൫. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൧. പമുഖേ, പാസാദസ്സ ച പച്ഛിമഭാഗേ ആതപോ പച്ഛാതപോ, തസ്മിം പച്ഛാതപേ. സോ ഹി പാസാദസ്സ പമുഖഭാവേന കതോ. കിം പന ഭഗവതോ വജിരസാരം സരീരം ഓതാപേതബ്ബം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തിആദി. അയഞ്ച ഇമം സുത്തം ദേസിതസമയേ. ന സക്കോതി ബ്യാമപ്പഭായ കായചി പഭായ അനഭിഭവനീയത്താ. കിഞ്ചാപി ബുദ്ധാഭാ സൂരിയാഭായ അനഭിഭവനീയാ, ഘമ്മസഭാവതായ പന രസ്മീനം പരിതോ ഫരന്തീ സൂരിയാഭാ തിഖിണാ ഉണ്ഹാതി ആഹ ‘‘രസ്മിതേജ’’ന്തി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥേവ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

സുവണ്ണാവട്ടം വിയാതി അച്ഛേ സുവണ്ണപത്തേ വിനിവത്തആവട്ടം വിയ. ഗരഹണച്ഛരിയം നാമ കിരേതം ‘‘അച്ഛരിയമേതം അവിസിച്ഛേഫലവദ’’ന്തിആദീസു വിയ. ന ഏവമേതരഹീതി അത്തനോ പാകടവസേന വദതി, ന ഇതരേസമ്പീതി. സിരാജാലാതി സിരാസന്താനാ. ഏവരൂപം ന ഹോതീതി അഞ്ഞേസം പാകതികസത്താനം വുത്താകാരം വിയ ന ഹോതി പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ ഉളാരതമത്താ വിപച്ചനസ്സ പരിയന്തഗതത്താ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേസം അപാകട’’ന്തി. വലിയാവട്ടകന്തി അപ്പകം വലിയാവട്ടം. തേനാഹ ‘‘കേസഗ്ഗപ്പമാണ’’ന്തി. സബ്ബാനീതി സിരാജാലാനി. പുരതോ വങ്കോതി ഥോകം പുരതോ നതമത്തം സന്ധായാഹ. തേന വുത്തം ‘‘സ്വായം അഞ്ഞേസം അപാകടോ’’തി. നയഗ്ഗാഹതോതി അനുമാനതോ. ധീ തന്തി ധീ-സദ്ദയോഗേ ഉപയോഗവചനം. ധീതി ജിഗുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ. ധിക്കാരോതി ജിഗുച്ഛാപയോഗോ. തം ഫുസതൂതി തുയ്ഹം പാപുണാതു.

൨. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൨. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ. ന പച്ചനുഭോതി അത്തനോ അവിസയഭാവതോ. ഇദാനി തം അഞ്ഞവിസയതം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

വിസയാനി പടിസരന്തി ഏത്ഥാതി പടിസരണം. ഇന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണാനി ഹി അസതിപി താദിസേ അധിപ്പായേ അത്തനോ ആരമ്മണസ്സ യാഥാവതോ സമ്പജാനനതോ പവേദനവിജാനനാനി കരോന്താനി വിയ പവത്തന്തി, തഥാ ലോകസ്സ അഞ്ഞത്ഥ സിദ്ധിതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘മനോ പടിസരണം, മനോവ നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി മനോദ്വാരികജവനമനോ ഹി സവിസേസം മനോവിസയം പച്ചനുഭോതി, പഞ്ചദ്വാരികജവനമനോ മനനമത്തമേവ പച്ചനുഭവതി. രജ്ജനാദിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം, തസ്മാ സദ്ദഹനാദിപി ഗഹിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം, പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്തിവസേന തഥാ വുത്തം. ഏകസ്മിം പന ദ്വാരേതി ചക്ഖുദ്വാരേ.

