നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായേ

സളായതനവഗ്ഗടീകാ

൧. സളായതനസംയുത്തം

൧. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧. അജ്ഝത്താനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧. ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, ഞാണം, യഥാസഭാവതോ ആരമ്മണസ്സ ജാനനേന സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ പവത്തതീതി അത്ഥോ. തഥാ മംസചക്ഖു. തമ്പി ഹി രൂപദസ്സനേ ചക്ഖതീതി ചക്ഖു. ബുദ്ധാനംയേവ ചക്ഖൂതി ബുദ്ധചക്ഖു, അസാധാരണതോ ഹി സത്തസന്താനേസു സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠി അനുലോമികഞാണയഥാഭൂതഞാണാനഞ്ചേവ കാമരാഗാനുസയാദീനഞ്ച യാഥാവതോ വിഭാവിതഞാണം ആസയാനുസയഞാണം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച. ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ ചതുസച്ചധമ്മേസു വുത്താകാരേന പവത്തിയാ ധമ്മേ ചക്ഖൂതി ധമ്മചക്ഖു, തഥാ തേസം ഫലാനി തംതംപടിപക്ഖേസു പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനവസേന പവത്തനതോ. സമന്തതോ സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുകിച്ചസാധനതോ സമന്തചക്ഖു, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സയേന ലദ്ധബ്ബതോ ദേവാനം ദിബ്ബചക്ഖു വിയാതി തം ദിബ്ബചക്ഖു, അഭിഞ്ഞാവിസേസോ. ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ രൂപദസ്സനതോ ‘‘ആലോകഫരണേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) നയേന ആഗതത്താ ചതുസച്ചപരിച്ഛേദകഞാണം ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖൂ’’തി വുത്തം. തദിദം ‘‘വിപസ്സനാഞാണ’’ന്തി വദന്തി, ‘‘വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണാനീ’’തി അപരേ.

പച്ചയഭൂതേഹി ഏതേഹി അഭിസമ്ഭരീയന്തീതി സമ്ഭാരാ, ഉപത്ഥമ്ഭഭൂതാ ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാ. സഹ സമ്ഭാരേഹീതി സസമ്ഭാരം. മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസീദതീതി പസാദോ. അക്ഖികൂപകേ അക്ഖിപടലേഹീതി ഉഭോഹി അക്ഖിദലേഹി. സമ്ഭവോതി ആപോധാതുമേവ സമ്ഭവഭൂതമാഹ. ഇധ ‘‘തേരസ സമ്ഭാരാ’’തി വുത്തം. അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൯൬) പന സണ്ഠാനേന സദ്ധിം ‘‘ചുദ്ദസ സമ്ഭാരാ’’തി ആഗതം. തത്ഥ സണ്ഠാനന്തി വണ്ണായതനമേവ പരിമണ്ഡലാദിസണ്ഠാനഭൂതം. വിസും വചനം പന നേസം തഥാഭൂതാനം അതഥാഭൂതാനഞ്ച ആപോധാതുവണ്ണായതനാനം യഥാവുത്തേ മംസപിണ്ഡേ വിജ്ജമാനത്താ. സമ്ഭവസ്സ ചതുധാതുനിസ്സിതേഹി സഹ വുത്തസ്സ ധാതുത്തയനിസ്സിതതാ യോജേതബ്ബാ. ദിട്ഠിമണ്ഡലേതി അഭിമുഖം ഠിതാനം പടിബിമ്ബപഞ്ഞായനട്ഠാനഭൂതേ ചക്ഖുസഞ്ഞിതായ ദിട്ഠിയാ പവത്തിട്ഠാനഭൂതേ മണ്ഡലേ. സന്നിവിട്ഠന്തി ഏതേന ചക്ഖുപസാദസ്സ അനേകകലാപഗതഭാവോ ദസ്സിതോ. തഥാ ഹി സോ സത്ത അക്ഖിപടലാനി അഭിബ്യാപേത്വാ വത്തതി. യസ്മാ സോ സത്ത അക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ ഠിതേഹി അത്തനോ നിസ്സയഭൂതേഹി കതൂപകാരം തംനിസ്സിതേഹേവ ആയുവണ്ണാദീഹി അനുപാലിതപരിവാരിതം തിസന്തതിരൂപസമുട്ഠാപകേഹി ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. രൂപദസ്സനസമത്ഥന്തി അത്താനം നിസ്സായ പവത്തവിഞ്ഞാണസ്സ വസേന രൂപായതനദസ്സനസമത്ഥം. വിത്ഥാരകഥാതി തസ്സ ചക്ഖുനോ സോതാദീനഞ്ച ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ചേവ ലക്ഖണാദിവസേന ച വിത്ഥാരകഥാ.

സമ്മസനചാരചിത്തന്തി വിപസ്സനായ പവത്തിട്ഠാനഭൂതം വിപസ്സിതബ്ബം ചിത്തം. കേചി ‘‘വിപസ്സനുപഗതകിരിയമയചിത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം. തീണി ലക്ഖണാനി ദസ്സേത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തസ്സ പാപനവസേന ദേസനായ പവത്തത്താ.

അജ്ഝത്താനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩. അജ്ഝത്തദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൩. ദ്വേ ലക്ഖണാനീതി ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണാനി. ഏകം ലക്ഖണന്തി അനത്തലക്ഖണം. സേസാനീതി വുത്താവസേസാനി ലക്ഖണാനി. തേഹീതി യേഹി ദുതിയതതിയാനി സുത്താനി ദേസിതാനി, തേഹി. സല്ലക്ഖിതാനീതി സമ്മദേവ ഉപധാരിതാനി. ഏത്തകേനാതി ദ്വിന്നം ഏകസ്സേവ വാ ലക്ഖണസ്സ കഥനേന.

അജ്ഝത്തദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൬. ബാഹിരാനിച്ചസുത്താദിവണ്ണനാ

൪-൬. വുത്തസദിസോവാതി ‘‘ദ്വേ ലക്ഖണാനീ’’തിആദിനാ വുത്തസദിസോ ഏവ. നയോതി അതിദേസനയോ.

ബാഹിരാനിച്ചസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൨. അജ്ഝത്താനിച്ചാതീതാനാഗതസുത്താദിവണ്ണനാ

൭-൧൨. സല്ലക്ഖേത്വാതി അതീതാനാഗതാനം അവിജ്ജമാനത്താ ഗാഹസ്സ ദള്ഹതായ സല്ലക്ഖേത്വാ. പച്ചുപ്പന്നേസു വിജ്ജമാനത്താ ബലവതാ തണ്ഹാദിഗാഹേന വിപസ്സനാവീഥിം പടിപാദേതും കിലമന്താനം വിനേയ്യാനം വസേന.

