൬. ദുതിയകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൮. നിരോധം വലഞ്ജേതി അനാഗാമിഭാവതോ. ഇമേ സങ്ഖാരാതി ഇമേ ‘‘കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി വുച്ചമാനാ തയോ സങ്ഖാരാ. സദ്ദതോപി, അത്ഥതോപി അഞ്ഞമഞ്ഞം മിസ്സാ, തതോ ഏവ ആലുളിതാ ആകുലാ, അവിഭൂതാ ദുബ്ബിഭാവനാ, ദുദ്ദീപനാ അസങ്കരതോ ദീപേതും ദുക്കരാ. തഥാ ഹി കുസലചേതനാ ഏവ ‘‘കായസങ്ഖാരോ’’തിപി വുച്ചതി, ‘‘വചീസങ്ഖാരോ’’തിപി, ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തിപി. അസ്സാസപസ്സാസാപി കത്ഥചി ‘‘കായസങ്ഖാരോ’’തി, വിതക്കവിചാരാപി ‘‘വചീസങ്ഖാരോ’’തി വുച്ചന്തി, സഞ്ഞാവേദനാപി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ആകഡ്ഢിത്വാ ഗഹണം ആദാനം, സമ്പത്തസ്സ ഹത്ഥേ കരണം ഗഹണം, ഗഹിതസ്സ വിസ്സജ്ജനം മുഞ്ചനം, ഫന്ദനം ചോപനം പാപേത്വാ നിപ്ഫാദേത്വാ. ഹനുസഞ്ചോപനന്തി കായവിഞ്ഞത്തിവസേന പുബ്ബഭാഗേ ഹനുസഞ്ചോപനം കത്വാ. ഏവഞ്ഹി വചീഭേദകരണം. ഏവം ഇമേതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം.

പദത്ഥം പുച്ഛതി ഇതരസങ്ഖാരേഹി പദത്ഥതോ വിസേസം കഥാപേസ്സാമീതി. കായനിസ്സിതാതി ഏത്ഥ കായനിസ്സിതതാ ച നേസം തബ്ഭാവഭാവിതായ വേദിതബ്ബാ, ന കായസ്സ നിസ്സയപച്ചയതാവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തീ’’തി ആഹ. കായോതി ചേത്ഥ കരജകായോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തനിസ്സിതാതി ചിത്തം നിസ്സായ തം നിസ്സയപച്ചയഭൂതം ലഭിത്വാ ഉപ്പന്നാ.

‘‘സമാപജ്ജാമീ’’തി പദസ്സ സമീപേ വുച്ചമാനം ‘‘സമാപജ്ജിസ്സ’’ന്തി പദം ആസന്നാനാഗതകാലവാചീ ഏവ ഭവിതും യുത്തം, ന ഇതരന്തി ആഹ – ‘‘പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ’’തി. തയിദം തസ്സ തഥാ വത്തബ്ബതായ വുത്തം, ന പന തസ്സ തഥാ ചിത്തപവത്തിസമ്ഭവതോ. സമാപന്നേപി ഏസേവ നയോ. പുരിമേഹീതി ‘‘സമാപജ്ജിസ്സം സമാപജ്ജാമീ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി. പച്ഛിമേനാതി ‘‘സമാപന്നോ’’തി പദേന.

ഭാവിതം ഹോതി ഉപ്പാദിതം ഹോതി നിരോധസമാപന്നത്ഥായ. അനുപുബ്ബസമാപത്തിസമാപജ്ജനസങ്ഖാതായ നിരോധഭാവനായ തം ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യം ത’’ന്തിആദി. ദുതിയജ്ഝാനേയേവാതി ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ നിരുജ്ഝതി. തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ അനുപ്പാദനതോ ഹേട്ഠാ നിരോധോതി അധിപ്പേതോ. ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം തജ്ജാ പരികമ്മസിദ്ധാ യാ അപ്പവത്തി, തത്ഥ ‘‘നിരോധസമാപത്തിസഞ്ഞാ’’തി, യാ നേസം തഥാ അപ്പവത്തി. സാ ‘‘അന്തോനിരോധേ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്താ.

‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ’’തി വചനതോ തദഞ്ഞേസം അനിരോധം ഇച്ഛന്താനം വാദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോതി വചനതോ’’തിആദിം വത്വാ തത്ഥ അതിപ്പസങ്ഗദസ്സനമുഖേന തം വാദം നിസേധേതും ‘‘തേ വത്തബ്ബാ’’തിആദിമാഹ. അഭിനിവേസം അകത്വാതി യഥാഗതേ ബ്യഞ്ജനമത്തേ അഭിനിവേസം അകത്വാ. ആചരിയാനം നയേതി ആചരിയാനം പരമ്പരാഗതേ ധമ്മനയേ ധമ്മനേത്തിയം ഠത്വാ.

കിരിയമയപവത്തസ്മിന്തി പരിത്തഭൂമകകുസലാകുസലധമ്മപബന്ധേ വത്തമാനേ. തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ കായിക-വാചസിക-കിരിയസമ്പവത്തി ഹോതി, ദസ്സന-സവനാദിവസേന ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ പവത്തമാനേതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ബഹിദ്ധാരമ്മണേസു പസാദേ ഘട്ടേന്തേസൂ’’തി. മക്ഖിതാനി വിയാതി പുഞ്ഛിതാനി വിയ ഹോന്തി ഘട്ടനായ വിബാധിതത്താ. ഏതേനായം ഘട്ടനാ പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം വേഗസാ ഉപ്പജ്ജനായ ന ആരമ്മണന്തി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ – ‘‘അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ അതിവിയ വിരോചന്തീ’’തി.

തതോ പരം സചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീതി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നം ഗഹേത്വാ വുത്തം – ‘‘ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഏതേനേവ തസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധത്താ. യം ഏവം ഭാവിതന്തി ഏത്ഥ വിസും ചിത്തസ്സ ഭാവനാ നാമ നത്ഥി, അദ്ധാനപരിച്ഛേദം പന കത്വാ നിരോധസമാപത്തത്ഥായ കാതബ്ബപരികമ്മഭാവനായ ഏവ തസ്സ സിജ്ഝനതോ.

സാ പനേസാ നിരോധകഥാ. ദ്വീഹി ബലേഹീതി സമഥവിപസ്സനാബലേഹി. തയോ ച സങ്ഖാരാനന്തി തിണ്ണം കായവചീചിത്തസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ. സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം അട്ഠന്നം അനുപസ്സനാഞാണാനം, അട്ഠന്നഞ്ച മഗ്ഗഫലഞാണാനം വസേന ഇമാഹി സോളസഹി ഞാണപ്പവത്തീഹി. നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ അട്ഠ സമാധിചരിയാ, താസം ഉപചാരസമാധി സമാധിഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകാ സമാധിചരിയാതി ഏവം നവഹി സമാധിചരിയാഹി. വസീഭാവതാപഞ്ഞാതി വസീഭാവതാസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ. സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാ, തേ താവ ആകാരാ തിട്ഠന്തു, സരൂപമത്തസ്സ പനസ്സ വത്തബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘കോ പനായം നിരോധോ നാമാ’’തി. യദി ഖന്ധാനം അപ്പവത്തി, അഥ കിമത്ഥമേതം ഝാനസുഖാദിം വിയ സമാപജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരാന’’ന്തിആദി.

ഫലസമാപത്തിചിത്തന്തി അരഹത്തം അനാഗാമിഫലചിത്തം. ‘‘തതോ പരം ഭവങ്ഗസമയേ’’തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘കിം പന…പേ… ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി. സമുട്ഠാപേതി രൂപസമുപ്പാദകത്താ. ഇമസ്സാതി നിരോധം സമാപന്നഭിക്ഖുനോ. സാ ന സമുട്ഠാപേതീതി സാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഫലസമാപത്തി ന സമുട്ഠാപേതി അസ്സാസപസ്സാസേ. ഫലസമാപത്തിയാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഭാവോ കഥം നിച്ഛിതോതി ആഹ – ‘‘കിം വാ ഏതേനാ’’തിആദി. വക്ഖമാനാകാരേനപി പരിഹാരോ ഹോതീതി. സന്തസമാപത്തിതോതി നിരോധസമാപത്തിമേവ സന്ധായ വദതി. അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തി അതിസുഖുമസഭാവത്താ, സഞ്ജീവത്ഥേരസ്സ പുബ്ബേ സമാപത്തിക്ഖണേ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികഭാവം ഗച്ഛന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിത’’ന്തി.

