൭. ചിത്തസംയുത്തം

൧. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൩. ഭോഗഗാമന്തി ഭോഗുപ്പത്തിഗാമം. പവത്തതീതി അപ്പടിഹതം ഹുത്വാ പവത്തതി പടിസമ്ഭിദപ്പത്തിയാ.

സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഠമഇസിദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൪. അവിസാരദത്താതി പഞ്ഹം ബ്യാകാതും വേയ്യത്തിയാഭാവേന അസമത്ഥത്താ. ഉപാസകോ ഥേരേസു ബ്യാകാതും അസക്കോന്തേസു സയം ബ്യാകാതുകാമോ പുച്ഛതി, ന വിഹേസാധിപ്പായോ. പഠമവചനേന അബ്യാകരോന്തേ ദിസ്വാവ പുനപ്പുനം പുച്ഛിതം വിഹേസോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘വിഹേസേതീ’’തി.

പഠമഇസിദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുതിയഇസിദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൫. അവന്തിയാതി അവന്തിരട്ഠേ, തം പന മജ്ഝിമപദേസതോ ദക്ഖിണദിസായം. തേനാഹ ‘‘ദക്ഖിണാപഥേ’’തി. അധിപ്പായേനാതി തസ്സ വചനസ്സ അനുമോദനാധിപ്പായേന വദതി, ന പന തതോ കിഞ്ചി ഗഹേതുകാമതാധിപ്പായേന.

ദുതിയഇസിദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മഹകപാടിഹാരിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൬. തേസം അനുജാനന്തോതി തേസം ദാസകമ്മകരാനം സേസകേ യഥാരുചി വിചാരണം അനുജാനന്തോ. കുധിതന്തി ബലവതാ സൂരിയസന്താപേന സങ്കുഥിതം. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാ’’തിആദി. അതിതിഖിണന്തി അതിവിയ തിക്ഖധാതുകം. അസമ്ഭിന്നപദന്തി അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ തിപിടകേ അവോമിസ്സകപദം, ഇധേവ ആഗതപദന്തി അത്ഥോ. പടിലീയമാനേനാതി പടികംസേന വിസേസനേന വിലീയമാനേന കായേന.

ഏത്ഥ ചാതി ഏതസ്മിം അധിട്ഠാനിദ്ധികരണേ. അബ്ഭമണ്ഡപം കത്വാതി സമന്തതോ ഛാദനവസേന മണ്ഡപം വിയ മേഘപടലം ഉപ്പാദേത്വാ. ദേവോതി മേഘോ. ഏകമേകം ഫുസിതകം ഫുസായതു ജാലവിനദ്ധം വിയ വസ്സതു. ഏവം വുത്തപ്പകാരേന നാനാപരികമ്മം നാനാധിട്ഠാനം ഏകതോ പരികമ്മം ഏകതോ അധിട്ഠാനന്തി ചതുക്കമേത്ഥ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ. യഥാ തഥാതി യഥാവുത്തേസു ചതൂസു പകാരേസു യേന വാ തേന വാ പകാരേന കരോന്തസ്സ. കതപരികമ്മസ്സാതി ‘‘ഏവം വാ ഏവം വാ ഹോതൂ’’തി പവത്തിതപരികമ്മചിത്തസ്സ. ‘‘പരികമ്മാനന്തരേനാതി അധിട്ഠാനചിത്തുപ്പാദനത്ഥം സമാപന്നപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ അധിട്ഠാനചിത്തസ്സ ഏകാവജ്ജനവീഥിയം പവത്തപരികമ്മം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

മഹകപാടിഹാരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൭. ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, തം ഏതസ്സ നത്ഥീതി നേലം, തം അങ്ഗം ഏതസ്സാതി നേലങ്ഗോ, സുവിസുദ്ധസീലഗുണോ. തേനാഹ ‘‘നേലങ്ഗന്തി ഖോ, ഭന്തേ, സീലാനമേതം അധിവചന’’ന്തി. അട്ഠകഥായം പന ദോസാഭാവമേവ ദസ്സേതും ‘‘നേലങ്ഗോതി നിദ്ദോസോ’’തി വുത്തം. ഏതം ഭിക്ഖും ആഗച്ഛന്തന്തി മഹാകപ്പിനത്ഥേരം സന്ധായ വുത്തം. അത്തനോ ദിട്ഠേന കഥേസീതി അത്തനോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന പച്ചക്ഖതോ ഉപലക്ഖിതേന അത്ഥേന കഥേസി. അയം പന നയഗ്ഗാഹേനാതി അയം പന ഗഹപതി അസുത്വാ കേവലം നയഗ്ഗാഹേന ആഹ.

പഠമകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൮. നിരോധം വലഞ്ജേതി അനാഗാമിഭാവതോ. ഇമേ സങ്ഖാരാതി ഇമേ ‘‘കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി വുച്ചമാനാ തയോ സങ്ഖാരാ. സദ്ദതോപി, അത്ഥതോപി അഞ്ഞമഞ്ഞം മിസ്സാ, തതോ ഏവ ആലുളിതാ ആകുലാ, അവിഭൂതാ ദുബ്ബിഭാവനാ, ദുദ്ദീപനാ അസങ്കരതോ ദീപേതും ദുക്കരാ. തഥാ ഹി കുസലചേതനാ ഏവ ‘‘കായസങ്ഖാരോ’’തിപി വുച്ചതി, ‘‘വചീസങ്ഖാരോ’’തിപി, ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തിപി. അസ്സാസപസ്സാസാപി കത്ഥചി ‘‘കായസങ്ഖാരോ’’തി, വിതക്കവിചാരാപി ‘‘വചീസങ്ഖാരോ’’തി വുച്ചന്തി, സഞ്ഞാവേദനാപി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ആകഡ്ഢിത്വാ ഗഹണം ആദാനം, സമ്പത്തസ്സ ഹത്ഥേ കരണം ഗഹണം, ഗഹിതസ്സ വിസ്സജ്ജനം മുഞ്ചനം, ഫന്ദനം ചോപനം പാപേത്വാ നിപ്ഫാദേത്വാ. ഹനുസഞ്ചോപനന്തി കായവിഞ്ഞത്തിവസേന പുബ്ബഭാഗേ ഹനുസഞ്ചോപനം കത്വാ. ഏവഞ്ഹി വചീഭേദകരണം. ഏവം ഇമേതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം.

പദത്ഥം പുച്ഛതി ഇതരസങ്ഖാരേഹി പദത്ഥതോ വിസേസം കഥാപേസ്സാമീതി. കായനിസ്സിതാതി ഏത്ഥ കായനിസ്സിതതാ ച നേസം തബ്ഭാവഭാവിതായ വേദിതബ്ബാ, ന കായസ്സ നിസ്സയപച്ചയതാവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തീ’’തി ആഹ. കായോതി ചേത്ഥ കരജകായോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തനിസ്സിതാതി ചിത്തം നിസ്സായ തം നിസ്സയപച്ചയഭൂതം ലഭിത്വാ ഉപ്പന്നാ.

‘‘സമാപജ്ജാമീ’’തി പദസ്സ സമീപേ വുച്ചമാനം ‘‘സമാപജ്ജിസ്സ’’ന്തി പദം ആസന്നാനാഗതകാലവാചീ ഏവ ഭവിതും യുത്തം, ന ഇതരന്തി ആഹ – ‘‘പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ’’തി. തയിദം തസ്സ തഥാ വത്തബ്ബതായ വുത്തം, ന പന തസ്സ തഥാ ചിത്തപവത്തിസമ്ഭവതോ. സമാപന്നേപി ഏസേവ നയോ. പുരിമേഹീതി ‘‘സമാപജ്ജിസ്സം സമാപജ്ജാമീ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി. പച്ഛിമേനാതി ‘‘സമാപന്നോ’’തി പദേന.

