൪. ഇന്ദ്രിയസംയുത്തം

൧. സുദ്ധികവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൧. ചതുഭൂമക …പേ… ലബ്ഭന്തി കുസലാബ്യാകതഭാവതോ തേസം തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനം. വീരിയിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയാനി…പേ… സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭന്തി കുസലത്തികസാധാരണത്താ. ചതുഭൂമക …പേ… വസേനാതി ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദവസേന ചേവ കുസലാദീഹി സബ്ബസങ്ഗാഹകധമ്മപരിച്ഛേദവസേന ച വുത്തന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൭. ദുക്ഖസച്ചവസേനാതി ദുക്ഖസച്ചഭാവേന ന പജാനന്തി. തഞ്ഹി പരിഞ്ഞേയ്യതായ ദുക്ഖസച്ചസങ്ഗഹം. സമുദയസച്ചവസേനാതി തണ്ഹാവിജ്ജാദിം സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ സമുദയസച്ചഭാവേന ന പജാനന്തി. നിരോധന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അനുപാദായ നിരോധനിമിത്തം നിബ്ബാനം. പടിപദന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അരിയമഗ്ഗം. സേസേസൂതി വീരിയിന്ദ്രിയാദീസു.

സുക്കപക്ഖേതി ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം പജാനന്തീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ അനവജ്ജപക്ഖേ. അധിമോക്ഖവസേന ആവജ്ജനസമുദയാതി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തപുബ്ബഭാഗഭൂതസദ്ധാധിമോക്ഖവസേന ആവജ്ജനുപ്പത്തിയാ. തസ്മാ പഠമുപ്പന്നാ സദ്ധാ ഏവ ഹേത്ഥ ‘‘ആവജ്ജന’’ന്തി വുത്താ, ന മനോദ്വാരാവജ്ജനം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തസ്മാ പഠമുപ്പന്നാ ആവജ്ജനാ പഗ്ഗഹുപ്പത്തിട്ഠാനാനം തിക്ഖാനം വീരിയിന്ദ്രിയാദീനം പഠമുപ്പത്തിയാ ആവജ്ജനപരിയായേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ദുബ്ബലാ ഹി പഠമുപ്പന്നാ പഗ്ഗഹാഭാവതോ വീരിയിന്ദ്രിയാദീനം സമുദയോതി ബലവഭാവപ്പത്തവീരിയിന്ദ്രിയാദികസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയാനി ഹോന്തീതി തേസം സമുദയോതി വുത്താ, പുബ്ബേ അധിമുച്ചനാദിവസേന പവത്തസ്സ ആവജ്ജനസ്സ സമുദയാതി അത്ഥോ. പുന ഛന്ദവസേനാതി കത്തുകാമതാകുസലച്ഛന്ദവസേന സദ്ധാദീനം ഉപ്പാദേതുകാമതാകാരപ്പവത്തസ്സ ഛന്ദസ്സ വസേന. മനസികാരവസേന ആവജ്ജനസമുദയാതി സദ്ധിന്ദ്രിയാദിവസേന പവത്തസ്സ ദുബ്ബലസ്സ തസ്സ നിബ്ബത്തകയോനിസോമനസികാരവസേന ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പത്തിയാ. ഏവമ്പീതി ‘‘അധിമോക്ഖവസേനാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേനപി. ഛസു സുത്തേസൂതി ദുതിയതോ പട്ഠായ ഛസു സുത്തേസു. ചതുസച്ചമേവ കഥിതം. അസ്സാദഗ്ഗഹണേന ഹി സമുദയസച്ചം, ആദീനവഗ്ഗഹണേന ദുക്ഖസച്ചം, നിസ്സരണഗ്ഗഹണേന നിരോധമഗ്ഗസച്ചാനി ഗഹിതാനീതി. പഠമസുത്തേ പന ഇന്ദ്രിയാനം സരൂപദസ്സനമേവാതി.

൮. ദബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൮. സോതോ ആപജ്ജീയതി ഏതേനാതി സോതാപത്തി, അനാഗതം പതി പഠമമഗ്ഗോ. സോതോതി അരിയമഗ്ഗസോതോ ദട്ഠബ്ബോ. ആപജ്ജീയതീതിആദിതോ പടിപജ്ജീയതി. പഠമമഗ്ഗപടിലാഭനിമിത്താനി സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാനി ഇധ ‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗാനീ’’തി വുത്താനി. താനി പന തീസു ഠാനേസു സദ്ധാ അരിയകന്തസീലഞ്ചാതി വേദിതബ്ബാനി. സവിസയേതി സകവിസയേ. ജേട്ഠകഭാവദസ്സനത്ഥന്തി പധാനഭാവദസ്സനത്ഥം. യത്ഥ സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയാനം സാതിസയകിച്ചം, തേസം കിച്ചാതിരേകതം ദസ്സേതുന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമാഹി വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പത്വാതി അത്തനോ കിച്ചാതിരേകട്ഠാനം പടിലഭിത്വാ. പുബ്ബങ്ഗമന്തി സദ്ദഹനകിച്ചേസു പുരേചാരം ധോരയ്ഹം. സേസാനി വീരിയിന്ദ്രിയാദീനി. തദന്വയാനീതി തദനുഗതാനി തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയാദികസ്സ പക്ഖികാനി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഝാനവിമോക്ഖേതി ഝാനസങ്ഖാതേ വിമോക്ഖേ സമാധിപധാനതായ ഝാനാനം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ’’തി ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. സദ്ധൂപനിസഞ്ഹി സീലന്തി. അരിയസച്ചാനി പത്വാതി ചത്താരി സച്ചാനി അഭിസമേതബ്ബാനി പാപുണിത്വാ.

