൭. ഇദ്ധിപാദസംയുത്തം

൧. ചാപാലവഗ്ഗോ

൧. അപാരസുത്തവണ്ണനാ

൮൧൩. ഛന്ദം നിസ്സായ പവത്തോ സമാധീതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദം അധിപതിം കത്വാ പടിലദ്ധസമാധി ഛന്ധസമാധി. പധാനസങ്ഖാരാതി ചതുകിച്ചസാധകസ്സ സമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തേഹീതി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരേഹി. ഇദ്ധിയാ പാദന്തി നിപ്ഫത്തിപരിയായേന ഇജ്ഝനട്ഠേന, ഇജ്ഝന്തി ഏതായ സദ്ധാ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ വാ പരിയായേന ‘‘ഇദ്ധീ’’തി സങ്ഖാതാനം ഉപചാരജ്ഝാനാദികുസലചിത്തസമ്പയുത്താനം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന പാദഭൂതം, സേസചിത്തചേതസികരാസിന്തി അത്ഥോ. സാ ഏവ ച യഥാവുത്തഇദ്ധി യസ്മാ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ ഉപരിമായ ഉപരിമായ പാദഭൂതാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഇദ്ധിഭൂതം വാ പാദന്തി ഇദ്ധിപാദ’’ന്തി. സേസേസൂതി വീരിയസമാധിആദീസു. തത്ഥ ഹി വീരിയം ചിത്തം വീമംസം അധിപതിം കത്വാ പടിലദ്ധസമാധി വീമംസാസമാധീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഇദ്ധിപാദസംയുത്തേ. ഏകപരിച്ഛേദോവ അത്ഥനിദ്ദേസോ.

൫. ഇദ്ധിപദേസസുത്തവണ്ണനാ

൮൧൭. ഇദ്ധിപദേസന്തി ഇദ്ധിയാ ഏകദേസം. കോ പന സോതി ആഹ – ‘‘തയോ ച മഗ്ഗേ തീണി ച ഫലാനീ’’തി.

൬. സമത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൧൮. സമത്തന്തി സാമഞ്ഞസ്സ സമം അത്തനം ഇജ്ഝനം സമത്തം പരിപുണ്ണം. വിവട്ടപാദകാ ഏവ ഇദ്ധിപാദാ കഥിതാ ‘‘അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തീ’’തിആദിവചനതോ.

൧൦. ചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൨. ഉദേനയക്ഖസ്സ ചേതിയട്ഠാനേതി ഉദേനസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ ദേവായതനസങ്ഖേപേന ഇട്ഠകാഹി കതേ മഹാജനസ്സ ചിത്തീകതട്ഠാനേ. കതവിഹാരോതി ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ തത്ഥ കതവിഹാരോ. വുച്ചതീതി പുരിമവോഹാരേന ‘‘ഉദേനചേതിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ഗോതമകാദീസുപീതി ഗോതമകചേതിയന്തി ഏവമാദീസുപി. ഏസേവ നയോതി ചേതിയട്ഠാനേ കതവിഹാരഭാവം അതിദിസതി. വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണവസേന അപരാപരം പവത്തിതാ ആനീതാ. യുത്തയാനം വിയ കതാതി യഥാ യുത്തമാജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തിമരഹതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്തനാരഹതം ഗമിതാ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി അധിട്ഠാനട്ഠേന. വത്ഥു വിയ കതാതി സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിസോധനേന ഇദ്ധിവിസേസാനം പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സുവിസോധിതപരിസ്സയവത്ഥു വിയ കതാ. അധിട്ഠിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന തംതംഅധിട്ഠാനയോഗ്യതായ ഠപിതാ. സമന്തതോ ചിതാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനുപചയം ഗമിതാ. തേനാഹ ‘‘സുവഡ്ഢിതാ’’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി ഇദ്ധിഭാവനായ സിഖപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സംസേവിതാ.

അനിയമേനാതി ‘‘യസ്സ കസ്സചീ’’തി അനിയതവചനേന. നിയമേത്വാതി ‘‘തഥാഗതസ്സാ’’തി സരൂപഗ്ഗഹണേന നിയമേത്വാ. ആയുപ്പമാണന്തി പരമായുപ്പമാണം വദതി. തസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മഹാസീവത്ഥേരോ പന മഹാബോധിസത്താനം ചരിമഭവേ പടിസന്ധിദായിനോ കമ്മസ്സ അസങ്ഖേയ്യായുകതാസംവത്തനസമത്ഥതം ഹദയേ ഠപേത്വാ ബുദ്ധാനം ആയുസങ്ഖാരസ്സ പരിസ്സയവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാ പാളിയം ആഗതാ ഏവാതി ഇമം ഭദ്ദകപ്പമേവ തിട്ഠേയ്യാതി അവോച.

ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി അഭിസുയ്യതീതി ഏതേന യഥാ ഇദ്ധിബലേന ജരായ ന പടിഘാതോ, ഏവം തേന മരണസ്സപി ന പടിഘാതോതി അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി. ‘‘ക്വ സരോ ഖിത്തോ, ക്വചനി പതിതോ’’തി അഞ്ഞഥാ വുട്ഠിതേനപി ഥേരവാദേന അട്ഠകഥാവചനമേവ സമത്ഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘സോ പന ന രുച്ചതി…പേ… നിയമിത’’ന്തി.