കിരിയമയ …പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി കസ്മാ വുത്തം? നനു ഭവങ്ഗുപ്പത്തികാലമ്പി വിതക്കവിചാരാ ഉപ്പജ്ജന്തേവാതി? കിഞ്ചാപി ഉപ്പജ്ജന്തി, വചീസങ്ഖാരലക്ഖണപ്പത്താ പന ന ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കിം ഭവങ്ഗ’’ന്തിആദി വുത്തം.

സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതിആദയോ സഗുണേനപി ആരമ്മണേനാതി ആരമ്മണഭൂതമേതം. സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി നിച്ചസുഖഅത്തസഭാവതോ സുഞ്ഞത്താ. ‘‘സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ’’തി വുത്തം വുത്തനയേന സുഞ്ഞസഭാവത്താ. അനിമിത്താ നാമ ഫലസമാപത്തി രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവതോ. അപ്പണിഹിതാ നാമ ഫലസമാപത്തി രാഗപണിധിആദീനമഭാവതോ. സേസം വുത്തനയമേവ. തേനാഹ ‘‘അനിമിത്തപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. രാഗനിമിത്താദീനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യദഗ്ഗേന ഫലസമാപത്തിസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞതോ നാമ, തദഗ്ഗേന ഫലസമാപത്തിപി സുഞ്ഞതാ നാമ, ഫസ്സസീസേന പന ദേസനാ ആഗതാതി തഥാ വുത്തം. അനിമിത്തപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആഗമനം ഏത്ഥ, ഏതായാതി വാ ആഗമനികാ, സാ ഏവ ആഗമനിയാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. വുട്ഠാതി നിമിത്തതോ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനേന. അനിമിത്താ നാമ നിച്ചനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഘാടനതോ. ഏത്ഥ ച വുട്ഠാനമേവ പമാണം, ന പരിഗ്ഗഹദസ്സനാനി. അപ്പണിഹിതാ നാമ സുഖപണിധിയാ പടിപക്ഖതോ. സുഞ്ഞതാ നാമ അത്തദിട്ഠിയാ ഉജുപടിപക്ഖത്താ സത്തസുഞ്ഞതായ സുദിട്ഠത്താ. മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ നാമ വിപസ്സനാഗമനതോ. ഫലം അനിമിത്തം നാമ മഗ്ഗാഗമനതോ. വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ ആഗമനസ്സ വവത്ഥാനസ്സ അഭാവേന, വിപസ്സനായ അനിമിത്താദിനാമലാഭോ അവവത്ഥിതോതി അധിപ്പായോ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. യസ്മാ പന സാ മഗ്ഗവുട്ഠാനകാലേ ഏവരൂപാപി ഹോതീതി തസ്സ വസേന മഗ്ഗഫലാനം വിയ ഫസ്സസ്സപി പവത്തിരൂപത്താ യഥാവുത്തോ വികപ്പോ അനവസരോതി ദട്ഠബ്ബം. തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി പുഗ്ഗലഭേദവസേന വുത്തം. ന ഹി ഏകംയേവ പുഗ്ഗലം ഏതസ്മിം ഖണേ തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തി. ‘‘തിവിധോ ഫസ്സോ ഫുസതീ’’തി വാ ഭവിതബ്ബം. യസ്മാ പന ‘‘നിരോധഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സാ’’തിആദി യസ്സ യഥാവുത്താ തയോ ഏവ ഫസ്സാ സമ്ഭവന്തി, തസ്സ അനവസേസഗ്ഗഹണവസേനേവ വുത്തം ‘‘തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീ’’തി.

നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ സബ്ബസങ്ഖാരവിവിത്തഭാവതോ. തസ്മിം വിവേകേ ഏകന്തേനേവ നിന്നപോണത്താ ഏവ ഹി തേ പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബുസ്സുക്കാ ഉത്തമപുരിസാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം അപ്പവത്തിം അനവസേസഗ്ഗഹണലക്ഖണം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീതി.

ദുതിയകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.