അജ്ഝത്താനിച്ചാതീതാനാഗതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനിച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. യമകവഗ്ഗോ

൧-൪. പഠമപുബ്ബേസമ്ബോധസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩-൧൬. ദ്വീസുപി സുത്തേസു ആയതനാനം വസേന ദേസനാ ഏകരസാവാതി ‘‘പഠമദുതിയേസൂ’’തി ഏകജ്ഝം പദുദ്ധാരോ കതോ. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. അത്താനമധി അജ്ഝത്തം, തപ്പരിയാപന്നത്താ തത്ഥ ഭവാനി അജ്ഝത്തികാനി, തേസം അജ്ഝത്തികാനം. അജ്ഝത്തഞ്ച നാമ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം, നിയകജ്ഝത്തം, ഗോചരജ്ഝത്തം, വിസയജ്ഝത്തന്തി ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം അജ്ഝത്തേ ഭവന്തി അജ്ഝത്തികന്തി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തജ്ഝത്തവസേന അജ്ഝത്തികാന’’ന്തി. തേസം ചക്ഖാദീനം അജ്ഝത്തേസുപി അജ്ഝത്തികഭാവോ അധികസിനേഹവത്ഥുതായാതി ആഹ ‘‘ഛന്ദരാഗസ്സ അധിമത്തബലവതായാ’’തി. ഇദാനി തത്ഥ തമത്ഥം പടിയോഗിനാ സദ്ധിം ഉദാഹരണവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘മനുസ്സാനം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തം ഉത്താനമേവ. ബാഹിരാനീതി അജ്ഝത്തികതോ ബഹി ഭവാനി.

പഠമപുബ്ബേസമ്ബോധസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. പഠമനോചേഅസ്സാദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൧൮. നിക്ഖന്താതി ലോകതോ നിക്ഖന്താ. വിസംയുത്താ സംയോഗഹേതൂനം കിലേസാനം പഹീനത്താ നോ സംയുത്താ. നോ അധിമുത്താതി ന ഉസ്സുക്കജാതാ. വിമരിയാദീ…പേ… ചേതസാതി വിഗതകിലേസവട്ടമരിയാദതായ നിമ്മരിയാദീകതേന ചിത്തേന. ചതുസച്ചമേവ കഥിതം ചക്ഖാദീനം അസ്സാദാദിനോ കഥിതത്താ.

പഠമനോചേഅസ്സാദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. പഠമാഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯-൨൨. വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം അഭിനന്ദനാനം ഉപ്പാദനിരോധാനഞ്ച വസേന ദേസനായ പവത്തത്താ. അനുപുബ്ബകഥാതി ആദിതോ പട്ഠായ പദത്ഥവണ്ണനാ. നേസന്തി സുത്താനം.

പഠമാഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

യമകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സബ്ബവഗ്ഗോ

൧. സബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. സബ്ബ-സദ്ദോ പകരണവസേന കത്ഥചി സപ്പദേസേപി പവത്തതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം അനവസേസവിസയേന സബ്ബ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘സബ്ബസബ്ബ’’ന്തി, സബ്ബമേവ ഹുത്വാ സബ്ബന്തി അത്ഥോ. ആയതനഭാവം സബ്ബം ആയതനസബ്ബം, സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

തസ്സ അവിസയാഭാവതോ ന അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചീതി. ഇധാതി നിപാതമത്തം, ഇധ വാ സദേവകേ ലോകേ, ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന അദിട്ഠം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥീതി അത്ഥോ. യദി ഏവം അനുമാനവിസയം നു ഖോ കഥന്തി ആഹ ‘‘അഥോ അവിഞ്ഞാത’’ന്തി. അഞ്ഞേസം അപച്ചക്ഖമ്പി അവിഞ്ഞാതം തസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി അദിട്ഠം അവിഞ്ഞാതം നത്ഥി. പച്ചുപ്പന്നം അതീതമേവ ഞേയ്യം ഗഹിതം, അനാഗതം നു ഖോ കഥന്തി ആഹ – ‘‘അജാനിതബ്ബ’’ന്തി, തസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ജാനിതും ഞാതും അസക്കുണേയ്യം നാമ തസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസീ’’തിആദി.

സകലസ്സ സക്കായധമ്മസ്സ പരിഗ്ഗഹിതത്താ സക്കായസബ്ബം. സബ്ബധമ്മേസൂതി പഞ്ചന്നം ദ്വാരാനം ആരമ്മണഭൂതേസു സബ്ബേസു ധമ്മേസു. യസ്മാ ഛസുപി ആരമ്മണേസു ഗഹിതേസു പദേസസബ്ബം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ചാരമ്മണമത്ത’’ന്തി വുത്തം. പദേസസബ്ബം സക്കായസബ്ബം ന പാപുണാതി തസ്സ തേഭൂമകധമ്മേസു ഏകദേസസ്സ അസങ്ഗണ്ഹനതോ. സക്കായസബ്ബം ആയതനസബ്ബം ന പാപുണാതി ലോകുത്തരധമ്മാനം അസങ്ഗണ്ഹനതോ. ആയതനസബ്ബം സബ്ബസബ്ബം ന പാപുണാതി. യസ്മാ ആയതനസബ്ബേന ചതുഭൂമകധമ്മാവ പരിഗ്ഗഹിതാ, ന ലക്ഖണപഞ്ഞത്തിയോ, യസ്മാ സബ്ബസബ്ബം ദസ്സേന്തേന ബുദ്ധഞാണവിസയോ ദസ്സിതോ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബസബ്ബം ന പാപുണാതീ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘കസ്മാ…പേ… നത്ഥിതായാ’’തി സബ്ബം ഞാതാരമ്മണേനേവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കതം. ‘‘ആയതനസബ്ബേപി ഇധ വിപസ്സനുപഗധമ്മാവ ഗഹേതബ്ബാ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസവസേനപി സമ്മസനചാരസ്സേവ ഇച്ഛിതത്താ’’തി വദന്തി.