പരിയുട്ഠിതചിത്തോതി യഥാ കിഞ്ചി അത്ഥാനത്ഥം സല്ലക്ഖേതും ന സക്കാ, ഏവം അഭിഭൂതചിത്തോ. സോ പന അഭിഭവോ മഹതാ ഉദകോഘേന അപ്പകസ്സ ഉദകസ്സ അജ്ഝോത്ഥരണം വിയ അഹോസീതി വുത്തം ‘‘അജ്ഝോത്ഥടചിത്തോ’’തി. അഞ്ഞോതി ഥേരതോ, അരിയേഹി വാ അഞ്ഞോ യോ കോചി പരോ പുഥുജ്ജനോ. പുഥുജ്ജനഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ യഥാ സബ്ബേന സബ്ബം അപ്പഹീനവിപല്ലാസോ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോ കിഞ്ചി അത്ഥാനത്ഥം സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോതി, ഏവം ഥേരോ ഭഗവതാ കതം നിമിത്തോഭാസം സബ്ബസോ ന സല്ലക്ഖേസീതി ദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘മാരോ ഹീ’’തിആദി. ചത്താരോ വിപല്ലാസാതി അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ, ചിത്തവിപല്ലാസോ, ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ, ചിത്തവിപല്ലാസോതി ഇമേ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ. തേനാതി യദിപി ഇതരേ അട്ഠ വിപല്ലാസാ പഹീനാ, യഥാവുത്താനം ചതുന്നം വിപല്ലാസാനം അപ്പഹീനഭാവേന. അസ്സാതി ഥേരസ്സ.

മദ്ദതീതി ഫുസനമത്തേന മദ്ദന്തോ വിയ ഹോതി, അഞ്ഞഥാ തേന മദ്ദിതേ സത്താനം മരണമേവ സിയാ, കിം സക്ഖിസ്സതി ന സക്ഖിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. കസ്മാ ന സക്ഖിസ്സതി? നനു ഏസ അഗ്ഗസാവകസ്സ മഹിദ്ധികസ്സ മഹാനുഭാവസ്സ കുച്ഛിം പവിട്ഠോതി? സച്ചം പവിട്ഠോ, തഞ്ച ഖോ അത്തനോ മഹാനുഭാവസ്സ ദസ്സനത്ഥം, ന വിബാധനാധിപ്പായേന. വിബാധനാധിപ്പായേന പന ഇധ ‘‘കിം സക്ഖിസ്സതീ’’തി വുത്തം ഹദയമദ്ദനസ്സ അധികതത്താ. നിമിത്തോഭാസന്തി ഏത്ഥ ‘‘തിട്ഠതു ഭഗവാ കപ്പ’’ന്തി സകലകപ്പം അവട്ഠാനയാചനായ ‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞാപദേസേന അത്തനോ ചതുരിദ്ധിപാദഭാവനാനുഭാവേന കപ്പം അവട്ഠാനസമത്ഥതാവസേന സഞ്ഞുപ്പാദനം നിമിത്തം. തഥാ പന പരിയായഗ്ഗഹണം മുഞ്ചിത്വാ ഉജുകംയേവ അത്തനോ അധിപ്പായവിഭാവനം ഓഭാസോ. ജാനന്തോയേവാതി മാരേന പരിയുട്ഠിതഭാവം ജാനന്തോ ഏവ. അത്തനോ അപരാധഹേതുകോ സത്താനം സോകോ തനുകോ ഹോതി, ന ബലവാതി ആഹ – ‘‘ദോസാരോപനേന സോകതനുകരണത്ഥ’’ന്തി. കിം പന ഥേരോ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തകാലേ പവത്തിം പച്ഛാ ജാനാതീതി? ന ജാനാതി സഭാവേന, ബുദ്ധാനുഭാവേന പന ജാനാതി.

അനത്ഥേ നിയോജേന്തോ ഗുണമാരണേന മാരേതി, വിരാഗവിബന്ധനേന വാ ജാതിനിമിത്തതായ തത്ഥ തത്ഥ ജാതം മാരേന്തോ വിയ ഹോതീതി ‘‘മാരേതീതി മാരോ’’തി വുത്തം. അതിപാപത്താ പാപിമാ. കണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതോ കണ്ഹോ. വിരാഗാദിഗുണാനം അന്തകരണതോ അന്തകോ. സത്താനം അനത്ഥാവഹം പടിപത്തിം ന മുഞ്ചതീതി നമുചി. അത്തനോ മാരപാസേന പമത്തേ ബന്ധതി, പമത്താ വാ ബന്ധൂ ഏതസ്സാതി പമത്തബന്ധു. സത്തമസത്താഹതോ പരം സത്ത അഹാനി സന്ധായാഹ ‘‘അട്ഠമേ സത്താഹേ’’തി, ന പന പല്ലങ്കസത്താഹാദി വിയ നിയതകിച്ചസ്സ അട്ഠമസത്താഹസ്സ നാമ ലബ്ഭനതോ. സത്തമസത്താഹസ്സ ഹി പരതോ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ ബ്രഹ്മുനോ സക്കസ്സ ച പടിഞ്ഞാതധമ്മദേസനം ഭഗവന്തം ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി സത്തേ ധമ്മദേസനായ മമ വിസയം അതിക്കാമേസ്സതീ’’തി സഞ്ജാതദോമനസ്സോ ഹുത്വാ ഠിതോ ചിന്തേസി, ‘‘ഹന്ദാഹം ദാനി നം ഉപായേന പരിനിബ്ബാപേസ്സാമി, ഏവമസ്സ മനോരഥോ അഞ്ഞഥത്തം ഗമിസ്സതി, മമ മനോരഥോ ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ – ‘‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തിആദിനാ പരിനിബ്ബാനം യാചി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അട്ഠമേ സത്താഹേ’’തിആദി. തത്ഥ അജ്ജാതി ആയുസങ്ഖാരവോസ്സജ്ജനദിവസം സന്ധായാഹ. ഭഗവാ ചസ്സ അതിബന്ധനാധിപ്പായം ജാനന്തോപി തം അനാവികത്വാ പരിനിബ്ബാനസ്സ അകാലഭാവമേവ പകാസേന്തോ യാചനം പടിക്ഖിപി. തേനാഹ ‘‘ന താവാഹ’’ന്തിആദി.