ദുബ്ബലഭോജകാതി അപ്പാനുഭാവാ രാജഭോഗ്ഗാ. ആയന്തി ഭോഗുപ്പത്തിട്ഠാനം. യോത്തബന്ധാദിനിമിത്തം ലദ്ധബ്ബകഹാപണോ യോത്തകഹാപണോ. അദ്ദുബന്ധാദിനിമിത്തം ഗഹേതബ്ബകഹാപണോ അദ്ദുകഹാപണോ. മാഘാതഘോസനായ കതായ ഹിംസാനിമിത്തം ഗഹേതബ്ബകഹാപണോ മാപഹാരകഹാപണോ. തസ്സ പരിമാണം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠകഹാപണോ’’തിആദി വുത്തം. സതവത്ഥുകന്തി സതകരീസവത്ഥുകം.

മഗ്ഗസതീതി അരിയമഗ്ഗസതി. ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ ഹി ജവനമനോ ഉസ്സക്കിത്വാവ മഗ്ഗസതിം പടിസരതി തപ്പരിയോസാനത്താ. തന്തി നിബ്ബാനം. സാതി ഫലവിമുത്തി. പടിസരതി അഗ്ഗമഗ്ഗസതിയാ. ഫലവിമുത്തി നിബ്ബാനന്തി ഉഭയം മഗ്ഗസ്സ സിദ്ധായേവാതി. ആരമ്മണവസേന നത്ഥി ഏതസ്സ പടിസരണന്തി അപ്പടിസരണം അസങ്ഖതാമതസ്സ സന്തിനിച്ചസഭാവത്താ. സയം പന സബ്ബേസംയേവ അരിയാനം പടിസരണം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പരി. ൩൩൯). നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠം നിബ്ബാനനിസ്സയത്താ. ന തതോ പരം ഗച്ഛതി ഗതസ്സ അഞ്ഞസ്സ താദിസസ്സ അഭാവാ. നിബ്ബാനം പരി സബ്ബസോ ഓസാനന്തി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

മൂലജാതാ ജാതമൂലാ. തതോ ഏവ പതിട്ഠിതാ. കാ പനസ്സാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധാ’’തി. മഗ്ഗോ ദള്ഹായ അസംഹാരിയസദ്ധായ മൂലം ദിട്ഠിസമ്പയുത്താനി ചേവ വിചികിച്ഛാചിത്തഞ്ചാതി പഞ്ച അകുസലചിത്താനി സമുച്ഛേദവസേന പഹീനാനി. പഞ്ച നീവരണാനീതി ഏത്ഥ അപായഗമനീയാനി പഠമമഗ്ഗേനേവ പഹീനാനി, ഇതരാനി വിക്ഖമ്ഭനവസേന ഝാനേന പഹീനാനീതി പഞ്ചസു ഓരമ്ഭാഗിയകിലേസസംയോജനേസു ഏകദേസവിഗമേനേവ ബഹിദ്ധാസംയോജനോ വിയ ജാതോതി വുത്തം ‘‘ഝാനഅനാഗാമിട്ഠാനേ ഠിതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘സോ അപരിഹീന…പേ… നിബ്ബായേയ്യാ’’തി.

൫. പഠമപുബ്ബാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൫. പുബ്ബകോട്ഠകേ ഏവം ആഗതസുത്തം ആദിം കത്വാ ഫലിന്ദ്രിയാനേവ കഥിതാനി അഗ്ഗഫലവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ.

൧൦. ആപണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൦. ഉപരി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗാതി വിപസ്സനായ സഹ സോതാപത്തിഫലതോ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ. മഗ്ഗാധിഗമേന ഇദാനി പച്ചക്ഖഭൂതത്താ ‘‘ഇമേ ഖോ തേ ധമ്മാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ യം അഗ്ഗഭൂതം, തസ്സ വസേന ദസ്സേതും ‘‘അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയം നാമാ’’തി വുത്തം ഇന്ദ്രിയഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ. അതിവിജ്ഝിത്വാ പസ്സാമീതി സച്ഛികത്വാ യാഥാവതോ പസ്സാമി. ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി വീരിയിന്ദ്രിയാദീഹി ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. സാ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസഹഗതാ സിയാതി മിസ്സകാ വുത്താ.

ജരാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.