൩. അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗോ

൧. സീവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൯. ചൂളാ പന അസ്സ മഹതീ അത്ഥി സവിസേസാ, തസ്മാ ‘‘മോളിയസീവകോ’’തി വുച്ചതി. ഛന്നപരിബ്ബാജകോതി കമ്ബലാദിനാ കോപീനപടിച്ഛാദകപരിബ്ബാജകോ. പിത്തപച്ചയാനീതി പിത്തഹേതുകാനി. ‘‘തിസ്സോ വേദനാ’’തി വത്വാ താസം സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. കുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി പിത്തപച്ചയാ. പിത്തഭേസജ്ജം കരിസ്സാമീതി ഭേസജ്ജസമ്ഭരണത്ഥഞ്ചേവ തദത്ഥം ആമിസകിഞ്ജക്ഖസമ്ഭരണത്ഥഞ്ച പാണം ഹനതീതി യോജനാ. മജ്ഝത്തോ ഭേസജ്ജകരണേ ഉദാസീനോ.

തസ്മാതി യസ്മാ പിത്താദിപച്ചയഹേതുകന്തി അത്തനോ ച ലോകസ്സ ച പച്ചക്ഖം അതിധാവന്തി യേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ, തസ്മാ തേസം മിച്ഛാ. പിത്താദീനം തിണ്ണമ്പി സമോധാനസന്നിപാതേ ജാതാനി സന്നിപാതികാനി. പുരിമഉതുനോ വിസദിസോ ഉതുവിപരിണാമോതി ആഹ ‘‘വിസഭാഗഉതുതോ ജാതാനീ’’തി. അനുദകോ ഥദ്ധലൂഖഭൂമിവിഭാഗോ ജങ്ഗലദേസോ, വുത്തവിപരിയായേന അനുപദേസോ വേദിതബ്ബോ. മലയം ഹിമസീതബഹുലോ, ഇതരോ ഉണ്ഹബഹുലോ.

അത്തനോ പകതിചരിയാനം വിസമം കായസ്സ പരിഹരണവസേന, ജാതാനി പന അസയ്ഹസഹനഅദേസഅകാലചരണാദിനാ വേദിതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘മഹാഭാരവഹനാ’’തിആദി. പരസ്സ ഉപക്കമതോ നിബ്ബത്താനി ഓപക്കമികാനീതി ആഹ – ‘‘അയം ചോരോ വാ’’തിആദി. കേവലന്തി ബാഹിരപച്ചയം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം തേനേവ. തേനാഹ ‘‘കമ്മവിപാകതോവ ജാതാനീ’’തി. സക്കാ പടിബാഹിതും പതീകാരേന. ലോകവോഹാരോ നാമ കഥിതോ പിത്തസമുട്ഠാനാദിസമഞ്ഞായ ലോകസിദ്ധത്താ. കാമം സരീരസന്നിസ്സിതാ വേദനാ കമ്മനിബ്ബത്താവ, തസ്സാ പന പച്ചുപ്പന്നപച്ചയവസേന ഏവമയം ലോകവോഹാരോതി വുത്തഞ്ചേവ ഗഹേത്വാ പരവാദപടിസേധോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

സീവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൧൦. അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൭൦-൨൭൮. വേദനാനം അട്ഠാധികം സതം, തസ്സ അട്ഠസതസ്സ തബ്ഭാവസ്സ പരിയായോ കാരണം ഏത്ഥ അത്ഥീതി അട്ഠസതപരിയായോ, സുത്തം. തേനാഹ ‘‘അട്ഠസതസ്സ കാരണഭൂത’’ന്തി. ധമ്മകാരണന്തി പരിയത്തിധമ്മഭൂതം കാരണം. കായികാതി പഞ്ചദ്വാരകായികാ. തേനാഹ ‘‘കാമാവചരേയേവ ലബ്ഭന്തീ’’തി, കാമഭൂമികാതി അത്ഥോ. അരൂപാവചരേ നത്ഥി, തിഭൂമികാതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘അരൂപേ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഖോ ലോകുത്തരം, ന ലോകിയ’’ന്തി. ഇതരാ ഉപേക്ഖാവേദനാ. ഉപവിചരന്തി ഉപേച്ച പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. തംസമ്പയുത്താനന്തി വിചാരസമ്പയുത്താനം.