ഭാവിതം ഹോതി ഉപ്പാദിതം ഹോതി നിരോധസമാപന്നത്ഥായ. അനുപുബ്ബസമാപത്തിസമാപജ്ജനസങ്ഖാതായ നിരോധഭാവനായ തം ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യം ത’’ന്തിആദി. ദുതിയജ്ഝാനേയേവാതി ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ നിരുജ്ഝതി. തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ അനുപ്പാദനതോ ഹേട്ഠാ നിരോധോതി അധിപ്പേതോ. ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം തജ്ജാ പരികമ്മസിദ്ധാ യാ അപ്പവത്തി, തത്ഥ ‘‘നിരോധസമാപത്തിസഞ്ഞാ’’തി, യാ നേസം തഥാ അപ്പവത്തി. സാ ‘‘അന്തോനിരോധേ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്താ.

‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ’’തി വചനതോ തദഞ്ഞേസം അനിരോധം ഇച്ഛന്താനം വാദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോതി വചനതോ’’തിആദിം വത്വാ തത്ഥ അതിപ്പസങ്ഗദസ്സനമുഖേന തം വാദം നിസേധേതും ‘‘തേ വത്തബ്ബാ’’തിആദിമാഹ. അഭിനിവേസം അകത്വാതി യഥാഗതേ ബ്യഞ്ജനമത്തേ അഭിനിവേസം അകത്വാ. ആചരിയാനം നയേതി ആചരിയാനം പരമ്പരാഗതേ ധമ്മനയേ ധമ്മനേത്തിയം ഠത്വാ.

കിരിയമയപവത്തസ്മിന്തി പരിത്തഭൂമകകുസലാകുസലധമ്മപബന്ധേ വത്തമാനേ. തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ കായിക-വാചസിക-കിരിയസമ്പവത്തി ഹോതി, ദസ്സന-സവനാദിവസേന ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ പവത്തമാനേതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ബഹിദ്ധാരമ്മണേസു പസാദേ ഘട്ടേന്തേസൂ’’തി. മക്ഖിതാനി വിയാതി പുഞ്ഛിതാനി വിയ ഹോന്തി ഘട്ടനായ വിബാധിതത്താ. ഏതേനായം ഘട്ടനാ പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം വേഗസാ ഉപ്പജ്ജനായ ന ആരമ്മണന്തി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ – ‘‘അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ അതിവിയ വിരോചന്തീ’’തി.

തതോ പരം സചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീതി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നം ഗഹേത്വാ വുത്തം – ‘‘ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഏതേനേവ തസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധത്താ. യം ഏവം ഭാവിതന്തി ഏത്ഥ വിസും ചിത്തസ്സ ഭാവനാ നാമ നത്ഥി, അദ്ധാനപരിച്ഛേദം പന കത്വാ നിരോധസമാപത്തത്ഥായ കാതബ്ബപരികമ്മഭാവനായ ഏവ തസ്സ സിജ്ഝനതോ.

സാ പനേസാ നിരോധകഥാ. ദ്വീഹി ബലേഹീതി സമഥവിപസ്സനാബലേഹി. തയോ ച സങ്ഖാരാനന്തി തിണ്ണം കായവചീചിത്തസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ. സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം അട്ഠന്നം അനുപസ്സനാഞാണാനം, അട്ഠന്നഞ്ച മഗ്ഗഫലഞാണാനം വസേന ഇമാഹി സോളസഹി ഞാണപ്പവത്തീഹി. നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ അട്ഠ സമാധിചരിയാ, താസം ഉപചാരസമാധി സമാധിഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകാ സമാധിചരിയാതി ഏവം നവഹി സമാധിചരിയാഹി. വസീഭാവതാപഞ്ഞാതി വസീഭാവതാസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ. സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാ, തേ താവ ആകാരാ തിട്ഠന്തു, സരൂപമത്തസ്സ പനസ്സ വത്തബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘കോ പനായം നിരോധോ നാമാ’’തി. യദി ഖന്ധാനം അപ്പവത്തി, അഥ കിമത്ഥമേതം ഝാനസുഖാദിം വിയ സമാപജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരാന’’ന്തിആദി.