മഗ്ഗവസേന ബ്യത്താതി സച്ചപടിവേധവേയ്യത്തിയേന ബ്യത്താ. തഥേവ വിനീതാതി മഗ്ഗവസേന കിലേസാനം സമുച്ഛേദവിനയേന വിനീതാ. തഥാ വിസാരദാതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമേനേവ സത്ഥുസാസനേ വേസാരജ്ജപ്പത്തിയാ വിസാരദാ, സാരജ്ജകരാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിപാപധമ്മാനം വിഗമേന വിസാരദഭാവം പത്താതി അത്ഥോ. യസ്സ സുതസ്സ വസേന വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരണം സമ്ഭവതി, തം ഇധ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ‘‘സുത’’ന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘തേപിടകവസേനാ’’തി. തിണ്ണം പിടകാനം സമൂഹോ തേപിടകം, തീണി വാ പിടകാനി തിപിടകം, തിപിടകമേവ തേപിടകം, തസ്സ വസേന. തദേവാതി യം തം തേപിടകം സോതബ്ബഭാവേന സുതന്തി വുത്തം, തമേവ. ധമ്മന്തി പരിയത്തിധമ്മം. ധാരേന്തീതി സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസം വിയ അവിനസ്സന്തം കത്വാ സുപ്പഗുണസുപ്പവത്തിഭാവേന ധാരേന്തി ഹദയേ ഠപേന്തി. ഇതി പരിയത്തിധമ്മവസേന ബഹുസ്സുതധമ്മധരഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടിവേധവസേനപി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. അരിയധമ്മസ്സാതി മഗ്ഗഫലധമ്മസ്സ, നവവിധസ്സ വാ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ. അനുധമ്മഭൂതന്തി അധിഗമായാനുരൂപം ധമ്മഭൂതം. അനുച്ഛവികപടിപദന്തി തമേവ വിപസ്സനാധമ്മമാഹ, ഛബ്ബിധാ വിസുദ്ധിയോ വാ. അനുധമ്മന്തി നിബ്ബാനധമ്മസ്സ അനുധമ്മോ, യഥാവുത്തപടിപദാ, തസ്സാനുരൂപം അഭിസല്ലേഖിതം അപ്പിച്ഛതാദിധമ്മം. ചരണസീലാതി സമാദായ വത്തനസീലാ. അനുമഗ്ഗഫലധമ്മോ ഏതിസ്സാതി വാ അനുധമ്മാ, വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ, തസ്സ ചരണസീലാ. അത്തനോ ആചരിയവാദന്തി അത്തനോ ആചരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വാദം. സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ആചാരസിക്ഖാപനേന ആചരിയോ, ഭഗവാ, തസ്സ വാദോ, ചതുസച്ചദേസനാ.

ആചിക്ഖിസ്സന്തീതി ആദിതോ കഥേസ്സന്തി, അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന പരേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദേസേസ്സന്തീതി വാചേസ്സന്തി, പാളിം സമ്മാ പബോധേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേസ്സന്തീതി പജാനാപേസ്സന്തി, സങ്കാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പട്ഠപേസ്സന്തീതി പകാരേഹി ഠപേസ്സന്തി, പകാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. വിവരിസ്സന്തീതി വിവടം കരിസ്സന്തി. വിഭജിസ്സന്തീതി വിഭത്തം കരിസ്സന്തി. ഉത്താനീകരിസ്സന്തീതി അനുത്താനം ഗമ്ഭീരം ഉത്താനം പാകടം കരിസ്സന്തി. സഹധമ്മേനാതി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ കാരണപരിയായോ ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) വിയാതി ആഹ ‘‘സഹേതുകേന സകാരണേന വചനേനാ’’തി.

സപ്പാടിഹാരിയന്തി സനിസ്സരണം. യഥാ പരവാദം ഭഞ്ജിത്വാ സകവാദോ പതിട്ഠഹതി, ഏവം ഹേതുദാഹരണേഹി യഥാധിഗതമത്ഥം സമ്പാദേത്വാ ധമ്മം കഥേസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘നിയ്യാനികം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സന്തീ’’തി, നവവിധം ലോകുത്തരം ധമ്മം പബോധേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പഞ്ഞപേസ്സന്തീ’’തിആദീഹി ഛഹി പദേഹി ഛ അത്ഥപദാനി ദസ്സിതാനി, ആദിതോ പന ദ്വീഹി പദേഹി ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനി. ഏത്താവതാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സംവണ്ണനാനയേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം നേത്തിയം (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര) ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്തം, തം സബ്ബം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാ’’തി.

സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതന്തി അധിസീലസിക്ഖാദിസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം. സകലം സാസനബ്രഹ്മചരിയന്തി അനവസേസം സത്ഥുസാസനഭൂതം സേട്ഠചരിയം. സമിദ്ധന്തി സമ്മദേവ വഡ്ഢിതം. ഝാനസ്സാദവസേനാതി തേഹി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സമധിഗതഝാനസുഖവസേന. വുഡ്ഢിപ്പത്തന്തി ഉളാരപണീതഭാവൂപഗമനേന സബ്ബസോ പരിവുഡ്ഢിമുപഗതം. സബ്ബപാലിഫുല്ലം വിയ അഭിഞ്ഞാസമ്പദാഹി സാസനാഭിവുഡ്ഢിയാ മത്ഥകപ്പത്തിതോ. പതിട്ഠിതവസേനാതി പതിട്ഠാനവസേന, പതിട്ഠപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. പടിവേധവസേന ബഹുനോ ജനസ്സ ഹിതം ബാഹുജഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘മഹാജനാഭിസമയവസേനാ’’തി. പുഥു പുഥുലം ഭൂതം ജാതം, പുഥുത്തം ഭൂതം പത്തന്തി വാ പുഥുഭൂതം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബാകാരേന പുഥുലഭാവപ്പത്ത’’ന്തി. സുട്ഠു പകാസിതന്തി സമ്മദേവ ആദികല്യാണാദിഭാവേന പവേദിതം.

സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാതി അയം കായാദിവിഭാഗോ അത്തഭാവസഞ്ഞിതോ ദുക്ഖഭാരോ മയാ ഏത്തകം കാലം വഹിതോ, ഇദാനി പന ന വഹിതബ്ബോ, ഏതസ്സ അവഹനത്ഥം ചിരതരം കാലം അരിയമഗ്ഗസമ്ഭാരോ സമ്ഭതോ, സ്വായം അരിയമഗ്ഗോ പടിവിദ്ധോ, യതോ ഇമേ കായാദയോ അസുഭാദിതോ സഭാവാദിതോ സമ്മദേവ പരിഞ്ഞാതാതി ചതുബ്ബിധമ്പി സതിം യഥാതഥം വിസയേ സുട്ഠു ഉപട്ഠിതം കത്വാ. ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി യസ്മാ ഇമസ്സ അത്തഭാവസഞ്ഞിതസ്സ ദുക്ഖഭാരസ്സ വഹനേ പയോജനഭൂതം അത്തഹിതം ബോധിമൂലേ ഏവ പരിസമാപിതം, പരഹിതം പന ബുദ്ധവേനേയ്യവിനയനം പരിസമാപിതം മത്ഥകപ്പത്തം, തം ദാനി മാസത്തയേനേവ പരിസമാപനം പാപുണിസ്സതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘വിസാഖപുണ്ണമായം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി, ഏവം ബുദ്ധഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സച്ചഭാഗേന വിനിച്ഛയം കത്വാ. ആയുസങ്ഖാരം വിസ്സജീതി ആയുനോ ജീവിതസ്സ അഭിസങ്ഖരണം ഫലസമാപത്തിധമ്മം ന സമാപജ്ജിസ്സാമീതി വിസ്സജി, തം വിസ്സജ്ജനേനേവ തേന അഭിസങ്ഖരീയമാനം ജീവിതസങ്ഖാരം ന പവത്തയിസ്സാമീതി വിസ്സജി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

ഠാനമഹന്തതായപി പവത്തിആകാരമഹന്തതായപി മഹന്തോ പഥവീകമ്പോ. തത്ഥ ഠാനമഹന്തതായ ഭൂമിചാലസ്സ മഹന്തതം ദസ്സേതും ‘‘തദാ…പേ… അകമ്പിത്ഥാ’’തി വുത്തം, സാ പന ജാതിഖേത്തഭൂതാ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏവ, ന യാ കാചി. യാ മഹാഭിനീഹാരമഹാജാതിആദീസുപി അകമ്പിത്ഥ, തദാപി തത്തകായ ഏവ കമ്പനേ കിം കാരണം? ജാതിഖേത്തഭാവേന തസ്സേവ ആദിതോ പരിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ, പരിഗ്ഗഹണഞ്ചസ്സ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി പുരിമബുദ്ധാനമ്പി തത്തകമേവ ജാതിഖേത്തം അഹോസി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു നിസ്സദ്ദാ ഹോതി നിരാകുലാ…പേ… മഹാസമുദ്ദോ ആഭുജതി, ദസസഹസ്സീ പകമ്പതീ’’തി ച ആദി. ഉദകപരിയന്തം കത്വാ ഛപ്പകാരപ്പവേധനേന. അവീതരാഗേ ഭിംസേതീതി ഭിംസനോ, സോ ഏവ ഭിംസനകോതി ആഹ ‘‘ഭയജനകോ’’തി. ദേവഭേരിയോതി ദേവദുന്ദുഭിസദ്ദസ്സ പരിയായവചനമത്തം, ന ചേത്ഥ കാചി ഭേരീ ദേവദുന്ദുഭീതി അധിപ്പേതാ, അഥ ഖോ ഉപ്പാതഭാവേന ലബ്ഭമാനോ ആകാസതോ നിഗ്ഘോസസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ദേവോ’’തിആദി. ദേവോതി മേഘോ. തസ്സ ഹി തദാ അച്ഛഭാവേന ആകാസസ്സ വസ്സാഭാവേന സുക്ഖഗജ്ജിതസഞ്ഞിതേ സദ്ദേ നിച്ഛരന്തേ ദേവദുന്ദുഭിസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ദേവോ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജീ’’തി.

