൨. മുദുതരവഗ്ഗോ

൧. പടിലാഭസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൧. സമ്മപ്പധാനേ ആരബ്ഭാതി സമ്മപ്പധാനേ ഭാവനാവസേന ആരബ്ഭ. തേനാഹ ‘‘ഭാവേന്തോ’’തി. യഥാ വീരിയിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ആരബ്ഭ വീരിയം പടിലഭതീ’’തി ദേസനാ ആഗതാ, ഏവം സതിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ആരബ്ഭ സതിം പടിലഭതീ’’തി, തസ്മാ ‘‘സതിന്ദ്രിയേപി ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം. സദ്ധിന്ദ്രിയാദിനിദ്ദേസേസു പന ന തഥാ ദേസേതി.

൨. പഠമസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൨. ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖാദിഭാവോ വിപസ്സനാവസേന വാ മഗ്ഗവസേന വാ ഫലവസേന വാ ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘തതോതി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. നനു ചേത്ഥ മുദുഭാവോ ഏവ പാളിയം ഗഹിതോതി? സച്ചമേതം, തം പന തിക്ഖഭാവേ അസതി ന ഹോതി തിക്ഖാദിഭാവോതി വുത്തം. യതോ ഹി അയം മുദു, ഇതോ തം തിക്ഖന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി അപേക്ഖാസിദ്ധത്താ തിക്ഖമുദുഭാവാനം പാരാപാരം വിയ. ഇദാനി ‘‘തതോ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘സമത്താനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമത്താനീതി സമ്പന്നാനി. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സമത്താനീതി വാ പരിയത്താനി, സമത്താനീതി അത്ഥോ. ‘‘തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരീമഗ്ഗസ്സാ’’തി കസ്മാ വുത്തം? തതോതി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി അധിപ്പേതാനിയേവ, ‘‘തതോ മുദുതരാനീ’’തി വുത്തപഠമമഗ്ഗോ ധമ്മാനുസാരീ വാ സിയാ സദ്ധാനുസാരീ വാതി ബ്യഭിചരതി? നായം ദോസോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗേകദേസവസേനേവ ലദ്ധബ്ബപഠമമഗ്ഗാപേക്ഖായ വിപസ്സനായ വിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യോ ഹി സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥം അകോപേത്വാ യഥാനിസിന്നോവ സകദാഗാമിമഗ്ഗം പാപുണാതി, തസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി സന്ധായ അവിഭാഗേന വുത്തം – ‘‘തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമാ’’തി. യോ പന സോതാപന്നോ ഹുത്വാ കാലന്തരേന സകദാഗാമീ ഹോതി, തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ പവത്താനി വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി. സോ ചേ ധമ്മാനുസാരീഗോത്തോ, തസ്സ യഥാവുത്തവിപസ്സനിന്ദ്രിയതോ മുദുതരാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരീമഗ്ഗസ്സാ’’തി വുത്തം. വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ധമ്മാനുസാരീവിപസ്സനിന്ദ്രിയതോ സദ്ധാനുസാരീവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം മുദുഭാവസ്സ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി. ധമ്മേന പഞ്ഞായ മഗ്ഗസോതം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ, പഞ്ഞുത്തരോ അരിയോ. സദ്ധായ മഗ്ഗസോതം അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ, സദ്ധുത്തരോ അരിയോ.

ഏവം വിപസ്സനാവസേന ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗവസേന ദസ്സേതും ‘‘തഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സമ്പയോഗതോ സഭാവതോ ച അരഹത്തമഗ്ഗപരിയാപന്നാനി അരഹത്തമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി. അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഫലവസേന ദസ്സേതും ‘‘സമത്താനി പരിപുണ്ണാനീ’’തിആദി വുത്തം. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലവസേന നാനത്തം ജാതം, തസ്മാ തേ ദ്വേപി ഇധ തതിയവാരേ ന ലബ്ഭന്തീതി അധിപ്പായോ. ധമ്മാനുസാരീസദ്ധാനുസാരീനം നാനത്തം കഥം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ആഗമനേനപി മഗ്ഗേനപീ’’തി. തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാനുസാരീപുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ. ഉദ്ദിസാപേന്തോതി ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തോ.

മഗ്ഗോ തിക്ഖോ ഹോതി ഉപനിസ്സയിന്ദ്രിയാനം തിക്ഖവിസദഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സൂരം ഞാണം വഹതീ’’തി. അസങ്ഖാരേനാതി സരസേനേവ. അപ്പയോഗേനാതി തസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മാനുസാരീപുഗ്ഗലോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അപ്പകസിരേന അകിലമന്തോവ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. സദ്ധാനുസാരീപുഗ്ഗലോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി, തസ്മാ ധമ്മാനുസാരിസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം ഹുത്വാ വഹതി, യഥാ നാമ തിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി ഖിപ്പം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ ധമ്മാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി, സദ്ധാനുസാരിനോ പന പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം ദന്ധം ന തിഖിണം അസൂരം ഹുത്വാ വഹതി, യഥാ നാമ നാതിതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം ന വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി കിലേസക്ഖയേ നാനത്തം നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘കിലേസക്ഖയേ പനാ’’തിആദി. അവസേസാ ച കിലേസാ ഖീയന്തി സംയോജനക്ഖയായ യോഗത്താ.