പടിക്ഖിപിത്വാതി ‘‘ഇദം സബ്ബം നാമ ന ഹോതീ’’തി ഏവം പടിക്ഖിപിത്വാ. തസ്സാതി ‘‘അഞ്ഞം സബ്ബം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി വദന്തസ്സ. വാചായ വത്തബ്ബവത്ഥുമത്തകമേവാതി വഞ്ഝാപുത്തഗഗനകുസുമാദിവാചാ വിയ ഏതസ്സ വാചായ കേവലം വത്തബ്ബവത്ഥുകമേവ ഭവേയ്യ, ന അത്ഥോ, വചനമത്തകമേവാതി അത്ഥോ. അതിക്കമിത്വാതി അനാമസിത്വാ അഗ്ഗഹേത്വാ. തം കിസ്സ ഹേതൂതി വിഘാതാപജ്ജനം കേന ഹേതുനാ. യഥാ തം അവിസയസ്മിന്തി യഥാ അഞ്ഞോപി കോചി അവിസയേ വായമന്തോ, ഏവന്തി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ പാളിയം ‘‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’’തി വുത്തകാരണമേവ ഉപനയനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ത’’ന്തിആദി വുത്തം. കാരണോപനയനഞ്ച കാരണമേവാതി ‘‘യഥാതി കാരണവചന’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഏവം ഇമസ്മിമ്പി അവിസയേ’’തിആദി.

സബ്ബസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. സബ്ബസ്സാതി ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തസ്സ. പഹാനായാതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപഹാനവസേന പജഹനായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സന്തി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതഫസ്സം. മൂലപച്ചയന്തി മൂലഭൂതം പച്ചയം കത്വാ, സഹജാതവേദനായ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏസേവ നയോതി അപദേസേന ‘‘സോതസമ്ഫസ്സം മൂലപച്ചയം കത്വാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം മനോദ്വാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ആരമ്മണന്തി ധമ്മാരമ്മണം. സഹാവജ്ജനകജവനന്തി സഹമനോദ്വാരാവജ്ജനകം ജവനം. തംപുബ്ബകത്താ മനോവിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാനം മൂലപച്ചയഭൂതാ സബ്ബേസ്വേവ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു വുത്തിത്താ തദനുരൂപതോ ‘‘ഭവങ്ഗസഹജാതോ സമ്ഫസ്സോ’’തി വുത്തം. സഹാവജ്ജനവേദനായ ജവനവേദനാ ‘‘വേദയിത’’ന്തി അധിപ്പേതാ, ഭവങ്ഗസമ്പയുത്തായ പന വേദനായ ഗഹണേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഭവങ്ഗതോ അമോചേത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന സദ്ധിംയേവ ആവജ്ജനം ഗഹേത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ദട്ഠബ്ബം. യാ പനേത്ഥ ദേസനാതി യാ ഏത്ഥ ‘‘പഹാനായാ’’തിആദിനാ പവത്തദേസനാ സത്ഥു അനസിട്ഠി ആണാ. അയം പണ്ണത്തി നാമ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പകാരതോ ഞാപനതോ. ഏത്ഥ സബ്ബഗ്ഗഹണേന സബ്ബേ സഭാവധമ്മാ ഗഹിതാ, പഞ്ഞത്തി പന കതമാതി വിചാരണായ തം ദസ്സേതും ‘‘യാ പനേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ. യ-കാരലോപവസേനായം നിദ്ദേസോ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮, ൪൦൫; മ. നി. ൧.൧൫൪) വിയ, തഥാ ‘‘പരിഞ്ഞാ’’തി ഏത്ഥാപി. സബ്ബന്തി ആയതനസബ്ബം. തഞ്ഹി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അഭിജാനിത്വാതി അഭിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. പരിജാനിത്വാതി തീരണപരിഞ്ഞായ അനിച്ചാദിതോ പരിജാനിത്വാ. പജഹനത്ഥായാതി പഹാനപരിഞ്ഞായ അനവസേസതോ പജഹനായ.

അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ‘‘അഭിജാന’’ന്തിആദിനാ ഏത്ഥ ഭഗവാ പഠമം കണ്ഹപക്ഖം ദസ്സേത്വാ സുക്കപക്ഖം ദസ്സേതി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന. തേനേത്ഥ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

പഠമഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മോ നാമ രൂപായതനമേവാതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതരൂപമേവാ’’തി. ഇധ അനാപാഥഗതം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ’’തി വുത്തത്താ. ഹേട്ഠാ ആപാഥഗതമ്പി അനാപാഥഗതമ്പി ഗഹിതമേവ ‘‘യേ ച രൂപാ’’തി അനവസേസതോ വുത്തത്താ. തേ ഹി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ സഹ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതബ്ബത്താ. തഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം തേഹി ഏകുപ്പാദം ഏകവത്ഥുകം ഏകനിരോധം ഏകാരമ്മണമേവ. സേസപദേസൂതി സേസേസു ‘‘യഞ്ച സോതം യേ ച സദ്ദാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു കണ്ഹപക്ഖേ പഞ്ചസു, സുക്കപക്ഖേ ഛസുപി പദേസു. ഏസേവ നയോതി യ്വായം ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതരൂപമേവ ഗണ്ഹിത്വാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏസോ ഏവ തത്ഥപി അത്ഥവണ്ണനാനയോ.

ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ഗയാനാമികായ നദിയാ അവിദൂരേ പവത്തോ ഗാമോ ഗയാ നാമ, തസ്സം ഗയായം വിഹരതീതി സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഗയാഗാമസ്സ ഹി ആസന്നേ ഗയാസീസനാമകേ പിട്ഠിപാസാണേ ഭഗവാ തദാ വിഹാസി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതീ’’തി.

തത്രാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തി യേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, യഥാ ചായം ദേസനാ തേസം സപ്പായാ ജാതാ, തത്ര തസ്മിം അത്ഥദ്വയേ വിഭാവേതബ്ബേ അയം അനുപുബ്ബികഥാ സമുദാഗമതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടികഥാ. ഇതോതി ഇമസ്മാ കപ്പതോ. കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. പാരമിതാപരിഭാവനായ പരിപാകഗതേ. ഞാണേതി ബോധിഞാണേ. കനിട്ഠപുത്തോ വേമാതികഭാതാ ഭഗവതോ. വേളുഭിത്തികുടികാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ബഹിദ്ധാ, അന്തോ പന പടസാണീഹി.

സബ്ബേസം സത്താനം. പുഞ്ഞചേതനം അന്തോ അബ്ഭന്തരേ പവേസേതി. ഭഗവാപി തസ്സ പുത്തോതി കത്വാ ‘‘അഞ്ഞേ തയോ പുത്താ’’തി വുത്തം. അവിപ്പകിരിത്വാതി പരാജയേന അവിപ്പകിരിയ അപലായിത്വാ. പിദഹീതി ദാതും ന സക്കോമീതി തഥാ അകാസി. സച്ചവാദിതായ ഗണ്ഹിംസൂതി രാജകുലസ്സ സച്ചവാദിതായ അത്തനോ വരം ഗണ്ഹിംസു.