പടിലാഭതോതി പടിലദ്ധഭാവതോ. സമനുപസ്സതോതി പച്ചവേക്ഖതോ പസ്സതോ. അതീതം ഖണത്തയാതിക്കമേന അതിക്കന്തം, നിരുദ്ധപ്പത്തിയാ നിരുദ്ധം, പകതിവിജഹനേന വിപരിണതം. സമനുസ്സരതോതി ചിന്തയതോ. ഗേഹസ്സിതന്തി കാമഗുണനിസ്സിതം. കാമഗുണാ ഹി ഇധ ഗേഹനിസ്സിതധമ്മേന ഗേഹപരിയായേന വുത്താ.

വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി വിപരിണാമനം വിരജ്ജനലക്ഖണം നിരുജ്ഝനഞ്ച വിദിത്വാ. പുബ്ബേതി അതീതേ. ഏതരഹീതി ഇദാനി വത്തമാനാ. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച യാഥാവതോ പസ്സതോ. ഉസ്സുക്കാപേതുന്തി വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ മഗ്ഗപടിവേധം പാപേതും. നിബ്ബാനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തിതത്താ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സാനി നാമ. ലോകാമിസപടിസംയുത്താനന്തി കാമഗുണനിസ്സിതാനം. തദായതനന്തി തം ആയതനം തം കാരണം അരഹത്തം. അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസൂതി അരിയഫലധമ്മേസു. പിഹന്തി അധിഗമിച്ഛം.

ഉപേക്ഖാതി സോമനസ്സരഹിതഅഞ്ഞാണുപേക്ഖാ. ബാല്യയോഗതോ ബാലസ്സ, തതോ ഏവ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ. കിലേസോധീനം മഗ്ഗോധീഹി അജിതത്താ അനോധിജിനസ്സ. സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തനവിപാകസ്സ അജിതത്താ അവിപാകജിനസ്സ. അനേകാദീനവേ വട്ടേ ആദീനവസ്സ അജാനനേന അനാദീനവദസ്സാവിനോ. പടിപത്തിപടിവേധബാഹുസച്ചാഭാവേന അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. രൂപം സാ നാതിവത്തതി ന അതിക്കമതി ഞാണസമ്പയുത്താഭാവതോ. സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി സബ്ബധമ്മേ സങ്ഗണ്ഹനകോ. തതിയാദീനി യാവ ദസമാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥാനേവ.

അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. നിരാമിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൯. ആരമ്മണതോ സമ്പയോഗതോ ച കിലേസാമിസേന സാമിസാ. നിരാമിസായാതി നിസ്സക്കവചനം. നിരാമിസതരാവാതി ഏകംസവചനം തസ്സാ തഥാ നിസ്സമേതബ്ബതായ. സാ ഹി പീതി സബ്ബസോ സന്തകിലേസാമിസേ സന്താനേ പവത്തിയാ അച്ചന്തസഭാവധമ്മാരമ്മണവിസയതായ സയമ്പി സാതിസയം സന്തസഭാവാകാരേന പവത്തിയാ നിരാമിസായപി നിരാമിസതരാ വുത്താ. തേനാഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അപ്പടിഹാരികന്തി പടിഹരണരഹിതം അപ്പടിഹാരം, കേനചി അനാവടന്തി അത്ഥോ. സേസവാരേസൂതി സുഖവാരഉപേക്ഖാവാരേസു.

വിമോക്ഖവാരോ പന ന അതിദിട്ഠോ ഇതരേഹി വിസദിസത്താ. തേനാഹ ‘‘വിമോക്ഖവാരേ പനാ’’തിആദി. രൂപപടിസംയുത്തോതി ഭാവിതരൂപപടിസംയുത്തോ. സാമിസോ നാമ യസ്മാ സാമിസരൂപപടിബദ്ധവുത്തി ചേവ സാമിസരൂപപടിഭാഗഞ്ച, തസ്മാ ‘‘രൂപാമിസ’’ന്തി വുച്ചതി, തേന രൂപാമിസേന സാമിസോ നാമ. അരൂപാമിസസ്സ അഭാവതോ അരൂപപടിസംയുത്തോ വിമോക്ഖോ നിരാമിസോ നാമ.

നിരാമിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.