരിയാദീസുപീതി യഥാ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ’’തി ഛന്ദേ വിത്ഥാരനയോ വുത്തോ, വീരിയാദീസുപി ഏസോ ഏവ വിത്ഥാരനയോ യോജേതബ്ബോ.

പാസാദകമ്പനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.