വിനിവത്തിതുന്തി പടിഞ്ഞായ നിവത്തിതും. അന്തരാതി തുമ്ഹേഹി പരിച്ഛിന്നകാലസ്സ അന്തരാ ഏവ മതാ. അട്ഠവീസതിഹത്ഥട്ഠാനം ഉസഭം നാമ. ഉസഭേ അട്ഠവീസതിഹത്ഥപ്പമാണേ ഠാനേ. ദാനഗ്ഗേ ബ്യാവടോതി പസുതോ.

സോതി ഭഗവാ. തഥാരൂപഞ്ഹി ബുദ്ധാനം ദേസനാപാടിഹാരിയം, യഥാ ദേസനായ ഗഹിതോ അത്ഥോ പച്ചക്ഖതോ വിഭൂതോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘ഇമേസം…പേ… ദേസേസ്സാമീ’’തി. സന്നിട്ഠാനന്തി ചിരകാലപരിചിതാദിത്തഅഗ്ഗികാനം ആദിത്തപരിയായദേസനാവ സപ്പായാതി നിച്ഛയമകാസി. പദിത്തന്തി പദീപിതം ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ഏകജാലീഭൂതം. തേനാഹ ‘‘സമ്പജ്ജലിത’’ന്തി. ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതം ചക്ഖാദീനം ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവേന ദുക്ഖമതായ ദുക്ഖസ്സ കഥിതത്താ.

ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അദ്ധഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. അധിസദ്ദേന സമാനത്ഥോ അദ്ധസദ്ദോതി ആഹ ‘‘അദ്ധഭൂതന്തി അധിഭൂത’’ന്തിആദി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അദ്ധഭൂതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. മഞ്ഞിതം നാമ തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി ഗഹേതബ്ബം മഞ്ഞിതം. സബ്ബസ്മിം മഞ്ഞിതന്തി സബ്ബമഞ്ഞിതം, തസ്സ സമുഗ്ഘാതോ സേതുഘാതോ, തദാവഹം സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മഞ്ഞിതം നാമ ചക്ഖാദീസു ഏവ ഉപ്പജ്ജതി, നാഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ദുതിയനയോ വുത്തോ. അനുച്ഛവികന്തി അനുരൂപം അവിലോമം. ഇധാതി ഇധേവ സാസനേ അഞ്ഞത്ഥ തദഭാവതോ. ‘‘തണ്ഹാ-മാനദിട്ഠിമഞ്ഞിതാന’’ന്തി വുത്തം മഞ്ഞിതത്തയം സപരസന്താനേസു പടിപക്ഖവസേന യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖും അഹന്തി വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖും അഹ’’ന്തി ഇമിനാ അജ്ഝത്തവിസയം ദിട്ഠിമഞ്ഞിതഞ്ച ദസ്സേതി അത്താഭിനിവേസാഹംകാരദീപനതോ. ‘‘മമ’’ന്തി ഇമിനാ തണ്ഹാമഞ്ഞിതം മാനമഞ്ഞിതമ്പി വാ, പരിഗ്ഗഹമുഖേനപി സേയ്യാദിതോ മാനുപ്പജ്ജനതോ. സേസപദദ്വയേപി ഇമിനാ നയേന മഞ്ഞിതവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. അഹന്തി അത്താവ, സോ ച ചക്ഖുസ്മിം തദധീനവുത്തിത്താ ‘‘പരോ’’തി ന മഞ്ഞതി. മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുസ്മിം സതി ലബ്ഭനതോ, അസതി ന മഞ്ഞതി തഥാമഞ്ഞിതസ്സ പച്ചയഘാതതോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഹം ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോതി ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തബ്ബോ അയം സത്തോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ തത്ഥ സുഖുമാകാരേന ഉപലബ്ഭനതോ. മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ തസ്മിം സതി ഏവ ഉപലബ്ഭനതോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ പരോതി പരോ സത്തോ. മമ ചക്ഖൂതി ന മഞ്ഞതി യസ്സ തം ചക്ഖു, തസ്സ ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. മമത്തഭൂതന്തി മമ കാരണം. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏവമേതസ്മിം സുത്തേ ചക്ഖുരൂപ-ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ-ചക്ഖുസമ്ഫസ്സ-സുഖദുക്ഖാദുക്ഖമസുഖവസേന സത്ത വാരാ ചക്ഖുദ്വാരേ, തഥാ സോതദ്വാരാദീസൂതി ഛ സത്തകാ ദ്വേചത്താലീസ. പുന സക്കായവസേന ‘‘സബ്ബം ന മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ വുത്തം, തേന തേചത്താലീസ. പുന തേഭൂമകവട്ടം ‘‘ലോകോ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി വുത്തം, തേന ചതുചത്താലീസ ഹോന്തി. ഏവം സബ്ബഥാപി ചതുചത്താലീസായ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ചതുചത്താലീസാധികസതേസൂ’’തി കേസുചി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, സാ ച പമാദലേഖാ.

സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ഉപകാരഭൂതാ തദാവഹത്താ. തതോതി മഞ്ഞിതാകാരതോ. തന്തി മഞ്ഞനാവത്ഥും. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി യഥാ മഞ്ഞതി അനിച്ചാദിആകാരതോ, അഞ്ഞേന അനിച്ചാദിനാ ആകാരേന ഹോതി. അഞ്ഞഥാഭാവം വിപരിണാമന്തി ഉപ്പാദവയതായ അഞ്ഞഥാഭാവം ജരായ മരണേന ച ദ്വേധാ വിപരിണാമേതബ്ബം. തം ഉപഗമനേന അഞ്ഞഥാഭാവീ, ഏവംഭൂതോ ഹുത്വാപി ജീരണഭിജ്ജനസഭാവേസു. ഭവേസു സത്തോ ലോകോ ഉപരിപി ഭവംയേവ അഭിനന്ദതി. ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ സങ്കഡ്ഢിത്വാതി ‘‘ചക്ഖും ന മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ ഖന്ധധാതുആയതനാതി ഖന്ധാദിപരിയായേന ഏകതോ ഗഹേത്വാ പുനപി മഞ്ഞനാവത്ഥും ദസ്സേതി. അവസാനേ ‘‘തതോ തം ഹോതീ’’തി വുത്തപദേന സദ്ധിം സബ്ബവാരേസു അട്ഠ അട്ഠ ഹോന്തീതി ‘‘അട്ഠചത്താലീസായ ഠാനേസൂ’’തി വുത്തം.

പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദസ്സേത്വാതി ഏത്ഥ ലക്ഖണേ അയം ത്വാ-സദ്ദോ, ഹേതുമ്ഹി വാ. അനാദിസത്തസന്താനഗതഗാഹത്തയലക്ഖിതാ ഹി സത്ഥു, തിപരിവട്ടദേസനാ തംനിമിത്തം യാവദേവ തപ്പഹാനായ പവത്തിതഭാവതോ. അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാതി അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ കഥിതാ’’തി.

ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സബ്ബവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജാതിധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൩-൪൨. നിബ്ബത്തനസഭാവന്തി ഹേതുപച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജനസഭാവം. ഉപ്പാദാനന്തരം ബുദ്ധിപ്പത്തിയാ ജീരണസഭാവം. യത്ഥ ചക്ഖാദയോ, തത്ഥേവ വിസഭാഗസമുട്ഠാനലക്ഖണേന ബ്യാധിനോ ഉപ്പത്തിപച്ചയഭാവേന ബ്യാധിസഭാവം. മരണസഭാവന്തി വിനാസസഭാവം. സോകസഭാവന്തി ഞാതിബ്യസനാദിനാ ഡയ്ഹമാനദുക്ഖസഭാവം. സംകിലേസികസഭാവന്തി തണ്ഹാദിവസേന സംകിലിസ്സനസഭാവം.

ജാതിധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സബ്ബഅനിച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൩-൫൨. ഞാതപരിഞ്ഞാ ആഗതാ വിസയവസേന തബ്ബിസയസ്സ ധമ്മസ്സ ജോതിതത്താ. ഇതരാ ദ്വേ തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാപി ആഗതാ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ, താസം അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മവിസയത്താ ഞാണസ്സ ച തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാസമ്ഭവതോ. പരിഞ്ഞേയ്യപദേ തീരണപരിഞ്ഞാവ ആഗതാ, പഹാതബ്ബപദേ പഹാനപരിഞ്ഞാവ ആഗതാതി യോജനാ. ഇതരാപി ദ്വേ ഗഹിതായേവ താഹി വിനാ അത്ഥസിദ്ധിയാ അഭാവതോ. പച്ചക്ഖം കാതബ്ബം ആരമ്മണതോ അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝനേന. അവുത്താപി ഗഹിതായേവ പരിജാനനസ്സ യാവദേവ പഹാനത്ഥത്താ. ഏകസഭാവേന വിനാഭാവോ അനേകഗ്ഗട്ഠോ. ഉപസട്ഠരോഗേന വിയ അന്തോ ഏവ അഭിഹതസബ്ബതാ ഉപഹതട്ഠോ.

സബ്ബഅനിച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമോ പണ്ണാസകോ.

൬. അവിജ്ജാവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൩-൬൨. ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹോ. അവിന്ദിയം വിന്ദതി, വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി കത്വാ വിജ്ജായ പടിപക്ഖോവ അവിജ്ജാ. വിജ്ജായ ഉപ്പന്നായ അനവസേസതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ’’തി ആഹ. ന കേവലം അനിച്ചാനുപസ്സനാവസേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം, അഥ ഖോ ഇതരാനുപസ്സനാവസേനപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുക്ഖാ…പേ… പഹീയതിയേവാ’’തി ആഹ. സബ്ബത്ഥാതി ഉപരിസുത്തന്തേ സന്ധായാഹ. തതോ അപരേപി തംഅത്ഥലക്ഖണവസേന കഥിതസുത്തന്തേപി. താനിപി ഹി തഥാ ബുജ്ഝനകപുഗ്ഗലാനമജ്ഝാസയേന വുത്താനീതി.

അവിജ്ജാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മിഗജാലവഗ്ഗോ

൧. പഠമമിഗജാലസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചന്തി വുത്തചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാ’’തി. കമനീയാതി കാമേതബ്ബാ. മനം അപ്പായന്തീതി മനാപാതി ആഹ ‘‘മനവഡ്ഢനകാ’’തി. പിയായിതബ്ബസഭാവാ പിയരൂപാ. കാമൂപസംഹിതാതി കാമപടിസംയുത്താ. ആലമ്ബിതബ്ബതാ ഏവ ചേത്ഥ ഉപസംഹിതതാതി ‘‘ആരമ്മണം കത്വാ’’തിആദിമാഹ. തണ്ഹാസങ്ഖാതാ നന്ദീ തണ്ഹാനന്ദീ, ന തുട്ഠിനന്ദീയേവ ‘‘നന്ദിം ചരതീ’’തിആദീസു വിയ. ഗാമന്തന്തി ഗാമസമീപം. ‘‘അനുപചാരട്ഠാന’’ന്തി വത്വാ തം ദസ്സേതി ‘‘യത്ഥാ’’തിആദിനാ.

ഏത്ഥാതി യഥാനീഹതേ പാഠേ. ‘‘ഇമം ഏകം പരിയായം ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം തസ്സ ‘‘പന്താനീ’’തിപദേന സങ്ഗഹിതത്താ. അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനീതി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോ.

പഠമമിഗജാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമിദ്ധിലോകപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. ആയാചനസുത്തതോ പട്ഠായാതി മിഗജാലവഗ്ഗേ ദുതിയസുത്തതോ പട്ഠായ. പഠമസുത്തേ പന ദുതിയകവിഹാരാദിഭാവോ വുത്തോതി.

സമിദ്ധിലോകപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഉപസേനആസീവിസസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. ഗഹേത്വാതി പാരുപനസ്സ സിഥിലകരണേന വീമംസതോ മോചേത്വാ. ലേണച്ഛായായാതി പുരിമദിസായ ലേണച്ഛായായം. പതിത്വാതി ലേണച്ഛദനതോ ഭസ്സിത്വാ. ഫുട്ഠവിസോതി ചതൂസു ആസീവിസേസു സോ ഫുട്ഠവിസോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. പരിയാദിയമാനമേവാതി ഖേപേന്തമേവ, വിനാസേന്തമേവാതി അത്ഥോ. യഥാപരിച്ഛേദേനാതി അത്തനോ വിസപരിച്ഛേദാനുരൂപം. അഞ്ഞഥാഭാവന്തി വഡ്ഢഭാവാദിപകതിജഹനം. സഭാവവിഗമോതി വിനാസോ.

ഉപസേനആസീവിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപവാണസന്ദിട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. രൂപം പടിസംവിദിതം കരോതി ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന. രൂപരാഗന്തി നീലാദിഭേദേ രൂപധമ്മേ രാഗം. പടിസംവിദിതം കരോതി ‘‘അയം മേ രാഗോ അപ്പഹീനോ’’തി. ഏതേന സേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ. തേന വുത്തം ‘‘ഏവമ്പി ഖോ, ഉപവാണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതീ’’തിആദി. രൂപരാഗം പടിസംവിദിതം കരോതി ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗോ’’തി പജാനാതി. അസേക്ഖാനം ഹായം പച്ചവേക്ഖണാ.

ഉപവാണസന്ദിട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. ഫസ്സാകരാനന്തി ഛന്നം ഫസ്സാനം ആകരാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനാനം, ചക്ഖാദീനന്തി അത്ഥോ. നട്ഠോ നാമ അഹന്തി വദതി, യോ ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയാദിം യഥാഭൂതം പജാനാതി, സോ വുസിതവാ, ഇതരോ അവുസിതവാ അഹഞ്ച താദിസോതി. അയമേവാതി അയം ചക്ഖുസ്മിം ‘‘നേതം മമാ’’തിആദിനാ തിണ്ണം ഗാഹാനം അഭാവോ ഏവ.

പഠമഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. അപുനബ്ഭവോതി പുനബ്ഭവാഭാവോ.

൧൧. തതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. പനസ്സസന്തി ഏകംസേന നട്ഠോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അതിനട്ഠോ’’തി, ധുരതോ ഏവ നട്ഠോതി അത്ഥോ.

തതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മിഗജാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧-൫. പഠമഗിലാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൭൪-൭൮. അപ്പഞ്ഞാതോതി നാമഗോത്തതോ ചേവ സീലാദിഗുണേഹി ച അപ്പഞ്ഞാതോ അവിസ്സുതോ. ഥേരമജ്ഝിമഭാവം അപ്പത്തതായ നവോ.

പഠമഗിലാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുതിയഅവിജ്ജാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. അനിച്ചാദിവസേന അഭിനിവിസനം അഭിനിവേസോ, സോ ഏവ ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസനതോ പരാമാസോ, സോ ഏവ ഗാഹോ. തേന അഭിനിവേസപരാമാസഗ്ഗാഹേന ഗണ്ഹിതും ന യുത്താ അനിച്ചാദിസഭാവത്താ. സങ്ഖാരാ ഏവ പവത്തിയാ കാരണഭാവതോ സങ്ഖാരനിമിത്താനി. യോ സങ്ഖാരേസു അപരിഞ്ഞാതാഭിനിവേസേന പസ്സിതബ്ബോ അത്താകാരോ, സോ ന ഹോതീതി അഞ്ഞോ അനത്താകാരോ, തതോ അഞ്ഞതോ പസ്സതി. പരിഞ്ഞാതാഭിനിവേസോതി തീരണപരിഞ്ഞായ പരിച്ഛിജ്ജ ഞാതമിച്ഛാഭിനിവേസോ. പരിഞ്ഞാതാഭിനിവേസോതി വാ പരിഞ്ഞാതവിപസ്സനാഭിനിവേസോ. വിപസ്സനാതി അരൂപസത്തകവസേന വിപസ്സനായ പരിജാനിതബ്ബാ.

ദുതിയഅവിജ്ജാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. കേവലന്തി ഇതരലക്ഖണേഹി അവോമിസ്സം.

൧൦. ഫഗ്ഗുനപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. തണ്ഹായ പഹീനായ ദിട്ഠിമാനാപി പഹീനാ ഏവാതി ‘‘തണ്ഹാപപഞ്ചസ്സ ഛിന്നത്താ ഛിന്നപപഞ്ചേ’’തി വുത്തം. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഇധ സത്തവോഹാരോ ചക്ഖാദീസു വിജ്ജമാനേസു ഏവ ഹോതി, തസ്മാ പരിനിബ്ബുതാനഞ്ച വോഹാരോ ചക്ഖാദീസു സന്നിസ്സയേനേവ, നാഞ്ഞഥാതി അതിക്കന്തബുദ്ധേഹി പരിഹരിതാനി ചക്ഖുസോതാദീനി പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഭന്തേ’’തിആദിനാ. ചക്ഖുസോതാദിവട്ടം വട്ടേ പവത്തേയ്യ.

ഫഗ്ഗുനപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗിലാനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഛന്നവഗ്ഗോ

൧. പലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. അനിച്ചലക്ഖണമേവ കഥിതം, തഞ്ച പരിയായേന, അനിച്ചലക്ഖണേ കഥിതേ ഇതരലക്ഖണാനി കഥിതാനേവ ഹോന്തി ബ്യഭിചാരഭാവതോ.

൨. സുഞ്ഞതലോകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. അത്തനോ ഇദന്തി അത്തനിയന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ സന്തകേനാ’’തി.

൩. സംഖിത്തധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ഖന്ധവസേന ആഗതം, ഇധ ആയതനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ.

൪. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. സബ്ബനിമിത്തേഹി പടിസല്ലീയതി ഏതേനാതി പടിസല്ലാനം, ഫലസമാപത്തി. ജീവിതഹാരകസത്ഥം ജീവിതസ്സ ഹരണതോ, സത്താനഞ്ച സസനതോ ഹിംസനതോ. പരിചരിതോതി പയിരുപാസിതോ. തേന യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിന്തി ദീപേതി.

അനുപവജ്ജന്തി പരേഹി ന ഉപവദിതബ്ബം. തം പനേത്ഥ ആയതിം അപ്പടിസന്ധിഭാവതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അപ്പവത്തിക’’ന്തി. ‘‘നേതം മമാ’’തിആദീനി വദന്തോ അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേസി. പുഥുജ്ജനഭാവമേവ ദീപേന്തോ വദതി അകതകിച്ചഭാവദീപനേന. കിഞ്ചാപി ഥേരോ പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേസി, ‘‘ന സമനുപസ്സാമീ’’തി പന വദന്തോ കിഞ്ചി നിപ്ഫത്തിം ന കഥേസി, തസ്മാ ‘‘ഇദമ്പി മനസി കാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

കിലേസപസ്സദ്ധീതി കിലേസപരിളാഹവൂപസമോ. ഭവത്ഥായ പുന ഭവത്ഥായ. ആലയനികന്തി പരിയുട്ഠാനേതി ഭവന്തരേ അപേക്ഖാസഞ്ഞിതേ ആലയേ നികന്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിയാ. അസതി അവിജ്ജമാനായ. പടിസന്ധിവസേന അഞ്ഞഭവതോ ഇധാഗമനം ആഗതി നാമ. ചുതിവസേന ഗമനന്തി ചവനവസേന ഇതോ ഗതി. അനുരൂപഗമനം ഗതി നാമ തദുഭയം ന ഹോതി. ചുതൂപപാതോ അപരാപരഭവനവസേന ചുതി, ഉപപജ്ജനവസേന ഉപപാതോ, തദുഭയമ്പി ന ഹോതി. ഏവം പന ചുതൂപപാതേ അസതി നേവിധ ന ഇധ ലോകേ. ന ഹുരം ന പരലോകേ ഹോതി. തതോ ഏവ ന ഉഭയത്ഥ ഹോതി. അയമേവ അന്തോ അയം ഇധലോകേ പരലോകേ ച അഭാവോയേവ ദുക്ഖസ്സ പരിയോസാനം. അയമേവാതി യഥാവുത്തോ ഏവ – ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പാഠേ പരമ്പരാഗതോ പമാണഭൂതോ അത്ഥോ.