൯-൧൦. പഠമവിഭങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭൯-൪൮൦. നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘പഞ്ഞായേതം നാമ’’ന്തി. നിപായതി സംകിലേസധമ്മേ വിസോസേതി നിക്ഖാമേതീതി നിപകോ, ഥിരതിക്ഖസതിപുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ നേപക്കന്തി സതിയാപി നേപക്കഭാവോ യുജ്ജതേവ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സതിനേപക്കേനാ’’തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി, സതിയാ ച നേപക്കേനാതി ഏവം വുച്ചമാനേന സതിനിദ്ദേസോ നാമ കതോ ഹോതിയേവ. അസുകം നാമ സുത്തം വാ കമ്മട്ഠാനം വാ മേ ഭാസിതന്തി. വോസ്സജ്ജീയതി സങ്ഖാരഗതം ഏതസ്മിം അധിഗതേതി വോസ്സഗ്ഗോ, നിബ്ബാനം. തം ആരമ്മണം കരിത്വാതി ആഹ – ‘‘നിബ്ബാനാരമ്മണം കത്വാ’’തി. ഗച്ഛന്തിയാതി സങ്ഖാരാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച ഉദയബ്ബയം ഗച്ഛന്തിയാ ബുജ്ഝന്തിയാ. തേനാഹ ‘‘ഉദയബ്ബയപരിഗ്ഗാഹികായാ’’തി. സദ്ധാസതിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി പുബ്ബഭാഗാനി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായാ’’തി ച വുത്തത്താ. ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി, സോ അനുപ്പന്നാന’’ന്തിആദിനാ ച വുത്തത്താ വീരിയിന്ദ്രിയം മിസ്സകം. ‘‘വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കരിത്വാ’’തി വുത്തത്താ സമാധിന്ദ്രിയം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ. അയമേവാതി യ്വായം നവമേ വുത്തോ. അയമേവ പുബ്ബഭാഗമിസ്സകലോകുത്തരത്തധമ്മപരിച്ഛേദോ.

സുദ്ധികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മുദുതരവഗ്ഗോ

൧. പടിലാഭസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൧. സമ്മപ്പധാനേ ആരബ്ഭാതി സമ്മപ്പധാനേ ഭാവനാവസേന ആരബ്ഭ. തേനാഹ ‘‘ഭാവേന്തോ’’തി. യഥാ വീരിയിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ആരബ്ഭ വീരിയം പടിലഭതീ’’തി ദേസനാ ആഗതാ, ഏവം സതിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ആരബ്ഭ സതിം പടിലഭതീ’’തി, തസ്മാ ‘‘സതിന്ദ്രിയേപി ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം. സദ്ധിന്ദ്രിയാദിനിദ്ദേസേസു പന ന തഥാ ദേസേതി.

൨. പഠമസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൨. ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖാദിഭാവോ വിപസ്സനാവസേന വാ മഗ്ഗവസേന വാ ഫലവസേന വാ ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘തതോതി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. നനു ചേത്ഥ മുദുഭാവോ ഏവ പാളിയം ഗഹിതോതി? സച്ചമേതം, തം പന തിക്ഖഭാവേ അസതി ന ഹോതി തിക്ഖാദിഭാവോതി വുത്തം. യതോ ഹി അയം മുദു, ഇതോ തം തിക്ഖന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി അപേക്ഖാസിദ്ധത്താ തിക്ഖമുദുഭാവാനം പാരാപാരം വിയ. ഇദാനി ‘‘തതോ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘സമത്താനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമത്താനീതി സമ്പന്നാനി. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സമത്താനീതി വാ പരിയത്താനി, സമത്താനീതി അത്ഥോ. ‘‘തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരീമഗ്ഗസ്സാ’’തി കസ്മാ വുത്തം? തതോതി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി അധിപ്പേതാനിയേവ, ‘‘തതോ മുദുതരാനീ’’തി വുത്തപഠമമഗ്ഗോ ധമ്മാനുസാരീ വാ സിയാ സദ്ധാനുസാരീ വാതി ബ്യഭിചരതി? നായം ദോസോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗേകദേസവസേനേവ ലദ്ധബ്ബപഠമമഗ്ഗാപേക്ഖായ വിപസ്സനായ വിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യോ ഹി സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥം അകോപേത്വാ യഥാനിസിന്നോവ സകദാഗാമിമഗ്ഗം പാപുണാതി, തസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി സന്ധായ അവിഭാഗേന വുത്തം – ‘‘തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമാ’’തി. യോ പന സോതാപന്നോ ഹുത്വാ കാലന്തരേന സകദാഗാമീ ഹോതി, തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ പവത്താനി വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി. സോ ചേ ധമ്മാനുസാരീഗോത്തോ, തസ്സ യഥാവുത്തവിപസ്സനിന്ദ്രിയതോ മുദുതരാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരീമഗ്ഗസ്സാ’’തി വുത്തം. വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ധമ്മാനുസാരീവിപസ്സനിന്ദ്രിയതോ സദ്ധാനുസാരീവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം മുദുഭാവസ്സ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി. ധമ്മേന പഞ്ഞായ മഗ്ഗസോതം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ, പഞ്ഞുത്തരോ അരിയോ. സദ്ധായ മഗ്ഗസോതം അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ, സദ്ധുത്തരോ അരിയോ.

