൩. ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൨. ജീവിതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൨. ഇത്ഥിഭാവേതി ഇത്ഥിതായ. ഇന്ദട്ഠം കരോതി തഥാസത്തജനസാമഞ്ഞകാരണഭാവതോ. ഇത്ഥിയാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം. ഏസ നയോ പുരിസിന്ദ്രിയേ. ജീവിതേതി സഹജാതധമ്മാനം ജീവനേ പാലനേ പവത്തനേ. വട്ടിന്ദ്രിയാനീതി വട്ടഹേതുഭൂതാനി ഇന്ദ്രിയാനി. ഇമേസു ഹി ഉപാദിന്നഇന്ദ്രിയേസു സതി വട്ടം വത്തതി പഞ്ഞായതി.

൩. അഞ്ഞിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൩. അജാനിതപുബ്ബം ധമ്മന്തി ചതുസച്ചധമ്മമാഹ, തഥാ തേസംയേവ ഞാതധമ്മാനന്തി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ആജാനാതീതി അഞ്ഞാ, പഠമമഗ്ഗേന ഞാതമനതിക്കമിത്വാ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സോതാപന്നാദീനം ഛഅരിയാനം ഏതം നാമം. അഞ്ഞസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി അഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി. അഞ്ഞാതാവീസൂതി ആജാനിതവന്തേസു. യസ്മാ അഗ്ഗഫലധമ്മേസു ഞാണകിച്ചം സാതിസയം, തസ്മാ തം കിച്ചം സേസധമ്മേസുപി സമാരോപേത്വാ വുത്തം ‘‘അഞ്ഞാതാവീസു അരഹത്തഫലധമ്മേസൂ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ തേസു തേസു മഗ്ഗഫലേസു. തേന തേനാകാരേനാതി അനഞ്ഞാതജാനനാദിആകാരേന.

൪. ഏകബീജിസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൪. വിപസ്സനതോ നിസ്സക്കന്തി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി നിസ്സക്കം. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സമത്താനീ’’തിആദിമാഹ. തീണി നിസ്സക്കാനി ഏവമിധ പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനി ഏകബീജിആദിവിഭാവനതോ. തേനാഹ ‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ തേനത്തഭാവേന സകദാഗാമിമഗ്ഗം പത്തും ഗച്ഛന്തസ്സ സോതാപന്നസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി. പഞ്ചപി തേ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഭേദായേവാതി ‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗേ ഠത്വാ നീഹരിതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം.

ഏകബീജീതി ഏത്ഥ ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകം ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജി നാമ. തേനാഹ – ‘‘സോതാപന്നോ ഹുത്വാ’’തിആദി. മാനുസകം ഭവന്തി ഇദം പനേത്ഥ ദേസനാമത്തം, ദേവഭവം നിബ്ബത്തേതീതിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമാനേതാനി. ഏത്തകഞ്ഹി പമാണം ഗതോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം ഏകബീജീതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം.

ദ്വേ തയോ ഭവേതി ദേവമനുസ്സേസു ഏവ ദ്വേ തയോ ഭവേ. സമ്ബോധിചതുസച്ചധമ്മോ പരം അയനം നിസ്സയോ ഗതി ഏതസ്സാതി സമ്ബോധിപരായണോ. കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ പട്ഠായ ഹി നീചകുലേ ഉപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗേസു കുലേസു ഏവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. കേവലോപി ഹി കുല-സദ്ദോ മഹാഭോഗകുലമേവ വദതി. ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനീതി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേതി അയമ്പി മിസ്സകഭവേന കഥിതോ. ജാതസ്സ കുമാരസ്സ വിയ അരിയായ ജാതിയാ ജാതസ്സ നാമമേതം, യദിദം നിയതോതി സത്തക്ഖത്തുപരമാദികോതി ച സമഞ്ഞാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവാ’’തിആദി.