പീതിവേഗവിസ്സട്ഠന്തി ‘‘ഏവം ചിരതരകാലം വഹിതോ അയം അത്തഭാവസഞ്ഞിതോ ദുക്ഖഭാരോ, ദാനി ന ചിരസ്സേവ നിക്ഖിപിസ്സാമീ’’തി സഞ്ജാതസോമനസ്സോ ഭഗവാ സഭാവേനേവ പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേതി, ഏവം ഉദാനേന്തേന അയമ്പി അത്ഥോ സാധിതോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠകഥായം ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.

തുലീയതീതി തുലന്തി തുല-സദ്ദോ കമ്മസാധനോതി ദസ്സേതും ‘‘തുലിത’’ന്തി വുത്തം. അപ്പാനുഭാവതായ പരിച്ഛിന്നം. തഥാ ഹി തം പടിപക്ഖേന പരിതോ ഖണ്ഡിതഭാവേന പരിത്തന്തി വുച്ചതി. പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനതോ ദീഘസന്താനതായ വിപുലഫലതായ ച ന തുലം ന പരിച്ഛിന്നം. യേഹി കാരണേഹി പുബ്ബേ അവിസേസതോ ‘‘മഹഗ്ഗതം അതുല’’ന്തി വുത്തം, താനി കാരണാനി രൂപാവചരതോ ആരുപ്പസ്സ സാതിസയം വിജ്ജന്തീതി അരൂപാവചരം അതുലന്തി വുത്തം, ഇതരഞ്ച തുലന്തി. അപ്പവിപാകന്തി തീസുപി കമ്മേസു യം അപ്പവിപാകം ഹീനം, തം തുലം. ബഹുവിപാകന്തി യം മഹാവിപാകം പണീതം, തം അതുലം. യം പനേത്ഥ മജ്ഝിമം, തം ഹീനം ഉക്കട്ഠന്തി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദ്വീസു ഭാഗേസു പക്ഖിപിതബ്ബം. ഹീനത്തികവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ അപ്പബഹുവിപാകതം നിദ്ധാരേത്വാ തസ്സ വസേന തുലാതുലഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘സമ്ഭവ^ ഹേതുഭൂത’’ന്തി. നിയകജ്ഝത്തരതോതി സസന്താനധമ്മേസു വിപസ്സനാവസേന ഗോചരാസേവനായ ച രതോ. സവിപാകം സമാനം പവത്തിവിപാകമത്തദായികമ്മം സവിപാകട്ഠേന സമ്ഭവം, ന ച തം കാമാദി^ ഭവാഭിസങ്ഖാരകന്തി തതോ വിസേസനത്ഥം സമ്ഭവന്തി വത്വാ ‘‘ഭവസങ്ഖാര’’ന്തി വുത്തം. ഓസ്സജീതി അരിയമഗ്ഗേന അവസ്സജി. കവചം വിയ അത്തഭാവം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം അത്തനി സമ്ഭൂതത്താ അത്തസമ്ഭവം കിലേസഞ്ച അഭിന്ദീതി കിലേസഭേദസഹഭാവികമ്മോസ്സജ്ജനം ദസ്സേന്തോ തദുഭയസ്സ കാരണമാഹ ‘‘അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തി.

പഠമവികപ്പേ അവസജ്ജനമേവ വുത്തം. ഏത്ഥ അവസജ്ജനാകാരോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തീരേന്തോതി ‘‘ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമ’’ന്തിആദിനാ വീമംസന്തോ. തുലേന്തോ തീരേന്തോതിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദിം വത്വാ ഭവസങ്ഖാരസ്സ അവസജ്ജനാകാരം സരൂപതോ ദസ്സേതി. ഏവന്തിആദിനാ പന ഉദാനഗാഥാവണ്ണനായം ആദിതോ വുത്തമത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. അഭീതഭാവഞാപനത്ഥഞ്ചാതി അയമ്പി അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ചാപാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പാസാദകമ്പനവഗ്ഗോ

൧-൨. പുബ്ബസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൨൩-൮൨൪. പരതോ ഇമസ്മിം പാസാദകമ്പനവഗ്ഗേ ദസമസുത്തേ ആവി ഭവിസ്സന്തി. ഛഅഭിഞ്ഞാപാദകാതി ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം പാദകഭൂതാ പധാനഭൂതാ. യഥാ പഠമസുത്തേ, തഥാ ദുതിയതതിയസുത്തേസുപി ച ഛഅഭിഞ്ഞാപാദകാ ഇദ്ധിപാദാ കഥിതാതി അത്ഥോ.