ഏവം വിപസ്സനാവസേന ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗവസേന ദസ്സേതും ‘‘തഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സമ്പയോഗതോ സഭാവതോ ച അരഹത്തമഗ്ഗപരിയാപന്നാനി അരഹത്തമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി. അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഫലവസേന ദസ്സേതും ‘‘സമത്താനി പരിപുണ്ണാനീ’’തിആദി വുത്തം. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലവസേന നാനത്തം ജാതം, തസ്മാ തേ ദ്വേപി ഇധ തതിയവാരേ ന ലബ്ഭന്തീതി അധിപ്പായോ. ധമ്മാനുസാരീസദ്ധാനുസാരീനം നാനത്തം കഥം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ആഗമനേനപി മഗ്ഗേനപീ’’തി. തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാനുസാരീപുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ. ഉദ്ദിസാപേന്തോതി ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തോ.

മഗ്ഗോ തിക്ഖോ ഹോതി ഉപനിസ്സയിന്ദ്രിയാനം തിക്ഖവിസദഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സൂരം ഞാണം വഹതീ’’തി. അസങ്ഖാരേനാതി സരസേനേവ. അപ്പയോഗേനാതി തസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മാനുസാരീപുഗ്ഗലോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അപ്പകസിരേന അകിലമന്തോവ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. സദ്ധാനുസാരീപുഗ്ഗലോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി, തസ്മാ ധമ്മാനുസാരിസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം ഹുത്വാ വഹതി, യഥാ നാമ തിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി ഖിപ്പം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ ധമ്മാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി, സദ്ധാനുസാരിനോ പന പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം ദന്ധം ന തിഖിണം അസൂരം ഹുത്വാ വഹതി, യഥാ നാമ നാതിതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം ന വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി കിലേസക്ഖയേ നാനത്തം നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘കിലേസക്ഖയേ പനാ’’തിആദി. അവസേസാ ച കിലേസാ ഖീയന്തി സംയോജനക്ഖയായ യോഗത്താ.

൩. ദുതിയസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൩. തതോതി ഫലതോ ഫലവേമത്തതായ ചരിയമാനത്താ. ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം നാനത്തേന. ഫലനാനത്തന്തി അരഹത്തഫലാദിനാനത്തം. പുഗ്ഗലനാനത്തന്തി അനാഗാമിആദിപുഗ്ഗലനാനത്തം.

൪. തതിയസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൪. സീലക്ഖന്ധാദീഹി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീഹി ച പരിതോ പൂരണേന പരിപൂരം അരഹത്തമഗ്ഗം കരോന്തോ നിപ്ഫത്തിതോ അരഹത്തഫലം ആരാധേതി നിപ്ഫാദേതി. തയോ പദേസമഗ്ഗേതി സീലക്ഖന്ധാദീനം അപാരിപൂരിയാ ഏകദേസഭൂതേ തയോ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേ. പദേസം ഹേട്ഠിമഫലത്തയം. ചതൂസൂതി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമാദീസു ചതൂസു സുത്തേസു. കാമഞ്ചേത്ഥ തതിയേ ‘‘തതോതി ഫലവസേന നിസ്സക്ക’’ന്തി വുത്തം, ചതുത്ഥേ ‘‘പരിപൂരം പരിപൂരകാരീ ആരാധേതി, പദേസം പദേസകാരീ’’തി, ‘‘ചതൂസുപി സുത്തേസു മിസ്സകാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനീ’’തി പന വചനതോ വിപസ്സനാവസേനപി യോജനാ ലബ്ഭതേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൫-൭. പഠമവിത്ഥാരസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൮൫-൪൮൭. വിപസ്സനാവസേന നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം, ന മഗ്ഗഫലവസേന, ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബസോവ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം ഏവ അധിപ്പേതത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘പരിപുണ്ണാനി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അവിഹാദീസു പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു തത്ഥ തത്ഥ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അന്തരാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന സരസതോവ പരിനിബ്ബായനതോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, തബ്ബിപരിയായതോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ഉദ്ധം വാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ, അകനിട്ഠഭവം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീതി ഏവമേത്ഥ സദ്ദത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ‘‘വിപസ്സനാവസേന നിസ്സക്ക’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ. അരഹത്തമഗ്ഗേയേവ ഠത്വാതി ഇമസ്മിംയേവ ഭവേ അരഹത്തമഗ്ഗേയേവ, ന വിപസ്സനായ ച ഠത്വാ. പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരേഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതീ’’തിആദീനി പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നിദ്ധാരേത്വാ കഥേതബ്ബാനി. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിഹാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉപ്പന്നസമനന്തരായ പരിനിബ്ബായനതോ പഠമഅന്തരാപരിനിബ്ബായീ. തത്ഥ ആയുപ്പമാണവേമജ്ഝം അപ്പത്വാവ പരിനിബ്ബായനതോ ദുതിയഅന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം പത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ തതോ പരം തതിയഅന്തരാപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. ‘‘പഞ്ച നിസ്സക്കാനീ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി വത്തബ്ബന്തി? ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോപി ഏതേവ പഞ്ച ജനാ’’തി.

തീണി നിസ്സക്കാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതീ’’തിആദീനി തീണി നിസ്സക്കപദാനി. ഇധ സകദാഗാമീ ന ഗഹിതോ, സോ അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠത്വാ നീഹരിതബ്ബോ, അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി. സകദാ…പേ… മുദുതരാനീതി ഇദം സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി ഏകബീജിസങ്ഖാതസോതാപന്നവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി മുദുതരാനി ഹോന്തീതി തീണി കത്വാ വുത്തം. ധമ്മാനുസാരീതിആദിദ്വയം കോലംകോലാദിദ്വയേന ഗഹിതം ഹോതീതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ വിവരണം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഛട്ഠസത്തമാനി വുത്തനയാനേവാതി ഛട്ഠസത്തമാനി സുത്താനി ദുതിയതതിയേസു വുത്തനയാനേവ. തത്ഥ പന മിസ്സകാനി ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി, ഇധ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി കഥിതാനീതി അയമേവ വിസേസോ.

