൮. ഗാമണിസംയുത്തം

൧. ചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൩. ‘‘യേന മിധേകച്ചോ ചണ്ഡോ ചണ്ഡോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി ഏവം പഞ്ഹപുച്ഛനേന ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ചണ്ഡോതി ഗഹിതനാമോ. പാകടം കരോതീതി ദസ്സേതി അത്തനോ ചണ്ഡഭാവം.

ചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. താലപുടസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൪. വാലോതി വുച്ചതി താലോ, തസ്സ താലപുടം നാമ. യഥാ ആമലകീഫലസമാനകം, സോ പന താലസദിസമുഖവണ്ണത്താ താലപുടോതി ഏവംനാമകോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ അനേകേസു കപ്പേസു സമ്ഭതസാവകബോധിസമ്ഭാരോ. തഥാ ഹേസ അസീതിയാ മഹാസാവകേസു അബ്ഭന്തരോ ജാതോ. സഹസ്സം ദേന്തി നച്ചം പസ്സിതുകാമാ. സമജ്ജവേസന്തി നേപച്ചവേസം. കീളം കത്വാതി നച്ചകീളിതം കീളിത്വാ, നച്ചിത്വാതി അത്ഥോ.

പുബ്ബേ തഥാപവത്തവുത്തന്തദസ്സനേ സച്ചേന, തബ്ബിപരിയായേ അലികേന. രാഗപച്ചയാതി രാഗുപ്പത്തിയാ കാരണഭൂതാ. മുഖതോ…പേ… ദസ്സനാദയോതി ആദി-സദ്ദേന മുഖതോ അഗ്ഗിജാലനിക്ഖമദസ്സനാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞേ ച…പേ… അഭിനയാതി കാമസ്സാദസംയുത്താനം സിങ്ഗാരഹസ്സഅബ്ഭുതരസാനഞ്ചേവ ‘‘അഞ്ഞേ ചാ’’തി വുത്തസന്തബീഭച്ഛരസാനഞ്ച ദസ്സനകാ അഭിനയാ. ദോസപച്ചയാതി ദോസുപ്പത്തിയാ കാരണഭൂതാ. ഹത്ഥപാദച്ഛേദാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതാനം രുദ്ദവീരഭയാനകരസാനം ദസ്സനകാ അഭിനയാ. മോഹപച്ചയാതി മോഹുപ്പത്തിയാ കാരണഭൂതാ. ഏവമാദയോതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതാനം കരുണാസന്തഭയാനകരസാനം ദസ്സനകാ അഭിനയാ. തേ ഹി രസേ സന്ധായ പാളിയം ‘‘യേ ധമ്മാ രജനീയാ, യേ ധമ്മാ ദോസനീയാ, യേ ധമ്മാ മോഹനീയാ’’തി ച വുത്തം.

നടവേസം ഗഹേത്വാവ പച്ചന്തി കമ്മസരിക്ഖവിപാകവസേന. തം സന്ധായാതി തം യഥാവുത്തം നിരയേ പച്ചനം സന്ധായ. ഏതം ‘‘പഹാസോ നാമ നിരയോ, തത്ഥ ഉപപജ്ജതീ’’തി വുത്തം. യഥാ ലോകേ അത്ഥവിസേസവസേന സകമ്മകാനിപി പദാനി അകമ്മകാനി ഭവന്തി ‘‘വിമുച്ചതി പുരിസോ’’തി, ഏവം ഇധ അത്ഥവിസേസവസേന അകമ്മകം സകമ്മകം കത്വാ വുത്തം – ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം രോദാമീ’’തി. കോ പന സോ അത്ഥവിസേസോ? അസഹനം അക്ഖമനം, തസ്മാ ന രോദാമി ന സഹാമി, ന അക്ഖമാമീതി അത്ഥോ. രോദനകാരണഞ്ഹി അസഹന്തോ തേന അഭിഭൂതോ രോദതി. തമേവസ്സ സകമ്മകഭാവസ്സ കാരണഭൂതം അത്ഥവിസേസം ‘‘ന അസ്സുവിമോചനമത്തേനാ’’തി വുത്തം. മതം വാ, അമ്മ, രോദന്തീതി ഏത്ഥാപി മതം രോദന്തി, തസ്സ മരണം ന സഹന്തി, നക്ഖമന്തീതി പാകടോയമത്ഥോതി.

താലപുടസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൫. യോധാജീവസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൫൫-൩൫൭. യുജ്ഝനം യോധോ, സോ ആജീവോ ഏതസ്സാതി യോധാജീവോ. തേനാഹ – ‘‘യുദ്ധേന ജീവികം കപ്പനകോ’’തി, ഉസ്സാഹം വായാമം കരോതീതി യുജ്ഝനവസേന ഉസ്സാഹം വായാമം കരോതി. പരിയാപാദേന്തീതി മരണപരിയന്തികം ആപദം പാപേന്തി. തേനാഹ ‘‘മരണം പടിപജ്ജാപേന്തീ’’തി. ദുട്ഠു ഠപിതന്തി ദുട്ഠാകാരേന അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥാവഹഭാവം ന ഗതം പടിപന്നം. പരേഹി സങ്ഗാമേ ജിതാ ഹതാ ഏത്ഥ ജായന്തീതി പരജിതോ നാമ നിരയോ. അസിധനുഗദായസങ്കുചക്കാനി പഞ്ചാവുധാനി. തം സന്ധായാതി തം യോധാജീവം പുഗ്ഗലം സന്ധായ. ഏതം ‘‘യോ സോ’’തിആദി വുത്തം. ചതുത്ഥപഞ്ചമേസൂതി ഹത്ഥാരോഹഅസ്സാരോഹസുത്തേസു. ഏസേവ നയോതി ഏസോ തതിയേ വുത്തോ ഏവ അത്ഥതോ വിസേസാഭാവതോ.

യോധാജീവസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അസിബന്ധകപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൮. പച്ഛാഭൂമിവാസിനോതി അപരദേസവാസിനോ. ഉദകസുദ്ധികഭാവജാനനത്ഥായാതി അത്തനോ ഉദകസുദ്ധികഭാവം ജാനനത്ഥഞ്ചേവ ലോകസ്സ ച ഉദകേന സുദ്ധി ഹോതീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ജാനനത്ഥഞ്ച. ഉപരി യാപേന്തീതി ഉപരി ബ്രഹ്മലോകം യാപേന്തി. സമ്മാ ഞാപേന്തീതി സമ്മാ ഉജുകംയേവ സഗ്ഗം ലോകം ഗമേന്തി. തേനാഹ – ‘‘സഗ്ഗം നാമ ഓക്കാമേന്തീ’’തി, അവക്കാമേന്തി ഓഗാഹാപേന്തീതി അത്ഥോ. അനുപരിഗച്ഛേയ്യാതി അനുപരിതോ ഗച്ഛേയ്യ.

അസിബന്ധകപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഖേത്തൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൯. ഥദ്ധന്തി കഥിനം ലൂഖം. ഊസരന്തി ഊസജാതം. ചതൂഹിപി ഓഘേഹി അനഭിഭവനീയതായ അഹം ദീപോ. സബ്ബപരിസ്സയേഹി അനഭിഭവനീയതായ അഹം ലേണോ. സബ്ബദുക്ഖപരിത്താസനതോ തായനട്ഠേന അഹം താണം. സബ്ബഭയഹിംസനതോ അഹം സരണന്തി യോജേതബ്ബം.

ഉദകമണികോതി മഹന്തം ഉദകഭാജനം. ബഹി വിസ്സന്ദനവസേന ഉദകം ന ഹരതീതി അഹാരീ, പരിതോ ന പഗ്ഘരതീതി അപരിഹാരീ. സക്കച്ചമേവ ദേസേന്തി സദ്ധമ്മഗാരവസ്സ സബ്ബസത്തേസു മഹാകരുണായ ച ബുദ്ധാനം സമാനരസത്താ. ചതസ്സോ പന പരിസാ സത്ഥുഗാരവേന അത്തനോ ച സദ്ധാസമ്പന്നതായ സദ്ദഹിത്വാ ഓകപ്പേത്വാ സുണന്തി, തസ്മാ താ ദേസനാഫലേന യുജ്ജന്തി. കിച്ചസിദ്ധിയാ സത്ഥു ദേസനാ തത്ഥ സക്കച്ചദേസനാ നാമ ജാതാ.