൩. ഛന്ദസമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൫. യോ സമാധിസ്സ നിസ്സയഭൂതോ ഛന്ദോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദന്തി കത്തുകമ്യതാഛന്ദ’’ന്തി. തസ്സ ച അധിപതേയ്യട്ഠോ നിസ്സയട്ഠോ, ന വിനാ തം ഛന്ദം നിസ്സായാതി ആഹ – ‘‘നിസ്സായാതി നിസ്സയം കത്വാ, അധിപതിം കത്വാതി അത്ഥോ’’തി. പധാനഭൂതാതി സേട്ഠഭൂതാ, സേട്ഠഭാവോ ച ഏകസ്സപി ചതുകിച്ചസാധനവസേന പവത്തിയാ, തതോ ഏവ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ, പധാനസങ്ഖാരട്ഠേന പധാനസങ്ഖരണതോ. ‘‘ഛന്ദം ചേ നിസ്സായ…പേ… അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതിസദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി, അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേന വാ ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധി. തേന ‘‘ഛന്ദസമാധിനാ ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി പധാനഭൂതസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതാ’’തി വക്ഖതി, തം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പധാനഭൂതാതി വീരിയഭൂതാ. കേചി വദന്തി – ‘‘സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണ’’ന്തി. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ തദഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി. യഥാ ഛന്ദോ ഛന്ദസമാധിനാ ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതോ, ഏവം ഛന്ദസമാധി ഛന്ദേന ചേവ പധാനസങ്ഖാരേഹി ച സമന്നാഗതോ. പധാനസങ്ഖാരാപി ഛന്ദേന ചേവ ഛന്ദസമാധിനാ ച സമന്നാഗതാതി തീസുപി പദേസു സമന്നാഗതസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ തയോപി ഛന്ദാദയോ ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാ, തസ്മാ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ ഏകതോ കത്വാ ‘‘അയം വുച്ചതി…പേ… ഇദ്ധിപാദോ’’തി വുത്തന്തി. ഏവം ഛന്ദാദീനംയേവ ചേത്ഥ ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോ, വിഭങ്ഗേ പന തേസം ഇദ്ധിഭാവോ സമ്പയുത്താനം ഇദ്ധിപാദഭാവോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ പനാ’’തിആദിമാഹ.

ഇദാനി നേസം ഇദ്ധിപാദതാപി സമ്ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഛന്ദഞ്ഹി ഭാവയതോ പധാനം കത്വാ ഭാവേന്തസ്സ തഥാ പവത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഇജ്ഝമാനോ ഛന്ദോ ഇദ്ധി നാമ, തസ്സ നിസ്സയഭൂതാ പധാനസങ്ഖാരാ ഇദ്ധിപാദോ നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഭാവയന്തസ്സ മുഖ്യതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ഇജ്ഝനത്ഥോ പന സബ്ബേസം സമാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പയുത്ത…പേ… ഇജ്ഝന്തിയേവാ’’തി ആഹ.

ഇദ്ധിപാദേ അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഛന്ദാദയോതി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാ. സേസിദ്ധിപാദേസൂതി വീരിയിദ്ധിപാദാദീസു. തത്ഥ വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോതി ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം, തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസം, വീരിയാധിപതിസമാധി ഏവ വീരിയസമാധീതി ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനം. ദ്വേയേവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി പധാനസങ്ഖാരോ ച, ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി, പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി, തഥാപി വിസിട്ഠേനേവ ച തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വുത്താ, വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅവസ്സയദസ്സനവസേന ഹോതീതി ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദ-സദ്ദേ ഉപാദായട്ഠേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി, തേനേവ അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനിയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) ഛന്ദാദീനംയേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ, പഞ്ഹപുച്ഛകേ ച – ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാവ (വിഭ. ൪൩൧) ഉദ്ദേസം കത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം, അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ. തത്ഥ ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവാതി ഛന്ദാദികേ ധുരേ ജേട്ഠകേ പുബ്ബങ്ഗമേ കത്വാ നിബ്ബത്തിതസമാധി ഛന്ദാധിപതിസമാധീതി ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിയാ അധിഗമൂപായദസ്സനം ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനം, തദത്ഥമേവ ‘‘തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പാളിയം നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം ഛന്ദാദിവിസിട്ഠാനംയേവ വേദനാക്ഖന്ധാദീനം അധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ കേവലം ഇദ്ധിസമ്പയുത്താനംയേവ ഖന്ധാനം വസേന ഇദ്ധിപാദഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ തേസം ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതി വിസേസകാരണഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. അനിബ്ബത്തോതി ഹേതുപച്ചയേഹി ന നിബ്ബത്തോ, ന സഭാവധമ്മോ, പഞ്ഞത്തിമത്തന്തി അധിപ്പായോ. വാദമദ്ദനത്ഥായ ഹോതി, അഭിധമ്മേ ച ആഗതോ ഉത്തരചൂളവാരോതി യോജനാ. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതിആദി ഉത്തരചൂളവാരദസ്സനം. ഇമേ പന ഉത്തരചൂളവാരേ ആഗതാ ഇദ്ധിപാദാ.

രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദേ സതി കഥം നാനുജാനിസ്സന്തീതി സത്താഹാനി ഭത്താനി അഭുഞ്ജിത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഛന്ദമേവ നിസ്സായ അരഹത്തം പാപുണീതി ആഹ – ‘‘രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. സോണത്ഥേരോതി സുഖുമാലസോണത്ഥേരോ. സോ ഹി ആയസ്മാ അത്തനോ സുഖുമാലഭാവം അചിന്തേത്വാ അതിവേലം ചങ്കമനേന പാദേസു ഉട്ഠിതേസുപി ഉസ്സാഹം അവിസ്സജ്ജേന്തോ വീരിയം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. സമ്ഭുതത്ഥേരോ ‘‘ചിത്തവതോ ചേ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ ഇജ്ഝേയ്യ, മയ്ഹം ഇജ്ഝേയ്യാതി ചിത്തം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. മോഘരാജാ ‘‘പഞ്ഞവതോ ചേ മഗ്ഗഭാവനാ ഇജ്ഝേയ്യ, മയ്ഹം ഇജ്ഝേയ്യാ’’തി പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം പഞ്ഞാധുരം പഞ്ഞാജേട്ഠകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണീതി ആഹ ‘‘മോഘരാജാ വീമംസം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. ഇദാനി നേസം അരിയാനം ഉപട്ഠാനുസ്സാഹമന്തജാതിസമ്പദം നിസ്സായ രഞ്ഞോ സന്തികേ ലദ്ധവിസേസേ അമച്ചപുത്തേ നിദസ്സനഭാവേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച പുനപ്പുനം ഛന്ദുപ്പാദനം തോസനം വിയ ഹോതീതി ഛന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനസദിസതാ വുത്താ, ഥാമഭാവതോ ച വീരിയസ്സ സൂരത്തസദിസതാ, ചിന്തനപ്പധാനത്താ ചിത്തസ്സ മന്തസംവിധാനസദിസതാ, യോനിസോമനസികാര-സമ്ഭൂതേസു കുസലധമ്മേസു പഞ്ഞാ സേട്ഠാതി വീമംസായ ജാതിസമ്പത്തിസദിസതാ വുത്താ.

൪. മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൬. ഉദ്ധച്ചപകതികാതി വിക്ഖിത്തസഭാവാ, വിബ്ഭന്തചിത്താതി അത്ഥോ. അനവട്ഠിതതായ വിപ്ഫന്ദിതചിത്തതായ വിപ്ഫന്ദമാനചിത്താ. തുച്ഛതായ നളോ വിയാതി നളോ, മാനോ, ഉഗ്ഗതോ നളോ ഏതേസന്തി ഉന്നളാതി ആഹ – ‘‘ഉന്നളാതി…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി. ചപലാതി ചാപല്യതാ നാമ ലോലഭാവോ. മുരാതി ഖരവചനാ, ഫരുസവചനാതി അത്ഥോ. വികിണ്ണവാചാ നാമ സമ്ഫപ്പലാപിനോതി വുത്തം ‘‘അസംയതവചനാ’’തിആദി. പടിപത്തിധമ്മേ പമുട്ഠാ വിനട്ഠാ പടിവിനട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസതീതി ആഹ – ‘‘നട്ഠസ്സതിനോ’’തി. ഉബ്ഭന്തചിത്താതി സമാധിനോ അഭാവേന ഉദ്ധച്ചേനേവ ഉപരൂപരി ഭന്തചിത്താ. പാകതിന്ദ്രിയാ അഭാവിതകായതായ ഗാമദാരകാ വിയ പകതിഭൂതഇന്ദ്രിയാ. നേമോ വുച്ചതി ഭൂമിയാ ബദ്ധഭാവനിമിത്തപദേസോ, ഗമ്ഭീരോ നേമോ ഏതസ്സാതി ഗമ്ഭീരനേമോ. സുട്ഠു നിഖാതോതിആദി തസ്സ പാദസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവദസ്സനം.

൫. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൭. പഹാനത്ഥന്തി അനുപ്പാദപഹാനത്ഥം.

൯. ഇദ്ധാദിദേസനാസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൧. അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം അധിപ്പേതം ‘‘ഇദ്ധിലാഭായ പവത്തതീ’’തി വചനതോ.

൧൦. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൨. ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാതി ഭാവനാഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ. ലീനാകാരോതി ഭാവനാചിത്തസ്സ ലയാപത്തി. കോസജ്ജേന വോകിണ്ണാപജ്ജനം വുത്തം.

ഏവം പസാദാഭാവേന ചിത്തസ്സ വിക്ഖേപാപത്തി, തത്ഥ പസാദുപ്പാദനേന യം സമ്പഹംസനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തസ്സ ഉപ്പാദനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സോ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ’’തിആദി. വത്ഥുകാമേ ആരബ്ഭ വിക്ഖിത്തോ പുനപ്പുനം വിക്ഖിത്തോ ഹോതിയേവാതി വുത്തം ‘‘അനുവിക്ഖിത്തോ’’തി. ഉപ്പഥം പടിപന്നസ്സ ചിത്തസ്സ ദണ്ഡനട്ഠേന നിഗ്ഗണ്ഹനട്ഠേന സുത്താനി ഏവ ദണ്ഡോതി സുത്തദണ്ഡോ, തേന സുത്തദണ്ഡേന ചിത്തം തജ്ജേത്വാ. പഞ്ചകാമഗുണേ ആരബ്ഭ പവത്തോ ചിത്തവിക്ഖേപോ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജതേവാതി വുത്തം ‘‘അനുവിക്ഖിത്തോ അനുവിസടോ’’തി.