൮. പടിപന്നസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൮. തന്തി മഗ്ഗഫലവസേന നിസ്സക്കം. പാളിയം വുത്തമേവ ‘‘അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തിആദിനാ. അട്ഠഹീതി ചതൂഹി ഫലേഹി ചതൂഹി ച മഗ്ഗേഹീതി അട്ഠഹി. ബഹിഭൂതോ ന അന്തോഭാവോ. ലോകുത്തരാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി മഗ്ഗഫലചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ.

൯-൧൦. സമ്പന്നസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൮൯-൪൯൦. ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ സമ്പന്നസദ്ദോ പരിപൂരിഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയോ’’തി. മിസ്സകാനി ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി സാമഞ്ഞതോവ ദേസിതത്താ.

മുദുതരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൨. ജീവിതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൨. ഇത്ഥിഭാവേതി ഇത്ഥിതായ. ഇന്ദട്ഠം കരോതി തഥാസത്തജനസാമഞ്ഞകാരണഭാവതോ. ഇത്ഥിയാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം. ഏസ നയോ പുരിസിന്ദ്രിയേ. ജീവിതേതി സഹജാതധമ്മാനം ജീവനേ പാലനേ പവത്തനേ. വട്ടിന്ദ്രിയാനീതി വട്ടഹേതുഭൂതാനി ഇന്ദ്രിയാനി. ഇമേസു ഹി ഉപാദിന്നഇന്ദ്രിയേസു സതി വട്ടം വത്തതി പഞ്ഞായതി.

൩. അഞ്ഞിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൩. അജാനിതപുബ്ബം ധമ്മന്തി ചതുസച്ചധമ്മമാഹ, തഥാ തേസംയേവ ഞാതധമ്മാനന്തി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ആജാനാതീതി അഞ്ഞാ, പഠമമഗ്ഗേന ഞാതമനതിക്കമിത്വാ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സോതാപന്നാദീനം ഛഅരിയാനം ഏതം നാമം. അഞ്ഞസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി അഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി. അഞ്ഞാതാവീസൂതി ആജാനിതവന്തേസു. യസ്മാ അഗ്ഗഫലധമ്മേസു ഞാണകിച്ചം സാതിസയം, തസ്മാ തം കിച്ചം സേസധമ്മേസുപി സമാരോപേത്വാ വുത്തം ‘‘അഞ്ഞാതാവീസു അരഹത്തഫലധമ്മേസൂ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ തേസു തേസു മഗ്ഗഫലേസു. തേന തേനാകാരേനാതി അനഞ്ഞാതജാനനാദിആകാരേന.

൪. ഏകബീജിസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൪. വിപസ്സനതോ നിസ്സക്കന്തി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി നിസ്സക്കം. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സമത്താനീ’’തിആദിമാഹ. തീണി നിസ്സക്കാനി ഏവമിധ പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനി ഏകബീജിആദിവിഭാവനതോ. തേനാഹ ‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ തേനത്തഭാവേന സകദാഗാമിമഗ്ഗം പത്തും ഗച്ഛന്തസ്സ സോതാപന്നസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി. പഞ്ചപി തേ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഭേദായേവാതി ‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗേ ഠത്വാ നീഹരിതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം.

ഏകബീജീതി ഏത്ഥ ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകം ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജി നാമ. തേനാഹ – ‘‘സോതാപന്നോ ഹുത്വാ’’തിആദി. മാനുസകം ഭവന്തി ഇദം പനേത്ഥ ദേസനാമത്തം, ദേവഭവം നിബ്ബത്തേതീതിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമാനേതാനി. ഏത്തകഞ്ഹി പമാണം ഗതോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം ഏകബീജീതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം.

ദ്വേ തയോ ഭവേതി ദേവമനുസ്സേസു ഏവ ദ്വേ തയോ ഭവേ. സമ്ബോധിചതുസച്ചധമ്മോ പരം അയനം നിസ്സയോ ഗതി ഏതസ്സാതി സമ്ബോധിപരായണോ. കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ പട്ഠായ ഹി നീചകുലേ ഉപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗേസു കുലേസു ഏവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. കേവലോപി ഹി കുല-സദ്ദോ മഹാഭോഗകുലമേവ വദതി. ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനീതി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേതി അയമ്പി മിസ്സകഭവേന കഥിതോ. ജാതസ്സ കുമാരസ്സ വിയ അരിയായ ജാതിയാ ജാതസ്സ നാമമേതം, യദിദം നിയതോതി സത്തക്ഖത്തുപരമാദികോതി ച സമഞ്ഞാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവാ’’തിആദി.

യദി പുബ്ബഹേതുനിയമതോ സോതാപന്നോ ച നിയതോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗതോ ഉദ്ധം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയാഭാവതോ പുബ്ബഹേതുകിച്ചം നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവോ ആപജ്ജതി. യദി തസ്സപി പുബ്ബഹേതുഉപനിസ്സയോ സിയാ, താവ നിയമതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ ഏവ നിയമിതോ, യാവഞ്ച അകനിട്ഠം തസ്സ പുബ്ബഹേതു നാമ, അഹേതുകതാ ആപന്നാ, ഇച്ചസ്സ അഹേതു അപ്പച്ചയാ നിപ്ഫത്തി പാപുണാതി. കിഞ്ച ഹേതു ചേ? നിയമതോ സോതാപന്നോ ച നിയതോതി പഠമമഗ്ഗാധിഗമേനേവ അനുക്കമേന ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം കിച്ചാനി നിപ്ഫജ്ജന്തി, ഏവം സത്തക്ഖത്തുപരമതാദിനിയമേ സതി സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തതായ ദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതാ കിലേസാ പഠമമഗ്ഗേനേവ ഖീണാതി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അകിച്ചാ സിയും. തേനാഹ ‘‘പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമാ’’തിആദി.

