൨. പഠമസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൨. ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖാദിഭാവോ വിപസ്സനാവസേന വാ മഗ്ഗവസേന വാ ഫലവസേന വാ ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘തതോതി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. നനു ചേത്ഥ മുദുഭാവോ ഏവ പാളിയം ഗഹിതോതി? സച്ചമേതം, തം പന തിക്ഖഭാവേ അസതി ന ഹോതി തിക്ഖാദിഭാവോതി വുത്തം. യതോ ഹി അയം മുദു, ഇതോ തം തിക്ഖന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി അപേക്ഖാസിദ്ധത്താ തിക്ഖമുദുഭാവാനം പാരാപാരം വിയ. ഇദാനി ‘‘തതോ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘സമത്താനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമത്താനീതി സമ്പന്നാനി. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സമത്താനീതി വാ പരിയത്താനി, സമത്താനീതി അത്ഥോ. ‘‘തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരീമഗ്ഗസ്സാ’’തി കസ്മാ വുത്തം? തതോതി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി അധിപ്പേതാനിയേവ, ‘‘തതോ മുദുതരാനീ’’തി വുത്തപഠമമഗ്ഗോ ധമ്മാനുസാരീ വാ സിയാ സദ്ധാനുസാരീ വാതി ബ്യഭിചരതി? നായം ദോസോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗേകദേസവസേനേവ ലദ്ധബ്ബപഠമമഗ്ഗാപേക്ഖായ വിപസ്സനായ വിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യോ ഹി സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥം അകോപേത്വാ യഥാനിസിന്നോവ സകദാഗാമിമഗ്ഗം പാപുണാതി, തസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി സന്ധായ അവിഭാഗേന വുത്തം – ‘‘തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമാ’’തി. യോ പന സോതാപന്നോ ഹുത്വാ കാലന്തരേന സകദാഗാമീ ഹോതി, തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ പവത്താനി വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി. സോ ചേ ധമ്മാനുസാരീഗോത്തോ, തസ്സ യഥാവുത്തവിപസ്സനിന്ദ്രിയതോ മുദുതരാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരീമഗ്ഗസ്സാ’’തി വുത്തം. വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ധമ്മാനുസാരീവിപസ്സനിന്ദ്രിയതോ സദ്ധാനുസാരീവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം മുദുഭാവസ്സ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി. ധമ്മേന പഞ്ഞായ മഗ്ഗസോതം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ, പഞ്ഞുത്തരോ അരിയോ. സദ്ധായ മഗ്ഗസോതം അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ, സദ്ധുത്തരോ അരിയോ.

ഏവം വിപസ്സനാവസേന ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗവസേന ദസ്സേതും ‘‘തഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സമ്പയോഗതോ സഭാവതോ ച അരഹത്തമഗ്ഗപരിയാപന്നാനി അരഹത്തമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി. അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഫലവസേന ദസ്സേതും ‘‘സമത്താനി പരിപുണ്ണാനീ’’തിആദി വുത്തം. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലവസേന നാനത്തം ജാതം, തസ്മാ തേ ദ്വേപി ഇധ തതിയവാരേ ന ലബ്ഭന്തീതി അധിപ്പായോ. ധമ്മാനുസാരീസദ്ധാനുസാരീനം നാനത്തം കഥം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ആഗമനേനപി മഗ്ഗേനപീ’’തി. തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാനുസാരീപുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ. ഉദ്ദിസാപേന്തോതി ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തോ.

മഗ്ഗോ തിക്ഖോ ഹോതി ഉപനിസ്സയിന്ദ്രിയാനം തിക്ഖവിസദഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സൂരം ഞാണം വഹതീ’’തി. അസങ്ഖാരേനാതി സരസേനേവ. അപ്പയോഗേനാതി തസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മാനുസാരീപുഗ്ഗലോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അപ്പകസിരേന അകിലമന്തോവ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. സദ്ധാനുസാരീപുഗ്ഗലോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി, തസ്മാ ധമ്മാനുസാരിസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം ഹുത്വാ വഹതി, യഥാ നാമ തിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി ഖിപ്പം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ ധമ്മാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി, സദ്ധാനുസാരിനോ പന പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം ദന്ധം ന തിഖിണം അസൂരം ഹുത്വാ വഹതി, യഥാ നാമ നാതിതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം ന വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി കിലേസക്ഖയേ നാനത്തം നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘കിലേസക്ഖയേ പനാ’’തിആദി. അവസേസാ ച കിലേസാ ഖീയന്തി സംയോജനക്ഖയായ യോഗത്താ.