൩. ദുതിയസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൩. തതോതി ഫലതോ ഫലവേമത്തതായ ചരിയമാനത്താ. ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം നാനത്തേന. ഫലനാനത്തന്തി അരഹത്തഫലാദിനാനത്തം. പുഗ്ഗലനാനത്തന്തി അനാഗാമിആദിപുഗ്ഗലനാനത്തം.

൪. തതിയസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൪. സീലക്ഖന്ധാദീഹി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീഹി ച പരിതോ പൂരണേന പരിപൂരം അരഹത്തമഗ്ഗം കരോന്തോ നിപ്ഫത്തിതോ അരഹത്തഫലം ആരാധേതി നിപ്ഫാദേതി. തയോ പദേസമഗ്ഗേതി സീലക്ഖന്ധാദീനം അപാരിപൂരിയാ ഏകദേസഭൂതേ തയോ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേ. പദേസം ഹേട്ഠിമഫലത്തയം. ചതൂസൂതി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമാദീസു ചതൂസു സുത്തേസു. കാമഞ്ചേത്ഥ തതിയേ ‘‘തതോതി ഫലവസേന നിസ്സക്ക’’ന്തി വുത്തം, ചതുത്ഥേ ‘‘പരിപൂരം പരിപൂരകാരീ ആരാധേതി, പദേസം പദേസകാരീ’’തി, ‘‘ചതൂസുപി സുത്തേസു മിസ്സകാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനീ’’തി പന വചനതോ വിപസ്സനാവസേനപി യോജനാ ലബ്ഭതേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൫-൭. പഠമവിത്ഥാരസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൮൫-൪൮൭. വിപസ്സനാവസേന നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം, ന മഗ്ഗഫലവസേന, ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബസോവ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം ഏവ അധിപ്പേതത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘പരിപുണ്ണാനി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അവിഹാദീസു പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു തത്ഥ തത്ഥ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അന്തരാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന സരസതോവ പരിനിബ്ബായനതോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, തബ്ബിപരിയായതോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ഉദ്ധം വാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ, അകനിട്ഠഭവം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീതി ഏവമേത്ഥ സദ്ദത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ‘‘വിപസ്സനാവസേന നിസ്സക്ക’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ. അരഹത്തമഗ്ഗേയേവ ഠത്വാതി ഇമസ്മിംയേവ ഭവേ അരഹത്തമഗ്ഗേയേവ, ന വിപസ്സനായ ച ഠത്വാ. പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരേഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതീ’’തിആദീനി പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നിദ്ധാരേത്വാ കഥേതബ്ബാനി. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിഹാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉപ്പന്നസമനന്തരായ പരിനിബ്ബായനതോ പഠമഅന്തരാപരിനിബ്ബായീ. തത്ഥ ആയുപ്പമാണവേമജ്ഝം അപ്പത്വാവ പരിനിബ്ബായനതോ ദുതിയഅന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം പത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ തതോ പരം തതിയഅന്തരാപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. ‘‘പഞ്ച നിസ്സക്കാനീ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി വത്തബ്ബന്തി? ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോപി ഏതേവ പഞ്ച ജനാ’’തി.

തീണി നിസ്സക്കാനീതി ‘‘തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതീ’’തിആദീനി തീണി നിസ്സക്കപദാനി. ഇധ സകദാഗാമീ ന ഗഹിതോ, സോ അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠത്വാ നീഹരിതബ്ബോ, അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി. സകദാ…പേ… മുദുതരാനീതി ഇദം സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി ഏകബീജിസങ്ഖാതസോതാപന്നവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി മുദുതരാനി ഹോന്തീതി തീണി കത്വാ വുത്തം. ധമ്മാനുസാരീതിആദിദ്വയം കോലംകോലാദിദ്വയേന ഗഹിതം ഹോതീതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ വിവരണം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഛട്ഠസത്തമാനി വുത്തനയാനേവാതി ഛട്ഠസത്തമാനി സുത്താനി ദുതിയതതിയേസു വുത്തനയാനേവ. തത്ഥ പന മിസ്സകാനി ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി, ഇധ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി കഥിതാനീതി അയമേവ വിസേസോ.

൮. പടിപന്നസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൮. തന്തി മഗ്ഗഫലവസേന നിസ്സക്കം. പാളിയം വുത്തമേവ ‘‘അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തിആദിനാ. അട്ഠഹീതി ചതൂഹി ഫലേഹി ചതൂഹി ച മഗ്ഗേഹീതി അട്ഠഹി. ബഹിഭൂതോ ന അന്തോഭാവോ. ലോകുത്തരാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി മഗ്ഗഫലചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ.

൯-൧൦. സമ്പന്നസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൮൯-൪൯൦. ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ സമ്പന്നസദ്ദോ പരിപൂരിഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയോ’’തി. മിസ്സകാനി ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി സാമഞ്ഞതോവ ദേസിതത്താ.

മുദുതരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.