യേ പനാതി സമ്മവാദിനോ സന്ധായ വദതി. അന്തരാഭവം ഇച്ഛന്തി ‘‘ഏവം ഭവേന ഭവന്തരസമ്ബന്ധോ യുജ്ജേയ്യാ’’തി. നിരത്ഥകം അന്തരാഭവസ്സ നാമ കസ്സചി അഭാവതോ. ചുതിക്ഖന്ധാനന്തരഞ്ഹി പടിസന്ധിക്ഖന്ധാനംയേവ പാതുഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അന്തരാഭവസ്സ…പേ… പടിക്ഖിത്തോയേവാ’’തി. തത്ഥ ഭാവോതി അത്ഥിതാ. അഭിധമ്മേ കഥാവത്ഥുപ്പകരണേ (കഥാ. ൫൦൫-൫൦൭) പടിക്ഖിത്തോയേവ. യദി ഏവം ‘‘അന്തരേനാ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ ‘‘അന്തരേനാ’’തിആദി. വികപ്പതോ അഞ്ഞം വികപ്പന്തരം, തസ്സ ദീപനം ‘‘അന്തരേനാ’’തി വചനം. ന അന്തരാഭവദീപനം താദിസസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ പയോജനാഭാവതോ ച. യത്ഥ ഹി വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ, തത്ഥസ്സ നിസ്സയഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ സഹഭാവീനഞ്ച ഖന്ധാനം സമ്ഭവോതി സദ്ധിം അത്തനോ നിസ്സയേന വിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതേവാതി നാസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ദേസദൂരതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘നേവ ഇധ ന ഹുര’’ന്തി വുത്തദ്വയതോ അപരം വികപ്പേന ‘‘ന ഉഭയ’’ന്തി, തത്ഥപി ന ഹോതിയേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘അന്തരേനാ’’തി വാ ‘‘വിനാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ, തസ്മാ നേവിധ, ന ഹുരം, ഉഭയം വിനാപി നേവാതി അത്ഥോ.

ആഹരീതി ഛിന്നവസേന ഗണ്ഹി. തേനാഹ ‘‘കണ്ഠനാളം ഛിന്ദീ’’തി. പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി സമ്മസന്തോ. പരിനിബ്ബുതോ ദീഘരത്തം വിപസ്സനായം യുത്തപയുത്തഭാവതോ. ‘‘അനുപവജ്ജം ഛന്നേന ഭിക്ഖുനാ സത്ഥം ആഹരിത’’ന്തി, കഥേസീതി അസേക്ഖകാലേ ബ്യാകരണം വിയ കത്വാ കഥേസി.

ഇമിനാതി ‘‘ഉപവജ്ജകുലാനീ’’തി ഇമിനാ വചനേന. ഥേരോതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ. ഏവന്തി ഏവം പുബ്ബകാലേസു സംസട്ഠവിഹാരീ ഹുത്വാ ഠിതോ പച്ഛാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീതി ആസങ്കന്തോ പുച്ഛതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. പുണ്ണസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൮൯. തന്തി ചക്ഖുരൂപദ്വയം. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ചാ’’തി. നന്ദിസമുദയാതി നന്ദിയാ സമുദയതണ്ഹായ സേസകാരണേഹി നന്ദിയാ സമുദിതി സമോധാനം നന്ദിസമുദയോ, തസ്മാ നന്ദിസമുദയാ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹായ സമോധാനേനാ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമോധാനേന സമുദിതി പവത്തിയേവാതി സഹ സമുദയേന ദുക്ഖസ്സ ദസ്സിതത്താ ‘‘വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ’’തി വുത്തം. നിരോധൂപായേന സദ്ധിം നിരോധസ്സ ദസ്സിതത്താ ‘‘വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ’’തി. പുച്ഛാനുസന്ധിആദീസു അഞ്ഞതരോ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീ’’തി.

ചണ്ഡാതി കോധനാ. ദുട്ഠാതി ദോസവന്തോതി അത്ഥോ. കിബ്ബിസാതി പാപാ. കക്ഖളാതി ദാരുണാ. ഘടികമുഗ്ഗരേനാതി ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഘടികം ദസ്സേത്വാ കതേന രസ്സദണ്ഡേന. സത്താനം സസനതോ സത്ഥം, തതോ ഏവ ജീവിതസ്സ ഹരണതോ ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരകം. ഇന്ദ്രിയസംവരോ ‘‘ദമോ’’തി വുത്തോ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ദമനതോ. പഞ്ഞാ ‘‘ദമോ’’തി വുത്താ കിലേസവിസേവിതാനം ദമനതോ വൂപസമനതോ. ഉപോസഥകമ്മം ‘‘ദമോ’’തി വുത്തം കായദ്വാരാദീഹി ഉപ്പജ്ജനകഅസമസ്സ ദമനതോ. ഖന്തി ‘‘ദമോ’’തി വേദിതബ്ബാ അക്ഖന്തിയാ ദമനതോ വൂപസമനതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപസമോതി തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

ഏത്ഥാതി സുനാപരന്തജനപദേ. ഏതേ ദ്വേതി അയം പുണ്ണത്ഥേരോ തസ്സ കനിട്ഠോതി ഏതേ ദ്വേ ഭാതരോ. ആഹച്ച അട്ഠാസി ഉളാരം ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ. സത്ത സീഹനാദേ നദിത്വാതി മമ്മച്ഛേദകാനമ്പി അക്കോസപരിഭാസാനം ഖമനേ സന്തോസാഭാവദീപനം, പാണിപ്പഹാരസ്സ, ലേഡ്ഡുപ്പഹാരസ്സ, ദണ്ഡപ്പഹാരസ്സ, സത്ഥപ്പഹാരസ്സ, ജീവിതവോരോപനസ്സ, ഖമനേ സന്തോസാഭാവദീപനഞ്ചാതി ഏവം സത്ത സീഹനാദേ നദിത്വാ. ചതൂസു ഠാനേസു വസിതത്താ പാളിയം വസനട്ഠാനം അനുദ്ദേസികം കത്വാ ‘‘സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വിഹരതി’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