ഖേത്തൂപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സങ്ഖധമസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൦. ‘‘യോ കോചി പുരിസോ പാണാതിപാതീ മുസാവാദീ, സബ്ബോ സോ ആപായികോ’’തി വത്വാ പുന ‘‘യംബഹുലം യംബഹുലം കരോതി, തേന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തോ അത്തനാവ അത്തനോ വാദം ഭിന്ദതി. ഏവം സന്തേതി യദി ബഹുസോ കതേന പാപകമ്മേന ആപായികോ, ‘‘യോ കോചി പാണമതിപാതേതീ’’തിആദിവചനം മിച്ഛാതി. ചത്താരി പദാനീതി ‘‘യോ കോചി പാണമതിപാതേതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ ചത്താരോ അത്ഥകോട്ഠാസാ. ദിട്ഠിയാ പച്ചയാ ഹോന്തി ‘‘അത്ഥി ഖോ പന മയാ’’തിആദിനാ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ. ബലസമ്പന്നോതി സമത്ഥോ. സങ്ഖധമകോതി സങ്ഖസ്സ ധമനകിച്ചേ ഛേകോ. അദുക്ഖേനാതി സുഖേന. ഉപചാരോപി അപ്പനാപി വട്ടതി ഉഭിന്നം സാമഞ്ഞവചനഭാവതോ. അപ്പമാണകതഭാവോ ലബ്ഭതേവ. തഥാ ഹി തം കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായ ദീഘസന്താനതായ വിപുലഫലതായ ച ‘‘മഹഗ്ഗത’’ന്തി വുച്ചതി.

ന ഓഹീയതീതി യസ്മിം സന്താനേ കാമാവചരകമ്മം, മഹഗ്ഗതകമ്മഞ്ച കതൂപചിതം വിപാകദാനേ ലദ്ധാവസരം ഹുത്വാ ഠിതം, തേസു കാമാവചരകമ്മം ഇതരം നീഹരിത്വാ സയം തത്ഥ ഓഹീയിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ദാതും ന സക്കോതി, മഹഗ്ഗതകമ്മമേവ പന ഇതരം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ദാതും സക്കോതി ഗരുഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തം കാമാവചരകമ്മ’’ന്തിആദി. കിലേസവസേനാതി പാപകമ്മസ്സ മൂലഭൂതകിലേസവസേന. പാണാതിപാതാദയോ ഹി ദോസമോഹലോഭാദിമൂലകിലേസസമുട്ഠാനാ. കിലേസവസേനാതി വാ കമ്മകിലേസവസേന. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പാണാതിപാതോ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, കമ്മകിലേസോ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൨൪൫). യഥാനുസന്ധിനാവ ഗതന്തി യഥാനുസന്ധിസങ്ഖാതഅനുസന്ധിനാ ഓസാനം ഗതം സംകിലേസസമ്മുഖേന ഉട്ഠിതായ വോദാനധമ്മവസേന നിട്ഠാപിതത്താ.

സങ്ഖധമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കുലസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൧. ഏവം പവത്തഈഹിതികാതി ഏവം ദ്വിധാ പവത്തഈഹിതികാ. ദ്വീഹിതികാ ദുക്കരജീവികപയോഗാ. സലാകമത്തം വുത്തം ഏത്ഥാതി സലാകാ വുത്താ, പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപോ. ഉഭതോകോടികന്തി യദി ‘‘കുലാനുദയം ന വണ്ണേമീ’’തി വദതി, ‘‘ഭൂതാ നിക്കരുണാ സമണ തുമ്ഹേ’’തി വാദം ആരോപേഹി. അഥ സബ്ബദാപി ‘‘കുലാനുദയം വണ്ണേമീ’’തി വദതി. ഏവം സന്തേ ‘‘കസ്മാ ഏവം ദുബ്ഭിക്ഖേ കാലേ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ജനപദചാരികം ചരന്താ കുലൂപച്ഛേദായ പടിപജ്ജഥാ’’തി ഏവം ഉഭതോകോടികം വാദം ആരോപേഹീതി ഗാമണിം ഉയ്യോജേസി.