ഫലസമാപത്തിചിത്തന്തി അരഹത്തം അനാഗാമിഫലചിത്തം. ‘‘തതോ പരം ഭവങ്ഗസമയേ’’തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘കിം പന…പേ… ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി. സമുട്ഠാപേതി രൂപസമുപ്പാദകത്താ. ഇമസ്സാതി നിരോധം സമാപന്നഭിക്ഖുനോ. സാ ന സമുട്ഠാപേതീതി സാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഫലസമാപത്തി ന സമുട്ഠാപേതി അസ്സാസപസ്സാസേ. ഫലസമാപത്തിയാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഭാവോ കഥം നിച്ഛിതോതി ആഹ – ‘‘കിം വാ ഏതേനാ’’തിആദി. വക്ഖമാനാകാരേനപി പരിഹാരോ ഹോതീതി. സന്തസമാപത്തിതോതി നിരോധസമാപത്തിമേവ സന്ധായ വദതി. അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തി അതിസുഖുമസഭാവത്താ, സഞ്ജീവത്ഥേരസ്സ പുബ്ബേ സമാപത്തിക്ഖണേ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികഭാവം ഗച്ഛന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിത’’ന്തി.

കിരിയമയ …പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി കസ്മാ വുത്തം? നനു ഭവങ്ഗുപ്പത്തികാലമ്പി വിതക്കവിചാരാ ഉപ്പജ്ജന്തേവാതി? കിഞ്ചാപി ഉപ്പജ്ജന്തി, വചീസങ്ഖാരലക്ഖണപ്പത്താ പന ന ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കിം ഭവങ്ഗ’’ന്തിആദി വുത്തം.

സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതിആദയോ സഗുണേനപി ആരമ്മണേനാതി ആരമ്മണഭൂതമേതം. സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി നിച്ചസുഖഅത്തസഭാവതോ സുഞ്ഞത്താ. ‘‘സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ’’തി വുത്തം വുത്തനയേന സുഞ്ഞസഭാവത്താ. അനിമിത്താ നാമ ഫലസമാപത്തി രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവതോ. അപ്പണിഹിതാ നാമ ഫലസമാപത്തി രാഗപണിധിആദീനമഭാവതോ. സേസം വുത്തനയമേവ. തേനാഹ ‘‘അനിമിത്തപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. രാഗനിമിത്താദീനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യദഗ്ഗേന ഫലസമാപത്തിസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞതോ നാമ, തദഗ്ഗേന ഫലസമാപത്തിപി സുഞ്ഞതാ നാമ, ഫസ്സസീസേന പന ദേസനാ ആഗതാതി തഥാ വുത്തം. അനിമിത്തപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആഗമനം ഏത്ഥ, ഏതായാതി വാ ആഗമനികാ, സാ ഏവ ആഗമനിയാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. വുട്ഠാതി നിമിത്തതോ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനേന. അനിമിത്താ നാമ നിച്ചനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഘാടനതോ. ഏത്ഥ ച വുട്ഠാനമേവ പമാണം, ന പരിഗ്ഗഹദസ്സനാനി. അപ്പണിഹിതാ നാമ സുഖപണിധിയാ പടിപക്ഖതോ. സുഞ്ഞതാ നാമ അത്തദിട്ഠിയാ ഉജുപടിപക്ഖത്താ സത്തസുഞ്ഞതായ സുദിട്ഠത്താ. മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ നാമ വിപസ്സനാഗമനതോ. ഫലം അനിമിത്തം നാമ മഗ്ഗാഗമനതോ. വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ ആഗമനസ്സ വവത്ഥാനസ്സ അഭാവേന, വിപസ്സനായ അനിമിത്താദിനാമലാഭോ അവവത്ഥിതോതി അധിപ്പായോ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. യസ്മാ പന സാ മഗ്ഗവുട്ഠാനകാലേ ഏവരൂപാപി ഹോതീതി തസ്സ വസേന മഗ്ഗഫലാനം വിയ ഫസ്സസ്സപി പവത്തിരൂപത്താ യഥാവുത്തോ വികപ്പോ അനവസരോതി ദട്ഠബ്ബം. തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി പുഗ്ഗലഭേദവസേന വുത്തം. ന ഹി ഏകംയേവ പുഗ്ഗലം ഏതസ്മിം ഖണേ തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തി. ‘‘തിവിധോ ഫസ്സോ ഫുസതീ’’തി വാ ഭവിതബ്ബം. യസ്മാ പന ‘‘നിരോധഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സാ’’തിആദി യസ്സ യഥാവുത്താ തയോ ഏവ ഫസ്സാ സമ്ഭവന്തി, തസ്സ അനവസേസഗ്ഗഹണവസേനേവ വുത്തം ‘‘തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീ’’തി.

നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ സബ്ബസങ്ഖാരവിവിത്തഭാവതോ. തസ്മിം വിവേകേ ഏകന്തേനേവ നിന്നപോണത്താ ഏവ ഹി തേ പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബുസ്സുക്കാ ഉത്തമപുരിസാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം അപ്പവത്തിം അനവസേസഗ്ഗഹണലക്ഖണം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീതി.

ദുതിയകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഗോദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൯. നേസന്തി അപ്പമാണചേതോവിമുത്തി-ആകിഞ്ചഞ്ഞചേതോവിമുത്തിസഞ്ഞിതാനം ഝാനാനം. അത്ഥോപി നാനാതി ആനേത്വാ യോജനാ. ഫരണഅപ്പമാണതായ ‘‘അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തീ’’തി ലദ്ധനാമം ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനന്തി ആഹ ‘‘ഭൂമന്തരതോ’’തിആദി. ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനന്തി ആഹ ‘‘ഭൂമന്തരതോ’’തിആദി. വിപസ്സനാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ, സബ്ബാപി വാ. പമാണകരണോ നാമ യസ്സ സയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഗുണാഭാവദസ്സനവസേന പമാണകരണതോ.

ഫരണഅപ്പമാണതായാതി ഫരണവസേന അപ്പമാണഗോചരതായ. നിബ്ബാനമ്പി അപ്പമാണമേവ പമാണഗോചരാനം കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവസ്സപി അനാഗമനതോ. ഖലന്തി ഖലേ പസാരിതസാലിസീസാദിഭണ്ഡം. കിഞ്ചേഹീതി മദ്ദസ്സു. തേനാഹ ‘‘മദ്ദനട്ഠോ’’തി. ആരമ്മണഭൂതം, പലിബുദ്ധകം വാ നത്ഥി ഏതസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം, അകിഞ്ചനമേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞം.

രൂപനിമിത്തസ്സാതി കസിണരൂപനിമിത്തസ്സ. ന ഗഹിതാതി സരൂപതോ ന ഗഹിതാ, അത്ഥതോ പന ഗഹിതാ ഏവ. തേനാഹ – ‘‘സാ സുഞ്ഞാ രാഗേനാതിആദിവചനതോ സബ്ബത്ഥ അനുപവിത്ഥാവാ’’തി.

നാനാതി സദ്ദവസേന. ഏകത്ഥാതി ആരമ്മണവസേന ആരമ്മണഭാവേന ഏകസഭാവാ. തേനാഹ ‘‘അപ്പമാണം…പേ… ഏകത്ഥാ’’തി. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണസ്സ വസേന. ചത്താരോ ഹി മഗ്ഗാ, ചത്താരി ഫലാനി ആരമ്മണവസേന നിബ്ബാനപവിട്ഠതായ ഏകത്ഥാ ഏകാരമ്മണാ. അഞ്ഞസ്മിം പന ഠാനേതി ഇദം വിസും വിസും ഗഹേത്വാ വുത്തം അപ്പമാണാദി പരിയായവുത്തം, നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തനതോ. തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ഇദം തേന തേന പരിയായേന തത്ഥ തത്ഥ ആഗതഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

ഗോദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നിഗണ്ഠനാടപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൦. ആഗതാഗമോതി വാചുഗ്ഗതപരിയത്തിധമ്മോ. വിഞ്ഞാതസാസനോതി പടിവിദ്ധസത്ഥുസാസനോ. തേനാഹ ‘‘അനാഗാമീ’’തിആദി. നഗ്ഗഭോഗ്ഗന്തി അവസനഭാവേന നഗ്ഗം, കുടിലജ്ഝാസയതായ ഭോഗ്ഗം, തതോ ഏവ നിസ്സിരികം. നഗ്ഗതായ ഹി സോ രൂപേന നിസ്സിരികോ, ഭോഗ്ഗതായ ചിത്തേന. ഭഗവതോ സദ്ധായാതി ഭഗവതി സദ്ധായ. തസ്മിം സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ തസ്സ സദ്ധാതിപി വത്തബ്ബതം ലഭതി. ഗച്ഛാമീതി ആഗച്ഛാമി, ബുജ്ഝാമീതി അത്ഥോ. ഏതം നിഗണ്ഠേന പുച്ഛിതമത്ഥമാഹ.

കായം ഉന്നാമേത്വാതി കായം അബ്ഭുന്നാമേത്വാ. കുച്ഛിം നീഹരിത്വാതി പിട്ഠിയാ നിന്നമനേന കുച്ഛിം പുരതോ നീഹരിത്വാ. ഗീവം പസാരണവസേന പഗ്ഗയ്ഹ പഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബം ദിസം പേക്ഖമാനോ. സബ്ബമിദം നിഗണ്ഠസ്സ പഹട്ഠാകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ഇദാനി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപരി വാദം ആരോപേതും ലബ്ഭതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘വാതം വാ സോ’’തിആദി. സകാരണാതി യുത്തിസഹിതാ. പഞ്ഹമഗ്ഗോതി പഞ്ഹസങ്ഖാതോ വീമംസാ, ഏവം ഭവിതബ്ബന്തി ചിത്തേനേവ പരിവീമംസാ പഞ്ഹാ. ഏകോ ഉദ്ദേസോതി ഏകം ഉദ്ദിസനം അത്ഥസ്സ സംഖിത്തവചനം. വേയ്യാകരണന്തി നിദ്ദിസനം അത്ഥസ്സ വിചാരേത്വാ കഥനം. ഏവന്തി ഇമിനാ നയേന. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പഞ്ഹുദ്ദേസവേയ്യാകരണേസു അത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ.

നിഗണ്ഠനാടപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൧. അലം സമത്ഥോ അരിയഭാവായാതി അലമരിയോ. ഞേയ്യജാനനട്ഠേന ഞാണമേവ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ഞാണദസ്സനം, സോയേവ അതിസയട്ഠേന ഞാണദസ്സനവിസേസോ. പാവളാ വുച്ചതി ആനിസദപദേസോ, തം പാവളം രജോഹരണത്ഥം നിപ്ഫോടീയതി ഏതായാതി പാവളനിപ്ഫോടനാ, മോരപിഞ്ഛവത്തി.

അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഗിലാനദസ്സനസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൨. മത്തരാജാ നാമ ഏകോ ഭുമ്മദേവോ ഭൂതാധിപതി സുരാപോതലരുക്ഖനിവാസീ. തേന വുത്തം ‘‘മത്തരാജകാലേ’’തി. ‘‘ഓസധിതിണവനപ്പതീസൂ’’തി വത്വാ തേ യഥാക്കമം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹരീതകാ…പേ… രുക്ഖേസു ചാ’’തി ആഹ. പത്ഥനാവസേന ചിത്തം ഠപേഹി. സമിജ്ഝിസ്സതീതി യഥാധിപ്പായം സമിജ്ഝിസ്സതി. തേന ഹീതി യസ്മാ തം ദേവാപി ആസന്നമരണം മഞ്ഞന്തി, തസ്മാ സാ വരമേവ ഭവിസ്സതി, തം തുമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ.

ഗിലാനദസ്സനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.