യദി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ സത്തക്ഖത്തുപരമാദിതം നിയമേന്തി, തതോ ച അഞ്ഞോ സോതാപന്നോ നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അകിച്ചകതാ നിപ്പയോജനതാ ആപജ്ജേയ്യ. അഥ സക്കായദിട്ഠിആദിപ്പഹാനം തസ്സ കിച്ചം, തേസം തേസം പഹാനേന സത്തക്ഖത്തുപരമാദിനിയമതായ. ഭവിതബ്ബം, യാവ ഉപരിമഗ്ഗാ ഏവ ഹോന്തീതി സത്തഭവാദിതോ ഉദ്ധമപവത്തനതോ തേന വിനാനേന സക്കായദിട്ഠിആദിപ്പഹാനേന ച തേന വിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘പഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാതി ആപജ്ജതീ’’തി. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം. വിപസ്സനാ നിയമേതീതി യുജ്ജതീതി വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ. തത്രേകച്ചേ പാകടേ പഞ്ഞാതേ ദസ്സേന്തോ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ’’തിആദിമാഹ. ഇധട്ഠകവോകിണ്ണസുക്ഖവിപസ്സകസ്സാതി യോ ഇമസ്മിം കാമഭവേ ഠിതോ മനുസ്സദേവവസേന വോകിണ്ണഭവൂപപത്തികോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ച, തസ്സ വസേന. നാമം കഥിതന്തി സത്തക്ഖത്തുപരമോതി നാമം കഥിതം. കേചി പന ‘‘കാമഭവേ സത്തക്ഖത്തുംയേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന തതോ’’തി വദന്തി, തം വീമംസിതബ്ബം.

സോധേസ്സാമീതി ജമ്ബുദീപേ കേനചി തേപിടകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പിടകത്തയമേവ മയ്ഹം ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന സോധേയ്യാമീതി പരതീരം ജമ്ബുദീപം ഗതോ. യോ ഭിക്ഖു സക്കോതീതി യോജനാ. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു ഏകമുഖേന അഭിനിവിട്ഠേനപി അഭിധമ്മപരിയായേന തീഹി ഏവ വിമോക്ഖേഹി മഗ്ഗം ലഭതീതി അഭിനിവേസഭേദേന തയോ പുഗ്ഗലാ സുഞ്ഞതതോ വുട്ഠിതാ, തഥാ തയോ അപ്പണിഹിതതോ വുട്ഠിതാതി ഛ ഹോന്തി, തേവ സദ്ധാധുരപഞ്ഞാധുരവസേന ദ്വാദസ സകദാഗാമിനോ. തഥാ അരഹന്തോ, തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച, തേ അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിഭേദേന ദസാതി അവിഹാദീസു ചതൂസുപി ചത്താലീസ, അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥീതി അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോ. വിപസ്സനാ കഥിതാ സമ്മസനചാരസ്സ കഥിതത്താ.

൫-൧൦. സുദ്ധകസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯൫-൫൦൦. യഥാ ചക്ഖുസ്സ സഹജാതതദിന്ദ്രിയനിസ്സിതധമ്മേസു അധിപതേയ്യം അനുവത്തനീയത്താ, ഏവം തംദ്വാരികധമ്മേസുപി അധിപതേയ്യം തേഹി അനുവത്തനീയത്താതി വുത്തം – ‘‘അധിപതേയ്യസങ്ഖാതേന ഇന്ദട്ഠേനാ’’തി. ഏസ നയോ സേസിന്ദ്രിയാദീസുപി. ചതുസച്ചവസേന കഥിതാനി സഭാവാദിവിഭാവനസ്സ കഥിതത്താ.

ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧-൫. സുദ്ധികസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൦൧-൫൦൫. യഥാ ചക്ഖു ദസ്സനേ അധിപതേയ്യട്ഠേന ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ഏവം സുഖവേദനാ സുഖനേ അധിപതേയ്യട്ഠേന സുഖിന്ദ്രിയം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സേസം തേഭൂമകന്തി സേസം ഭൂമിത്തയവസേന തേഭൂമകം.

൬. പഠമവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൬. കായികന്തി അയമസ്സ നിസ്സയവസേന നിദ്ദേസോതി ആഹ – ‘‘കായപസാദവത്ഥുക’’ന്തി. സരൂപനിദ്ദേസോ സുഖം സുഖിന്ദ്രിയസ്സ സരൂപന്തി. സാദനീയട്ഠേന ധമ്മപദാനി അത്തനി അസ്സാദയതീതി സാതം, മധുരം. വേദയിതന്തി വേദിയനം, അനുഭവനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞധമ്മവിസിട്ഠോതി ഫസ്സാദീഹി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി വിസദിസോ. കായികന്തി പസാദകായസന്നിസ്സിതം. ചേതസികന്തി ചേതോസന്നിസ്സിതം, തേന വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി. കായപസാദ…പേ… നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ചത്താരോ പസാദകായേ വത്ഥും കത്വാ’’തി വുത്തം.