യദി പുബ്ബഹേതുനിയമതോ സോതാപന്നോ ച നിയതോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗതോ ഉദ്ധം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയാഭാവതോ പുബ്ബഹേതുകിച്ചം നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവോ ആപജ്ജതി. യദി തസ്സപി പുബ്ബഹേതുഉപനിസ്സയോ സിയാ, താവ നിയമതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ ഏവ നിയമിതോ, യാവഞ്ച അകനിട്ഠം തസ്സ പുബ്ബഹേതു നാമ, അഹേതുകതാ ആപന്നാ, ഇച്ചസ്സ അഹേതു അപ്പച്ചയാ നിപ്ഫത്തി പാപുണാതി. കിഞ്ച ഹേതു ചേ? നിയമതോ സോതാപന്നോ ച നിയതോതി പഠമമഗ്ഗാധിഗമേനേവ അനുക്കമേന ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം കിച്ചാനി നിപ്ഫജ്ജന്തി, ഏവം സത്തക്ഖത്തുപരമതാദിനിയമേ സതി സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തതായ ദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതാ കിലേസാ പഠമമഗ്ഗേനേവ ഖീണാതി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അകിച്ചാ സിയും. തേനാഹ ‘‘പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമാ’’തിആദി.

യദി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ സത്തക്ഖത്തുപരമാദിതം നിയമേന്തി, തതോ ച അഞ്ഞോ സോതാപന്നോ നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അകിച്ചകതാ നിപ്പയോജനതാ ആപജ്ജേയ്യ. അഥ സക്കായദിട്ഠിആദിപ്പഹാനം തസ്സ കിച്ചം, തേസം തേസം പഹാനേന സത്തക്ഖത്തുപരമാദിനിയമതായ. ഭവിതബ്ബം, യാവ ഉപരിമഗ്ഗാ ഏവ ഹോന്തീതി സത്തഭവാദിതോ ഉദ്ധമപവത്തനതോ തേന വിനാനേന സക്കായദിട്ഠിആദിപ്പഹാനേന ച തേന വിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘പഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാതി ആപജ്ജതീ’’തി. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം. വിപസ്സനാ നിയമേതീതി യുജ്ജതീതി വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ. തത്രേകച്ചേ പാകടേ പഞ്ഞാതേ ദസ്സേന്തോ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ’’തിആദിമാഹ. ഇധട്ഠകവോകിണ്ണസുക്ഖവിപസ്സകസ്സാതി യോ ഇമസ്മിം കാമഭവേ ഠിതോ മനുസ്സദേവവസേന വോകിണ്ണഭവൂപപത്തികോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ച, തസ്സ വസേന. നാമം കഥിതന്തി സത്തക്ഖത്തുപരമോതി നാമം കഥിതം. കേചി പന ‘‘കാമഭവേ സത്തക്ഖത്തുംയേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന തതോ’’തി വദന്തി, തം വീമംസിതബ്ബം.

സോധേസ്സാമീതി ജമ്ബുദീപേ കേനചി തേപിടകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പിടകത്തയമേവ മയ്ഹം ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന സോധേയ്യാമീതി പരതീരം ജമ്ബുദീപം ഗതോ. യോ ഭിക്ഖു സക്കോതീതി യോജനാ. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു ഏകമുഖേന അഭിനിവിട്ഠേനപി അഭിധമ്മപരിയായേന തീഹി ഏവ വിമോക്ഖേഹി മഗ്ഗം ലഭതീതി അഭിനിവേസഭേദേന തയോ പുഗ്ഗലാ സുഞ്ഞതതോ വുട്ഠിതാ, തഥാ തയോ അപ്പണിഹിതതോ വുട്ഠിതാതി ഛ ഹോന്തി, തേവ സദ്ധാധുരപഞ്ഞാധുരവസേന ദ്വാദസ സകദാഗാമിനോ. തഥാ അരഹന്തോ, തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച, തേ അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിഭേദേന ദസാതി അവിഹാദീസു ചതൂസുപി ചത്താലീസ, അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥീതി അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോ. വിപസ്സനാ കഥിതാ സമ്മസനചാരസ്സ കഥിതത്താ.

൫-൧൦. സുദ്ധകസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯൫-൫൦൦. യഥാ ചക്ഖുസ്സ സഹജാതതദിന്ദ്രിയനിസ്സിതധമ്മേസു അധിപതേയ്യം അനുവത്തനീയത്താ, ഏവം തംദ്വാരികധമ്മേസുപി അധിപതേയ്യം തേഹി അനുവത്തനീയത്താതി വുത്തം – ‘‘അധിപതേയ്യസങ്ഖാതേന ഇന്ദട്ഠേനാ’’തി. ഏസ നയോ സേസിന്ദ്രിയാദീസുപി. ചതുസച്ചവസേന കഥിതാനി സഭാവാദിവിഭാവനസ്സ കഥിതത്താ.

ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.