ദ്വേ അന്തേതി ഉഭോ കോടിയോ. ബഹി നീഹരിതുന്തി ന വണ്ണേമി വണ്ണേമീതി ദ്വേ അന്തേ മോചേന്തോ തം പുച്ഛിതമത്ഥം ബഹി നീഹരതി നാമ. തത്ഥ ദോസം ദത്വാ ചോദേന്തോ തം അപുച്ഛം കരോന്തോ ഗിലിത്വാ വിയ അന്തോ പവേസേതി നാമ.

ഇതോ സോ ഗാമണീതിആദി അത്തനോ ഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞേസഞ്ച അത്ഥകാമാനം ഭിക്ഖപ്പദാനേന അനിട്ഠപ്പത്തിഅഭാവദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. ദാനേന സമ്ഭൂതാനീതി ദാനമയേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുനാ സമ്മദേവ ഭൂതിം വഡ്ഢിം പത്താനി. സച്ചേന അരിയവോഹാരേന സമ്മദേവ ഭൂതാനി ഉപ്പന്നാനി സച്ചസമ്ഭൂതാനീതി ആഹ ‘‘സച്ചം നാമ സച്ചവാദിതാ’’തി. സേസസീലന്തി അട്ഠവിധഅരിയവോഹാരതോ അഞ്ഞസീലം. നിഹിതന്തി തസ്മിം കുലേ പുബ്ബപുരിസേഹി നിധാനഭാവേന നിഹിതം. ദുപ്പയുത്താതി കസിവാണിജ്ജാദിവസേന ദുട്ഠു പയുത്താ കമ്മന്താ. വിപജ്ജന്തീതി നസ്സന്തി. കുലങ്ഗാരോതി കുലസ്സ അങ്ഗാരസദിസോ വിനാസകപുഗ്ഗലോ. അനിച്ചതാതി മരണം. തസ്മിം കുലേ പധാനപുരിസാനം ഭോഗാനം വാ സബ്ബസോ വിനാസോ. തേനാഹ ‘‘ഹുത്വാ അഭാവോ’’തിആദി.

കുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. മണിചൂളകസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൨. തം പരിസന്തി തം രാജന്തേപുരേ നിസിന്നം രാജപരിസം. നയഗ്ഗാഹേതി കുതോചിപി അസുത്വാ കേവലം അത്തനോ ഏവ മതിയാ നയഗ്ഗഹണേ ഠത്വാ.

കാരേതും വട്ടതി സതി സമ്ഭവേ പടിസങ്ഖാരസ്സ, സേനാസനവിനാസോ ന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. അത്തനോ ഏത്ഥ കിച്ചാവസാനേ യം ഗിഹീനംയേവ സന്തകം താവകാലികം, തം ഗിഹിവികതന്തി ആഹ ‘‘ഗിഹിവികതം കത്വാ’’തി. ന വദാമി പബ്ബജ്ജിതാസാരുപ്പതോ.

മണിചൂളകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഭദ്രകസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൩. ഏവംനാമകേതി മല്ലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, നേസം നിവാസതായ ‘‘മല്ലാ’’ഇച്ചേവ ബഹുവചനവസേന ലദ്ധനാമത്താ ഏവംനാമകേ ജനപദേ. നത്ഥി ഏതസ്സ പത്തിയാ കാലന്തരസഞ്ഞിതോ കാലോതി അകാലോ, സോ ഏവ അകാലികോ. തേനാഹ – ‘‘കാലം അനതിക്കമിത്വാ പത്തേനാ’’തി. സോ പന ‘‘യംകിഞ്ചി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബം തം ഛന്ദമൂലക’’ന്തി ഏവം വുത്തോ ദുക്ഖസ്സ ഛന്ദമൂലഭാവോ, ഏവം ഛന്ദമൂലകസ്സ ദുക്ഖസ്സ കഥിതത്താ ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടദുക്ഖം കഥിത’’ന്തി വുത്തം.