൯. കട്ഠോപമസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൯. ദ്വിന്നം അരണീനന്തി അധരുത്തരാരണീനം. കിഞ്ചി ദ്വയം സങ്ഘട്ടിതമത്തം ഹുത്വാ ന സമോധാനഗതം ഹോതീതി തംനിവത്തനത്ഥം ‘‘സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ’’തി വുത്തം. പുനപ്പുനം സങ്ഘട്ടനേന ഹി തേജോപാതുഭാവോ. അധരാരണീ വിയ വത്ഥാരമ്മണം അസതിപി വായാമേ തജ്ജസമ്ഫസ്സപച്ചയതോ. ഉത്തരാരണീ വിയ ഫസ്സോ വത്ഥാരമ്മണാദിഫസ്സേന പവത്തനതോ. സങ്ഘട്ടോ വിയ ഫസ്സസങ്ഘട്ടനം അരണിദ്വയസങ്ഘട്ടനാ വിയ ഫസ്സസ്സേവ വത്ഥാരമ്മണേസു സങ്ഘട്ടനാകാരേന പവത്തിതോ. അഗ്ഗി വിയ വേദനാ അനുദഹനട്ഠേന ഖണികാവായഞ്ച. വത്ഥാരമ്മണം വാ ഉത്തരാരണീ വിയ ഇന്ധനാപാതഗഹണാദീസു ഉസ്സാഹസ്സ വിയ പവത്തിസമ്ഭവതോ. ഫസ്സോ അധരാരണീ വിയ നിരുസ്സാഹനിരീഹതാവസേന അത്തസാധനതോ.

൧൦. ഉപ്പടിപാടികസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൦. രസനം ഭഞ്ജനം നിരുജ്ഝനം രസോ. യോ യോ ധമ്മാനം രസോ യഥാധമ്മരസോ, തേന യഥാധമ്മരസേന. പടിപാടിയാതി കമേന, ഉഭയേനപി ധമ്മാനം പഹാനക്കമേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേതി ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയസംയുത്തസഞ്ഞിതേ ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ. അദേസിതത്താതി സേസസുത്താനി വിയ ‘‘സുഖിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിനാ അദേസിതത്താ ഇദം ഉപ്പടിപാടികസുത്തം നാമ. വലിയാ ഖരസമ്ഫസ്സായ ഫുട്ഠസ്സ. തന്തി കണ്ടകവേദനാദിം. ഏതസ്സ ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ.

തേസം തേസന്തി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയാദീനം. കാരണവസേനേവാതി തംതംഅസാധാരണകാരണവസേന. തേസഞ്ഹി വിസേസകാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘പത്തചീവരാദീനം വാ’’തി ആഹ.

ഏകതോവാതി പുനപ്പുനം പദുദ്ധാരണം അകത്വാ ഏകജ്ഝമേവ. ദുതിയജ്ഝാനാദീനം ഉപചാരക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തേസം ദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സാദീനം. അതിസയനിരോധോതി സുട്ഠു പഹാനം ഉജുപ്പടിപക്ഖേന വൂപസമോ. നിരോധോയേവാതി നിരോധമത്തമേവ. നാനാവജ്ജനേതി യേന ആവജ്ജനേന അപ്പനാവീഥി ഹോതി, തതോ ഭിജ്ജാവജ്ജനേ, അനേകാവജ്ജനേ വാ. അപ്പനാവീഥിയഞ്ഹി ഉപചാരോ ഏകാവജ്ജനോ, ഇതരോ അനേകാവജ്ജനോ അനേകക്ഖത്തും പവത്തനതോ. വിസമനിസജ്ജായ ഉപ്പന്നകിലമഥോ വിസമാസനുപതാപോ. പീതിഫരണേനാതി പീതിയാ ഫരണരസത്താ. പീതിസമുട്ഠാനാനം വാ പണീതരൂപാനം കായസ്സ ബ്യാപനതോ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബോ കായോ സുഖോക്കന്തോ ഹോതീ’’തി. വിതക്കവിചാരപച്ചയേപീതി പി-സദ്ദോ അട്ഠാനപയുത്തോ, സോ ‘‘പഹീനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ ‘‘പഹീനസ്സപി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി. ഏതം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം അതിചിരം വിതക്കയതോ വിചാരയതോ കായോപി കിലമി, ചിത്തമ്പി വിഹഞ്ഞീ’’തി ച വചനതോ കായചിത്തഖേദാനം വിതക്കവിചാരപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. വിതക്കവിചാരഭാവേ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീതി തത്ഥ ദുതിയജ്ഝാനുപചാരേ അസ്സ ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി ഭവേയ്യ. ‘‘തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീ’’തി ഇദം പരികപ്പവചനം ഉപചാരക്ഖണേ ദോമനസ്സസ്സ സുപ്പഹീനഭാവദസ്സനത്ഥം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ന ത്വേവ ദുതിയജ്ഝാനേ പഹീനപച്ചയത്താ’’തി. പഹീനമ്പി സോമനസ്സിന്ദ്രിയം പീതി വിയ ന ദൂരേതി കത്വാ ‘‘ആസന്നത്താ’’തി വുത്തം. നാനാവജ്ജനുപചാരേ പഹീനമ്പി പഹാനങ്ഗം പടിപക്ഖേന അവിഹതത്താ അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പനാപ്പത്തായാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘താദിസായ ആസേവനായ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ യഥാ മഗ്ഗവീഥിതോ പുബ്ബേ ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ സദിസാനുപസ്സനാവ പവത്തന്തി, ഏവമിധാപി അപ്പനാവാരതോ പുബ്ബേ ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാവ പവത്തന്തീ’’തി വദന്തി. അപരിസേസന്തി സുവിക്ഖമ്ഭിതന്തി കത്വാ വിക്ഖമ്ഭനേന അനവസേസം.

തഥത്തായാതി തഥഭാവായ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിതായ. സാ പനസ്സ ഉപ്പാദനേന വാ ഉപ്പന്നസ്സ സമാപജ്ജനേന വാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദനത്ഥായ സമാപജ്ജനത്ഥായാ’’തി. ദ്വീസൂതി നവമദസമേസു സുത്തന്തേസു.

സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൧. പമുഖേ, പാസാദസ്സ ച പച്ഛിമഭാഗേ ആതപോ പച്ഛാതപോ, തസ്മിം പച്ഛാതപേ. സോ ഹി പാസാദസ്സ പമുഖഭാവേന കതോ. കിം പന ഭഗവതോ വജിരസാരം സരീരം ഓതാപേതബ്ബം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തിആദി. അയഞ്ച ഇമം സുത്തം ദേസിതസമയേ. ന സക്കോതി ബ്യാമപ്പഭായ കായചി പഭായ അനഭിഭവനീയത്താ. കിഞ്ചാപി ബുദ്ധാഭാ സൂരിയാഭായ അനഭിഭവനീയാ, ഘമ്മസഭാവതായ പന രസ്മീനം പരിതോ ഫരന്തീ സൂരിയാഭാ തിഖിണാ ഉണ്ഹാതി ആഹ ‘‘രസ്മിതേജ’’ന്തി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥേവ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

സുവണ്ണാവട്ടം വിയാതി അച്ഛേ സുവണ്ണപത്തേ വിനിവത്തആവട്ടം വിയ. ഗരഹണച്ഛരിയം നാമ കിരേതം ‘‘അച്ഛരിയമേതം അവിസിച്ഛേഫലവദ’’ന്തിആദീസു വിയ. ന ഏവമേതരഹീതി അത്തനോ പാകടവസേന വദതി, ന ഇതരേസമ്പീതി. സിരാജാലാതി സിരാസന്താനാ. ഏവരൂപം ന ഹോതീതി അഞ്ഞേസം പാകതികസത്താനം വുത്താകാരം വിയ ന ഹോതി പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ ഉളാരതമത്താ വിപച്ചനസ്സ പരിയന്തഗതത്താ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേസം അപാകട’’ന്തി. വലിയാവട്ടകന്തി അപ്പകം വലിയാവട്ടം. തേനാഹ ‘‘കേസഗ്ഗപ്പമാണ’’ന്തി. സബ്ബാനീതി സിരാജാലാനി. പുരതോ വങ്കോതി ഥോകം പുരതോ നതമത്തം സന്ധായാഹ. തേന വുത്തം ‘‘സ്വായം അഞ്ഞേസം അപാകടോ’’തി. നയഗ്ഗാഹതോതി അനുമാനതോ. ധീ തന്തി ധീ-സദ്ദയോഗേ ഉപയോഗവചനം. ധീതി ജിഗുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ. ധിക്കാരോതി ജിഗുച്ഛാപയോഗോ. തം ഫുസതൂതി തുയ്ഹം പാപുണാതു.

൨. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൨. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ. ന പച്ചനുഭോതി അത്തനോ അവിസയഭാവതോ. ഇദാനി തം അഞ്ഞവിസയതം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

വിസയാനി പടിസരന്തി ഏത്ഥാതി പടിസരണം. ഇന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണാനി ഹി അസതിപി താദിസേ അധിപ്പായേ അത്തനോ ആരമ്മണസ്സ യാഥാവതോ സമ്പജാനനതോ പവേദനവിജാനനാനി കരോന്താനി വിയ പവത്തന്തി, തഥാ ലോകസ്സ അഞ്ഞത്ഥ സിദ്ധിതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘മനോ പടിസരണം, മനോവ നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി മനോദ്വാരികജവനമനോ ഹി സവിസേസം മനോവിസയം പച്ചനുഭോതി, പഞ്ചദ്വാരികജവനമനോ മനനമത്തമേവ പച്ചനുഭവതി. രജ്ജനാദിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം, തസ്മാ സദ്ദഹനാദിപി ഗഹിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം, പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്തിവസേന തഥാ വുത്തം. ഏകസ്മിം പന ദ്വാരേതി ചക്ഖുദ്വാരേ.

ദുബ്ബലഭോജകാതി അപ്പാനുഭാവാ രാജഭോഗ്ഗാ. ആയന്തി ഭോഗുപ്പത്തിട്ഠാനം. യോത്തബന്ധാദിനിമിത്തം ലദ്ധബ്ബകഹാപണോ യോത്തകഹാപണോ. അദ്ദുബന്ധാദിനിമിത്തം ഗഹേതബ്ബകഹാപണോ അദ്ദുകഹാപണോ. മാഘാതഘോസനായ കതായ ഹിംസാനിമിത്തം ഗഹേതബ്ബകഹാപണോ മാപഹാരകഹാപണോ. തസ്സ പരിമാണം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠകഹാപണോ’’തിആദി വുത്തം. സതവത്ഥുകന്തി സതകരീസവത്ഥുകം.

മഗ്ഗസതീതി അരിയമഗ്ഗസതി. ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ ഹി ജവനമനോ ഉസ്സക്കിത്വാവ മഗ്ഗസതിം പടിസരതി തപ്പരിയോസാനത്താ. തന്തി നിബ്ബാനം. സാതി ഫലവിമുത്തി. പടിസരതി അഗ്ഗമഗ്ഗസതിയാ. ഫലവിമുത്തി നിബ്ബാനന്തി ഉഭയം മഗ്ഗസ്സ സിദ്ധായേവാതി. ആരമ്മണവസേന നത്ഥി ഏതസ്സ പടിസരണന്തി അപ്പടിസരണം അസങ്ഖതാമതസ്സ സന്തിനിച്ചസഭാവത്താ. സയം പന സബ്ബേസംയേവ അരിയാനം പടിസരണം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പരി. ൩൩൯). നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠം നിബ്ബാനനിസ്സയത്താ. ന തതോ പരം ഗച്ഛതി ഗതസ്സ അഞ്ഞസ്സ താദിസസ്സ അഭാവാ. നിബ്ബാനം പരി സബ്ബസോ ഓസാനന്തി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

