൪. സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧-൫. സുദ്ധികസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൦൧-൫൦൫. യഥാ ചക്ഖു ദസ്സനേ അധിപതേയ്യട്ഠേന ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ഏവം സുഖവേദനാ സുഖനേ അധിപതേയ്യട്ഠേന സുഖിന്ദ്രിയം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സേസം തേഭൂമകന്തി സേസം ഭൂമിത്തയവസേന തേഭൂമകം.

൬. പഠമവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൬. കായികന്തി അയമസ്സ നിസ്സയവസേന നിദ്ദേസോതി ആഹ – ‘‘കായപസാദവത്ഥുക’’ന്തി. സരൂപനിദ്ദേസോ സുഖം സുഖിന്ദ്രിയസ്സ സരൂപന്തി. സാദനീയട്ഠേന ധമ്മപദാനി അത്തനി അസ്സാദയതീതി സാതം, മധുരം. വേദയിതന്തി വേദിയനം, അനുഭവനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞധമ്മവിസിട്ഠോതി ഫസ്സാദീഹി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി വിസദിസോ. കായികന്തി പസാദകായസന്നിസ്സിതം. ചേതസികന്തി ചേതോസന്നിസ്സിതം, തേന വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി. കായപസാദ…പേ… നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ചത്താരോ പസാദകായേ വത്ഥും കത്വാ’’തി വുത്തം.

൯. കട്ഠോപമസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൯. ദ്വിന്നം അരണീനന്തി അധരുത്തരാരണീനം. കിഞ്ചി ദ്വയം സങ്ഘട്ടിതമത്തം ഹുത്വാ ന സമോധാനഗതം ഹോതീതി തംനിവത്തനത്ഥം ‘‘സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ’’തി വുത്തം. പുനപ്പുനം സങ്ഘട്ടനേന ഹി തേജോപാതുഭാവോ. അധരാരണീ വിയ വത്ഥാരമ്മണം അസതിപി വായാമേ തജ്ജസമ്ഫസ്സപച്ചയതോ. ഉത്തരാരണീ വിയ ഫസ്സോ വത്ഥാരമ്മണാദിഫസ്സേന പവത്തനതോ. സങ്ഘട്ടോ വിയ ഫസ്സസങ്ഘട്ടനം അരണിദ്വയസങ്ഘട്ടനാ വിയ ഫസ്സസ്സേവ വത്ഥാരമ്മണേസു സങ്ഘട്ടനാകാരേന പവത്തിതോ. അഗ്ഗി വിയ വേദനാ അനുദഹനട്ഠേന ഖണികാവായഞ്ച. വത്ഥാരമ്മണം വാ ഉത്തരാരണീ വിയ ഇന്ധനാപാതഗഹണാദീസു ഉസ്സാഹസ്സ വിയ പവത്തിസമ്ഭവതോ. ഫസ്സോ അധരാരണീ വിയ നിരുസ്സാഹനിരീഹതാവസേന അത്തസാധനതോ.

൧൦. ഉപ്പടിപാടികസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൦. രസനം ഭഞ്ജനം നിരുജ്ഝനം രസോ. യോ യോ ധമ്മാനം രസോ യഥാധമ്മരസോ, തേന യഥാധമ്മരസേന. പടിപാടിയാതി കമേന, ഉഭയേനപി ധമ്മാനം പഹാനക്കമേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേതി ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയസംയുത്തസഞ്ഞിതേ ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ. അദേസിതത്താതി സേസസുത്താനി വിയ ‘‘സുഖിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിനാ അദേസിതത്താ ഇദം ഉപ്പടിപാടികസുത്തം നാമ. വലിയാ ഖരസമ്ഫസ്സായ ഫുട്ഠസ്സ. തന്തി കണ്ടകവേദനാദിം. ഏതസ്സ ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ.

തേസം തേസന്തി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയാദീനം. കാരണവസേനേവാതി തംതംഅസാധാരണകാരണവസേന. തേസഞ്ഹി വിസേസകാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘പത്തചീവരാദീനം വാ’’തി ആഹ.

ഏകതോവാതി പുനപ്പുനം പദുദ്ധാരണം അകത്വാ ഏകജ്ഝമേവ. ദുതിയജ്ഝാനാദീനം ഉപചാരക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തേസം ദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സാദീനം. അതിസയനിരോധോതി സുട്ഠു പഹാനം ഉജുപ്പടിപക്ഖേന വൂപസമോ. നിരോധോയേവാതി നിരോധമത്തമേവ. നാനാവജ്ജനേതി യേന ആവജ്ജനേന അപ്പനാവീഥി ഹോതി, തതോ ഭിജ്ജാവജ്ജനേ, അനേകാവജ്ജനേ വാ. അപ്പനാവീഥിയഞ്ഹി ഉപചാരോ ഏകാവജ്ജനോ, ഇതരോ അനേകാവജ്ജനോ അനേകക്ഖത്തും പവത്തനതോ. വിസമനിസജ്ജായ ഉപ്പന്നകിലമഥോ വിസമാസനുപതാപോ. പീതിഫരണേനാതി പീതിയാ ഫരണരസത്താ. പീതിസമുട്ഠാനാനം വാ പണീതരൂപാനം കായസ്സ ബ്യാപനതോ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബോ കായോ സുഖോക്കന്തോ ഹോതീ’’തി. വിതക്കവിചാരപച്ചയേപീതി പി-സദ്ദോ അട്ഠാനപയുത്തോ, സോ ‘‘പഹീനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ ‘‘പഹീനസ്സപി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി. ഏതം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം അതിചിരം വിതക്കയതോ വിചാരയതോ കായോപി കിലമി, ചിത്തമ്പി വിഹഞ്ഞീ’’തി ച വചനതോ കായചിത്തഖേദാനം വിതക്കവിചാരപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. വിതക്കവിചാരഭാവേ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീതി തത്ഥ ദുതിയജ്ഝാനുപചാരേ അസ്സ ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി ഭവേയ്യ. ‘‘തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീ’’തി ഇദം പരികപ്പവചനം ഉപചാരക്ഖണേ ദോമനസ്സസ്സ സുപ്പഹീനഭാവദസ്സനത്ഥം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ന ത്വേവ ദുതിയജ്ഝാനേ പഹീനപച്ചയത്താ’’തി. പഹീനമ്പി സോമനസ്സിന്ദ്രിയം പീതി വിയ ന ദൂരേതി കത്വാ ‘‘ആസന്നത്താ’’തി വുത്തം. നാനാവജ്ജനുപചാരേ പഹീനമ്പി പഹാനങ്ഗം പടിപക്ഖേന അവിഹതത്താ അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പനാപ്പത്തായാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘താദിസായ ആസേവനായ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ യഥാ മഗ്ഗവീഥിതോ പുബ്ബേ ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ സദിസാനുപസ്സനാവ പവത്തന്തി, ഏവമിധാപി അപ്പനാവാരതോ പുബ്ബേ ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാവ പവത്തന്തീ’’തി വദന്തി. അപരിസേസന്തി സുവിക്ഖമ്ഭിതന്തി കത്വാ വിക്ഖമ്ഭനേന അനവസേസം.

തഥത്തായാതി തഥഭാവായ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിതായ. സാ പനസ്സ ഉപ്പാദനേന വാ ഉപ്പന്നസ്സ സമാപജ്ജനേന വാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദനത്ഥായ സമാപജ്ജനത്ഥായാ’’തി. ദ്വീസൂതി നവമദസമേസു സുത്തന്തേസു.

സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.