ഭദ്രകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. രാസിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. രാസിം കത്വാ മാരപാസവസേന, തത്രാപി അന്തരഭേദേന വിഭജിത്വാ പുച്ഛിതബ്ബപഞ്ഹേ ഏകതോ രാസിം കത്വാ. തപനം അത്തപരിതാപനം തപോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തപസ്സീ, തം തപസ്സിം. സോ പന തം തപം നിസ്സായ ഠിതോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തപനിസ്സിതക’’ന്തി. സോ പന അനേകാകാരഭേദേന ലൂഖം ഫരുസം ജീവനസീലത്താ ലൂഖജീവീ നാമ. തേനാഹ ‘‘ലൂഖജീവിക’’ന്തി. മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ ഉപ്പഥഭാവേന അവനിയാ ഗന്ധബ്ബാതി അന്താ, തതോ ഏവ ലാമകത്താ അന്താ. ലാമകമ്പി ‘‘അന്തോ’’തി വുച്ചതി ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാനം (ഇതിവു. ൯൧; സം. നി. ൩.൮൦), ഏകോ അന്തോ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦). അട്ഠകഥായം പന അഞ്ഞമഞ്ഞആധാരഭാവം ഉരീകത്വാ ‘‘കോട്ഠാസാ’’തി വുത്തം. ഹീനോ ഗാമോതി പാളി. ഗാമ-സദ്ദോ ഹീനപരിയായോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഗാമ്മോ’’തി. ഗാമേ ഭവോതി ഗാമ്മോ. ഗാമ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഗാമവാസിവിസയോ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തിആദീസു വിയ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഗാമവാസീനം ധമ്മോ’’തി വുത്തം, തേസം ചാരിത്തന്തി അത്ഥോ. അത്ത-സദ്ദോ ഇധ സരീരപരിയായോ ‘‘അത്തന്തപോ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ ‘‘സരീരദുക്ഖകരണന്തി അത്ഥോ’’തി.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം തപനിസ്സിതഗരഹിതബ്ബപദേ കസ്മാ അന്തദ്വയമജ്ഝിമപടിപദാഗഹണം? അത്തകിലമഥാനുയോഗോ താവ ഗയ്ഹതു ഇദമത്ഥിതായാതി അധിപ്പായോ. കാമഭോഗീതപനിസ്സിതകനിജ്ജരവത്ഥൂനം ദസ്സനേ യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ വിഭജിത്വാ കഥനം സമ്ഭവതീതി തേ ദസ്സേത്വാ അധിപ്പേതത്ഥോ കഥിതോ.

തമത്ഥന്തി യോ ‘‘കാമഭോഗീതപനിസ്സിതകേസു ഗരഹിതബ്ബേയേവ ഗരഹതി, പസംസിതബ്ബേയേവ ച പസംസതീ’’തി വുത്തോ അത്ഥോ, തമത്ഥം പകാസേന്തോ. സാഹസികകമ്മേനാതി അയുത്തേന കമ്മേന. ധമ്മേന ച അധമ്മേന ചാതി ധമ്മികേന അധമ്മികേന ച. അയോനിസോ പവത്തം ബാഹിരകം സന്ധായ ചോദകോ ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ നയിദം താദിസം അത്തപരിതാപനം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ യോനിസോ പവത്തം സാസനികമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുരങ്ഗവീരിയവസേന ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൨.൨൩൭; അ. നി. ൨.൫) നയേന വുത്താ സരീരേനിരപേക്ഖവിപസ്സനായ ഉസ്സുക്കാപനവസേന പവത്താ വീരിയഭാവനാ ‘‘ചതുരങ്ഗവീരിയവസേനാ’’തി വുത്താ. തഥാ അബ്ഭോകാസികനേസജ്ജികതപാദിനിസ്സിതാവ കിലേസനിമ്മഥനയോഗ്യാ വീരിയഭാവനാ ‘‘ധുതങ്ഗവസേന ചാ’’തി വുത്താതി. അരിയമഗ്ഗേന നിസ്സേസകിലേസാനം പജഹനാ നിജ്ജരാ. സാ ച അത്തപച്ചക്ഖതായ സന്ദിട്ഠികാ തിണ്ണം മൂലകിലേസാനം പജഹനേന ‘‘തിസ്സോ’’തി ച വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഏകോപീ’’തിആദി.

രാസിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. പാടലിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൫. ‘‘മായഞ്ചാഹം പജാനാമീ’’തി വചനം കാമം തേസം മായാവീഭാവദസ്സനപരം, ഭഗവതോ പന മായാസാഠേയ്യാദികസ്സ സബ്ബസ്സ പാപധമ്മസ്സ ബോധിമൂലേ ഏവ സേതുഘാതോ, തസ്മാ സബ്ബസോ പഹീനമായോ, സബ്ബഞ്ഞുതായ മായം അഞ്ഞേ ച ഞേയ്യേ സബ്ബസോ ജാനാതി. തേന വുത്തം ‘‘മായഞ്ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമീ’’തിആദി. മായഞ്ച പജാനാമീതി ന കേവലമഹം മായം ഏവ ജാനാമി, അഥ ഖോ അഞ്ഞമ്പി ഇദഞ്ചിദഞ്ച ജാനാമീതി.

ഇത്ഥികാമേഹീതി ഇത്ഥീഹി ചേവ തദഞ്ഞകാമേഹി ച. ഏകസ്മിം ഠാനേതി ഏകസ്മിം പദേസേ. ഏകേകസ്സേവ ആഗന്തുകസ്സ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ. സത്തിഅനുരൂപേനാതി വിഭവസത്തിഅനുരൂപേന. ബലാനുരൂപേനാതി പരിവാരബലാനുരൂപേന. സത്തിഅനുരൂപേനാതി വാ സദ്ധാസത്തിഅനുരൂപേന. ബലാനുരൂപേനാതി വിഭവബലാനുരൂപേന. ധമ്മേസു സമാധി ദസകുസലധമ്മേസു സമാധാനം. അഗ്ഗഹിതചിത്തതാ പരിയുട്ഠകാരിതാ. തേന ലോകിയസീലവിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ച വുത്താ. തഥാ ചാഹ – ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯). തത്ഥ പതിട്ഠിതസ്സ ഉപരി കത്തബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മസമാധിസ്മിം ഠിതോ’’തിആദി വുത്തം. അയം പടിപദാതി തസ്സ കമ്മഫലവാദിനോ സത്ഥു വചനം സബ്ബേസഞ്ച അയം മയ്ഹം സീലസംവരബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാസങ്ഖാതാപടിപദാ അനപരാധകതായ ഏവ സംവത്തതി. ജയഗ്ഗാഹോതി ഉഭയഥാപി മയ്ഹം കാചി ജാനി നത്ഥി.

പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മസമാധി നാമ, വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലധമ്മമത്തം വാ. തതിയവികപ്പേ സീലാദിവിസുദ്ധിയാ സദ്ധിം ബ്രഹ്മവിഹാരാ യഥാവുത്തതിവിധധമ്മാവഹത്താ ഏവ ധമ്മസമാധി നാമ. പൂരേന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ ചിത്തേകഗ്ഗതാതി വുത്തഖണികചിത്തേകഗ്ഗതാ. സാപി ചിത്തസ്സ സമാധാനതോ ‘‘ചിത്തസമാധീ’’തി വുത്താ, തസ്സ പടിപക്ഖം വിക്ഖമ്ഭന്തീ സമുച്ഛിന്ദന്തീ ച ഹുത്വാ പവത്താ യഥാവുത്തസമാധി ഏവ വിസേസേന ചിത്തസമാധി നാമ.

പാടലിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗാമണിസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.