൧. സുദ്ധികവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൧. ചതുഭൂമക …പേ… ലബ്ഭന്തി കുസലാബ്യാകതഭാവതോ തേസം തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനം. വീരിയിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയാനി…പേ… സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭന്തി കുസലത്തികസാധാരണത്താ. ചതുഭൂമക …പേ… വസേനാതി ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദവസേന ചേവ കുസലാദീഹി സബ്ബസങ്ഗാഹകധമ്മപരിച്ഛേദവസേന ച വുത്തന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൭. ദുക്ഖസച്ചവസേനാതി ദുക്ഖസച്ചഭാവേന ന പജാനന്തി. തഞ്ഹി പരിഞ്ഞേയ്യതായ ദുക്ഖസച്ചസങ്ഗഹം. സമുദയസച്ചവസേനാതി തണ്ഹാവിജ്ജാദിം സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ സമുദയസച്ചഭാവേന ന പജാനന്തി. നിരോധന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അനുപാദായ നിരോധനിമിത്തം നിബ്ബാനം. പടിപദന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അരിയമഗ്ഗം. സേസേസൂതി വീരിയിന്ദ്രിയാദീസു.

സുക്കപക്ഖേതി ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം പജാനന്തീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ അനവജ്ജപക്ഖേ. അധിമോക്ഖവസേന ആവജ്ജനസമുദയാതി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തപുബ്ബഭാഗഭൂതസദ്ധാധിമോക്ഖവസേന ആവജ്ജനുപ്പത്തിയാ. തസ്മാ പഠമുപ്പന്നാ സദ്ധാ ഏവ ഹേത്ഥ ‘‘ആവജ്ജന’’ന്തി വുത്താ, ന മനോദ്വാരാവജ്ജനം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തസ്മാ പഠമുപ്പന്നാ ആവജ്ജനാ പഗ്ഗഹുപ്പത്തിട്ഠാനാനം തിക്ഖാനം വീരിയിന്ദ്രിയാദീനം പഠമുപ്പത്തിയാ ആവജ്ജനപരിയായേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ദുബ്ബലാ ഹി പഠമുപ്പന്നാ പഗ്ഗഹാഭാവതോ വീരിയിന്ദ്രിയാദീനം സമുദയോതി ബലവഭാവപ്പത്തവീരിയിന്ദ്രിയാദികസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയാനി ഹോന്തീതി തേസം സമുദയോതി വുത്താ, പുബ്ബേ അധിമുച്ചനാദിവസേന പവത്തസ്സ ആവജ്ജനസ്സ സമുദയാതി അത്ഥോ. പുന ഛന്ദവസേനാതി കത്തുകാമതാകുസലച്ഛന്ദവസേന സദ്ധാദീനം ഉപ്പാദേതുകാമതാകാരപ്പവത്തസ്സ ഛന്ദസ്സ വസേന. മനസികാരവസേന ആവജ്ജനസമുദയാതി സദ്ധിന്ദ്രിയാദിവസേന പവത്തസ്സ ദുബ്ബലസ്സ തസ്സ നിബ്ബത്തകയോനിസോമനസികാരവസേന ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പത്തിയാ. ഏവമ്പീതി ‘‘അധിമോക്ഖവസേനാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേനപി. ഛസു സുത്തേസൂതി ദുതിയതോ പട്ഠായ ഛസു സുത്തേസു. ചതുസച്ചമേവ കഥിതം. അസ്സാദഗ്ഗഹണേന ഹി സമുദയസച്ചം, ആദീനവഗ്ഗഹണേന ദുക്ഖസച്ചം, നിസ്സരണഗ്ഗഹണേന നിരോധമഗ്ഗസച്ചാനി ഗഹിതാനീതി. പഠമസുത്തേ പന ഇന്ദ്രിയാനം സരൂപദസ്സനമേവാതി.

൮. ദബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൮. സോതോ ആപജ്ജീയതി ഏതേനാതി സോതാപത്തി, അനാഗതം പതി പഠമമഗ്ഗോ. സോതോതി അരിയമഗ്ഗസോതോ ദട്ഠബ്ബോ. ആപജ്ജീയതീതിആദിതോ പടിപജ്ജീയതി. പഠമമഗ്ഗപടിലാഭനിമിത്താനി സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാനി ഇധ ‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗാനീ’’തി വുത്താനി. താനി പന തീസു ഠാനേസു സദ്ധാ അരിയകന്തസീലഞ്ചാതി വേദിതബ്ബാനി. സവിസയേതി സകവിസയേ. ജേട്ഠകഭാവദസ്സനത്ഥന്തി പധാനഭാവദസ്സനത്ഥം. യത്ഥ സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയാനം സാതിസയകിച്ചം, തേസം കിച്ചാതിരേകതം ദസ്സേതുന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമാഹി വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പത്വാതി അത്തനോ കിച്ചാതിരേകട്ഠാനം പടിലഭിത്വാ. പുബ്ബങ്ഗമന്തി സദ്ദഹനകിച്ചേസു പുരേചാരം ധോരയ്ഹം. സേസാനി വീരിയിന്ദ്രിയാദീനി. തദന്വയാനീതി തദനുഗതാനി തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയാദികസ്സ പക്ഖികാനി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഝാനവിമോക്ഖേതി ഝാനസങ്ഖാതേ വിമോക്ഖേ സമാധിപധാനതായ ഝാനാനം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ’’തി ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. സദ്ധൂപനിസഞ്ഹി സീലന്തി. അരിയസച്ചാനി പത്വാതി ചത്താരി സച്ചാനി അഭിസമേതബ്ബാനി പാപുണിത്വാ.

൯-൧൦. പഠമവിഭങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭൯-൪൮൦. നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘പഞ്ഞായേതം നാമ’’ന്തി. നിപായതി സംകിലേസധമ്മേ വിസോസേതി നിക്ഖാമേതീതി നിപകോ, ഥിരതിക്ഖസതിപുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ നേപക്കന്തി സതിയാപി നേപക്കഭാവോ യുജ്ജതേവ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സതിനേപക്കേനാ’’തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി, സതിയാ ച നേപക്കേനാതി ഏവം വുച്ചമാനേന സതിനിദ്ദേസോ നാമ കതോ ഹോതിയേവ. അസുകം നാമ സുത്തം വാ കമ്മട്ഠാനം വാ മേ ഭാസിതന്തി. വോസ്സജ്ജീയതി സങ്ഖാരഗതം ഏതസ്മിം അധിഗതേതി വോസ്സഗ്ഗോ, നിബ്ബാനം. തം ആരമ്മണം കരിത്വാതി ആഹ – ‘‘നിബ്ബാനാരമ്മണം കത്വാ’’തി. ഗച്ഛന്തിയാതി സങ്ഖാരാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച ഉദയബ്ബയം ഗച്ഛന്തിയാ ബുജ്ഝന്തിയാ. തേനാഹ ‘‘ഉദയബ്ബയപരിഗ്ഗാഹികായാ’’തി. സദ്ധാസതിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി പുബ്ബഭാഗാനി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായാ’’തി ച വുത്തത്താ. ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി, സോ അനുപ്പന്നാന’’ന്തിആദിനാ ച വുത്തത്താ വീരിയിന്ദ്രിയം മിസ്സകം. ‘‘വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കരിത്വാ’’തി വുത്തത്താ സമാധിന്ദ്രിയം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ. അയമേവാതി യ്വായം നവമേ വുത്തോ. അയമേവ പുബ്ബഭാഗമിസ്സകലോകുത്തരത്തധമ്മപരിച്ഛേദോ.

സുദ്ധികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.