പുരേപച്ഛാഭാവോ കമ്മട്ഠാനസ്സ മനസികാരവസേന ഉഗ്ഗഹവസേന വാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. അതിലീനാദീസു ചതൂസു ഠാനേസൂതി അതിലീനാതിപഗ്ഗഹിതസംഖിത്തഅനുവിക്ഖിത്തസഞ്ഞിതേസു ചതൂസു ഠാനേസു. തത്ഥ ഭാവനം അനജ്ഝോഗാഹേത്വാവ സങ്കോചോ അതിലീനതാ, അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അന്തോ സങ്കോചോ സംഖിത്തതാ, അന്തോസങ്ഖേപോ അതിപഗ്ഗഹിതതാ, അച്ചാരദ്ധവീരിയതാ അനുവിക്ഖിത്തതാ. ബഹിദ്ധാ വിസമവിതക്കാനുഭാവനം ആപജ്ജന്തോ ദ്വത്തിംസാകാരവസേന അട്ഠികസഞ്ഞാവസേന വാ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘സരീരവസേന വേദിതബ്ബ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധം പാദതലാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦).

അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ ആകിരീയന്തി പകാരതോ ഠപീയന്തീതി ആകാരാ, ഭാഗാതി ആഹ – ‘‘യേഹി ആകാരേഹീതി യേഹി കോട്ഠാസേഹീ’’തി. ലിങ്ഗീയതി സല്ലക്ഖീയതീതി ലിങ്ഗം, സണ്ഠാനം. നിമീയതി നിദ്ധാരേത്വാ പരിച്ഛിന്ദീയതീതി നിമിത്തം, ഉപട്ഠാനം. യോ ഭിക്ഖൂതിആദി ആലോകസഞ്ഞം യോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, തം ദസ്സനം. അങ്ഗണേതി വിവടങ്ഗണേ. ആലോകസഞ്ഞം മനസികരോതി രത്തിയം. വീരിയാദീസുപീതി യഥാ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ’’തി ഛന്ദേ വിത്ഥാരനയോ വുത്തോ, വീരിയാദീസുപി ഏസോ ഏവ വിത്ഥാരനയോ യോജേതബ്ബോ.

പാസാദകമ്പനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അയോഗുളവഗ്ഗോ

൨. അയോഗുളസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൪. ഇമിനാ ചതുമഹാഭൂതമയേനാതി ഇമിനാ സബ്ബലോകപച്ചക്ഖേന ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തേന ചതുമഹാഭൂതമയേന. മനോമയോ പന നിമ്മിതകായോ ഭഗവതോ രുചിവസേന പരേസം പച്ചക്ഖോ ഹോതി. ഓമാതീതി അവമാതി. അവ-പുബ്ബോ ഹി മാ-സദ്ദോ സത്തിഅത്ഥോപി ഹോതീതി ‘‘പഹോതി സക്കോതീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അസമ്ഭിന്നപദന്തി അസാധാരണപദം അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ. കായസ്സ ചിത്തേ സമോദഹനം ആരോപനം തന്നിസ്സിതതാകരണഞ്ച അത്ഥതോ ചിത്തഗതിയാ പവത്തനമേവാതി ആഹ ‘‘ചിത്തഗതിയാ പേസേതീ’’തി.

തത്ഥ ചിത്തഗതിഗമനം നാമ ചിത്തവസേന കായസ്സ പരിണാമനേന ‘‘അയം കായോ ഇമം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി കായസ്സ ചിത്തേന സമാനഗതികതാഠപനം. കഥം പന കായോ ദന്ധപവത്തികോ ലഹുപവത്തിനാ ചിത്തേന സമാനഗതികോ ഹോതീതി? ന സബ്ബഥാ സമാനഗതികോ. യഥേവ ഹി കായവസേന ചിത്തപരിണാമനേ ചിത്തം സബ്ബഥാ കായേന സമാനഗതികം ന ഹോതി. ന ഹി കദാചി തം സഭാവസിദ്ധേന അത്തനോ ഖണേന അവത്തിത്വാ ദന്ധവുത്തികസ്സ രൂപധമ്മസ്സ വസേന പവത്തിതും സക്കോതി, ‘‘ഇദം ചിത്തം അയം കായോ വിയ ഹോതൂ’’തി പന അധിട്ഠാനേന ദന്ധഗതികസ്സ കായസ്സ അനുവത്തനതോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി, താവ കായഗതിഅനുലോമേനേവ ഹുത്വാ സന്താനവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം കായഗതിയാ പരിണാമിതം നാമ ഹോതി. ഏവം ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന പഗേവ സുഖലഹുസഞ്ഞായ സമ്പാദിതത്താ അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അവത്തിത്വാ യഥാ ലഹുകം കതിപയചിത്തവാരേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി ഹോതി, ഏവം പവത്തമാനോ കായോ ചിത്തഗതിയാ പരിണാമിതോ നാമ ഹോതി, ന ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തിയാ, ഏവഞ്ച കത്വാ ബാഹാസമിഞ്ജനപസാരണൂപമാപി ഉപചാരേന വിനാ സുട്ഠുതരം യുത്താ ഹോതീതി. അഞ്ഞഥാ ധമ്മതാവിലോമതാ സിയാ, നാപി ധമ്മാനം ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം ഇദ്ധിബലേന കാതും സക്കാ, ഭാവഞ്ഞഥത്തമേവ പന കാതും സക്കാതി.

൩-൧൦. ഭിക്ഖുസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൩൫-൮൪൨. ‘‘ദ്വിന്നം ഫലാന’’ന്തി ആഗതസുത്തം സന്ധായ ‘‘ദ്വേ ഫലാനി ആദിം കത്വാ’’തി വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അയോഗുളവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇദ്ധിപാദസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.