ചതൂസു ഠാനേസൂതി അബ്ബുഹത്ഥപബ്ബതേ, സമുദ്ദഗിരിവിഹാരേ, മാതുലഗിരിമ്ഹി, മകുളകാരാമവിഹാരേതി ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു. തന്തി ചങ്കമം ആരുയ്ഹ കോചി ഭിക്ഖു ചങ്കമിതും സമത്ഥോ നത്ഥി മഹതാ സമുദ്ദപരിസ്സയേന ഭാവനാമനസികാരസ്സ അനഭിസമ്ഭുണനതോ. ഉപ്പാതികന്തി ഉപ്പാതകരം മഹാസങ്ഖോഭം ഉട്ഠപേത്വാ. സമ്മുഖേതി അനിലപദേസേ. പടിവേദേസുന്തി പവേദേസും.

ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായാതി മണ്ഡലമാളസ്സ കാതും പഥവീമിതകാലതോ പഭുതി. സച്ചബന്ധേന പഞ്ചസതാനി പരിപൂരേതും ‘‘ഏകൂനപഞ്ചസതാന’’ന്തി വുത്തം. ഗന്ധകുടിന്തി ജേതവനമഹാവിഹാരേ മഹാഗന്ധകുടിം.

സച്ചബന്ധനാമോതി സച്ചബന്ധേ പബ്ബതേ ചിരനിവാസിതായ ‘‘സച്ചബന്ധോ’’ത്വേവ ലദ്ധനാമോ. അരഹത്തം പാപുണീതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞാപരിവാരം അരഹത്തം അധിഗച്ഛി. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗേനേവസ്സ അഭിഞ്ഞാ ആഗതാ’’തി.

തസ്മിം സന്നിപതിതാ മഹാജനാ കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും. തത്ഥാപി കേചി തേവിജ്ജാ, കേചി ഛളഭിഞ്ഞാ, കേചി പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ അഹേസും. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മഹാജനസ്സ ബന്ധനമോക്ഖോ ജാതോ’’തി. യേ പന തത്ഥ സരണഗമനപഞ്ചസീലദസസീലസമാദാനേന ലദ്ധാനുഗ്ഗഹാ, തേസം ദേവതാനഞ്ച വസേന ‘‘മഹന്തം ബുദ്ധകോലാഹലം അഹോസീ’’തി വുത്തം.

അരുണം പന മഹാഗന്ധകുടിയംയേവ ഉട്ഠപേസി ദേവതാനുഗ്ഗഹത്ഥഞ്ചേവ കുലാനുദയായ ച. അപായമഗ്ഗേ ഓതാരിതോ ‘‘കോചി ലോകസ്സ സജിതാ അത്ഥി, തസ്സ വസേന പവത്തിസംഹാരാ ഹോന്തി, തേനേവായം പജാ സനാഥാ ഹോതി, തം യുഞ്ജതി ച തസ്മിം തസ്മിം കമ്മേ’’തി മിച്ഛാഗാഹേഹി. പരിചരിതബ്ബം യാചി ‘‘ഏത്ഥ മയാ ചിരം വസിതബ്ബ’’ന്തി.

ഛട്ഠന്തി ബാഹിയസുത്തം. തം ഉത്താനമേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

പുണ്ണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. പഠമഏജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൦-൯൧. ഏജതി ഛളാരമ്മണനിമിത്തം കമ്പതീതി ഏജാ. തേനാഹ ‘‘ചലനട്ഠേനാ’’തി. ആബാധനട്ഠേന പീളനട്ഠേന. അന്തോ ദോസനട്ഠേനാതി അന്തോചിത്തേ ഏവ പദുസ്സനട്ഠേന. നികന്തനട്ഠേനാതി ഛിന്ദനട്ഠേന. ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവാതി ഹേട്ഠാ മഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തേ ആഗതമേവ. വുത്തനയമേവ മഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസുത്തേ.

പഠമഏജാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പഠമദ്വയസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൨-൯൩. ദ്വയന്തി ദുകം. പാളിയം ആമേഡിതലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ’’തി. ഏവമേതന്തി ഏവം അനിച്ചാദിഭാവേന ഏതം ചക്ഖുരൂപഞ്ചാതി ദ്വയം. ചലതീതി അനവട്ഠാനേന പചലതി. ബ്യഥതീതി ജരായ മരണേന ച പവേധതി. ഹേതു ചേവ ഉപ്പത്തിനിമിത്തത്താ. സഹഗതീതി സഹപ്പവത്തി, തായ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘സങ്ഗതീ’’തി ഫസ്സോ വുത്തോ. ഏസ നയോ സേസപദദ്വയേപി. യസ്മാ ച സംഗച്ഛമാനധമ്മവിമുത്താ സങ്ഗതി നാമ നത്ഥി, തഥാ സന്നിപാതസമവായാ, തേസം വസേന നിബ്ബത്തോ ഫസ്സോ തഥാ വുച്ചതീതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി.

വത്ഥൂതി ചക്ഖു നിസ്സയപച്ചയാദിഭാവേന. ആരമ്മണന്തി രൂപം ആരമ്മണപച്ചയാദിഭാവേന. സഹജാതാ തയോ ഖന്ധാ വേദനാദയോ, തേ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന. അയം ഹേതൂതി അയം തിവിധോ ഹേതൂ. ഫസ്സേനാതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മാ രൂപാരമ്മണേ ഫസ്സേ അത്തനോ ഫുസനകിച്ചം കരോന്തേ ഏവം വേദനാ അനുഭവനകിച്ചം, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനകിച്ചം കരോതി, തസ്മാ ‘‘ഫസ്സേന ഫുട്ഠമേവാ’’തിആദിവുത്തമേവ അത്ഥം ഇദാനി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ദസ്സേതും ‘‘ഫുട്ഠോ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചേവ ഖന്ധാ ഭഗവതാ സമതിംസായ ആകാരേഹി വുത്താ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘കഥ’’ന്തിആദി. രുക്ഖസാഖാസു രുക്ഖവോഹാരോ വിയ ഏകേകധമ്മേപി ഖന്ധവോഹാരോ ഹോതിയേവ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (യമ. ഖന്ധയമക ൨).

പഠമദ്വയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.