മൂലജാതാ ജാതമൂലാ. തതോ ഏവ പതിട്ഠിതാ. കാ പനസ്സാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധാ’’തി. മഗ്ഗോ ദള്ഹായ അസംഹാരിയസദ്ധായ മൂലം ദിട്ഠിസമ്പയുത്താനി ചേവ വിചികിച്ഛാചിത്തഞ്ചാതി പഞ്ച അകുസലചിത്താനി സമുച്ഛേദവസേന പഹീനാനി. പഞ്ച നീവരണാനീതി ഏത്ഥ അപായഗമനീയാനി പഠമമഗ്ഗേനേവ പഹീനാനി, ഇതരാനി വിക്ഖമ്ഭനവസേന ഝാനേന പഹീനാനീതി പഞ്ചസു ഓരമ്ഭാഗിയകിലേസസംയോജനേസു ഏകദേസവിഗമേനേവ ബഹിദ്ധാസംയോജനോ വിയ ജാതോതി വുത്തം ‘‘ഝാനഅനാഗാമിട്ഠാനേ ഠിതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘സോ അപരിഹീന…പേ… നിബ്ബായേയ്യാ’’തി.

൫. പഠമപുബ്ബാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൫. പുബ്ബകോട്ഠകേ ഏവം ആഗതസുത്തം ആദിം കത്വാ ഫലിന്ദ്രിയാനേവ കഥിതാനി അഗ്ഗഫലവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ.

൧൦. ആപണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൦. ഉപരി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗാതി വിപസ്സനായ സഹ സോതാപത്തിഫലതോ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ. മഗ്ഗാധിഗമേന ഇദാനി പച്ചക്ഖഭൂതത്താ ‘‘ഇമേ ഖോ തേ ധമ്മാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ യം അഗ്ഗഭൂതം, തസ്സ വസേന ദസ്സേതും ‘‘അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയം നാമാ’’തി വുത്തം ഇന്ദ്രിയഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ. അതിവിജ്ഝിത്വാ പസ്സാമീതി സച്ഛികത്വാ യാഥാവതോ പസ്സാമി. ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി വീരിയിന്ദ്രിയാദീഹി ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. സാ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസഹഗതാ സിയാതി മിസ്സകാ വുത്താ.

ജരാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സൂകരഖതവഗ്ഗോ

൧. സാലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൧. സൂരഭാവേനാതി അതിസൂരഭാവേന. ബുജ്ഝനത്ഥായാതി സച്ചപടിവേധായ.

൨. മല്ലികസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൨. ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനീതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഠപേത്വാ സേസാനി ചത്താരി. ‘‘അരിയഞാണം ലോകുത്തര’’ന്തി വുത്തം മഗ്ഗഞാണം കത്വാ. അരിയ-സദ്ദോ പന യഥാ തഥാ വിസുദ്ധേപി ഹോതീതി താദിസം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തമ്പി പനാ’’തിആദി. യഥാ ഹി ചത്താരിന്ദ്രിയാനി മിസ്സകാനി, ഏവം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമ്പി മിസ്സകന്തി വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘തമ്പി പന…പേ… വട്ടതീ’’തി.

൩. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൩. ന സക്കോതി ഇന്ദ്രിയാനം അപരിപക്കത്താ. അത്ഥീതി പജാനാതി നയഗ്ഗാഹേന, ന പച്ചക്ഖതോ. ന ഹി അരിയാപി അനധിഗതം മഗ്ഗഫലം പച്ചവേക്ഖിതും സക്കോന്തി.

൬. പതിട്ഠിതസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൬. സാസവേസൂതി ചതുരാസവവിനിമുത്തേസു സേസധമ്മേസു ആരമ്മണേസു. തേസുപി ഉപ്പജ്ജനകഅനത്ഥതോ ചിത്തം രക്ഖതി നാമ.

൮. സൂകരഖതസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൮. തം സന്ധായാതി തം സൂകരഖതലേണം സന്ധായ. ഏതം ‘‘സൂകരഖതായ’’ന്തി വചനം വുത്തം. ഭാവനപുംസകന്തി ഭാവജോതകം നപുംസകവചനം യഥാ ‘‘വിസമം വാതാ വായന്തി, ഏകമന്തം നിസീദീ’’തി. കിച്ചപടിപത്തി തേസം സംകാസനട്ഠേന സപതിസോ, സപതിസോ ഏവ സപ്പതിസ്സോ, സജേട്ഠകോതി ആഹ ‘‘സപ്പതിസ്സോതി സജേട്ഠകോ’’തി.

സൂകരഖതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ബോധിപക്ഖിയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൩൧-൬൫൦. സത്താനം ഫലാനം ഹേതുഭൂതാനി ‘‘ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ’’തിആദിനാ വുത്താനി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനിയേവ ഫലൂപചാരേന ‘‘സത്ത ഫലാനീ’’തി വുത്താനി. താനി ച പുബ്ബഭാഗാനി ‘‘ഇമേസം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ…പേ… സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി വചനതോ. തേസന്തി സത്താനം ഫലാനം. ‘‘ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫല’’ന്തി ഏവം അതീതസുത്തേ വുത്താനി ഹേട്ഠാ ദ്വേ ഫലാനി നാമാതി വദന്തി. യേഹി പന ഇന്ദ്രിയേഹി അഞ്ഞത്ര പന അന്തരാപരിനിബ്ബായിം സേസാനി ഫലാനി ഹോന്തി, താനി ചത്താരി സപുബ്ബഭാഗാനി ലോകുത്തരാനീതി വുത്തം സിയാ.

ഇന്ദ്രിയസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.