൨. വേദനാസംയുത്തം

൧. സഗാഥാവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. വേദനാ ച പജാനാതീതി സച്ചാഭിസമ്ബോധവസേന വുച്ചമാനവേദനാനം പജാനനം സാതിസയസമാധാനപുബ്ബകന്തി ഭഗവതാ ‘‘സമാഹിതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ സമാഹിതോ’’തി. വേദനാതി തിസ്സോപി വേദനാ. ദുക്ഖസച്ചവസേനാതി ദുക്ഖസച്ചഭാവേന, പരിജാനനവസേനാതി അത്ഥോ. സമ്ഭവന്തി സമുദയം തണ്ഹാവിജ്ജാകമ്മഫസ്സാദിപ്പഭേദം ഉപ്പത്തികാരണം. തേനാഹ ‘‘സമുദയസച്ചവസേന പജാനാതീ’’തി. യത്ഥാതി യംനിമിത്തം, യം ആഗമ്മ കാമതണ്ഹാവിജ്ജാദിനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, തേസം അയം നിരോധോ. നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ അരിയമഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ഹി നിബ്ബാനം വേദനാനിരോധോതി വുത്തോ. ഖയം ഗമേതീതി ഖയഗാമീ, തം ഖയഗാമിനം. ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ കാമാനം പാതുകാമതാവസേന പവത്തനതോ, അച്ചന്തമേവ സമുച്ഛിന്നത്താ നത്ഥി ഏതസ്മിം ഛാതന്തി നിച്ഛാതോ. തേനാഹ ‘‘നിത്തണ്ഹോ’’തി. സമ്മസനചാരവേദനാതി സമ്മസനൂപചാരവേദനാ. ദ്വീഹി പദേഹീതി ‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ’’തി ഇമേഹി ദ്വീഹി. ‘‘സതോ’’തി പന ഇദം സമ്പജാനപദസ്സേവ ഉപബ്രൂഹനന്തി അധിപ്പായോ. സേസേഹി ചതൂഹി ചതുസച്ചം കഥിതം, ഇതരേഹി പന ദ്വീഹി ചതുസച്ചബുജ്ഝനമേവ കഥിതം. സബ്ബസങ്ഗാഹികോതി സബ്ബസഭാവധമ്മാനം സങ്ഗണ്ഹനകോ. തേനാഹ ‘‘ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ വുത്തോ’’തി.

സമാധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ദുക്ഖം ന ഹോതീതി അദുക്ഖം, സുഖം ന ഹോതീതി അസുഖം, മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അദുക്ഖമസുഖന്തി വേദയിതസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. സപരസന്താനഗതേ സന്ധായ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഗഹണന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ ച പരസ്സ ചാ’’തി. തേന സബ്ബമ്പി വേദയിതം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നസ്സനസഭാവന്തി ഇത്തരഖണതായ ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം അപസ്സിതബ്ബസഭാവം. പലോകോ ഭേദോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പലോകിനം. തേനാഹ ‘‘ഭിജ്ജനസഭാവ’’ന്തി. ഞാണേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാതി പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനാഞാണേന അനിച്ചാ പഭങ്ഗുനോതി ആരമ്മണതോ, ഉത്തരകാലം അസമ്മോഹതോ മഗ്ഗപരമ്പരായ ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ വയം പസ്സന്തോ. വിരജ്ജതീതി മഗ്ഗവിരാഗേന വിരജ്ജതി. സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ ആരദ്ധവിപസ്സകാനം വസേന ദേസനാതി. ലോകിയലോകുത്തരേഹി ഞാണേഹി യാഥാവതോ പരിജാനനം പടിവിജ്ഝനം ഞാണഫുസനം.

സുഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. സബ്ബമ്പി അട്ഠസതപഭേദം തണ്ഹം ഛിന്ദി സമുച്ഛേദപഹാനവസേന പജഹി. തേനാഹ ‘‘സമുച്ഛിന്ദീ’’തി. യദഗ്ഗേന തണ്ഹാ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നാ, തദഗ്ഗേന സബ്ബാനിപി സഞ്ഞോജനാനീതി ആഹ ‘‘ദസവിധമ്പീ’’തിആദി. സമ്മാതി സുട്ഠു. പഹാനഞ്ച നാമ ഉപായേന ഞായേന പഹാനന്തി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ കാരണേനാ’’തി. ദസ്സനാഭിസമയാതി അസമ്മോഹപടിവേധാ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഭാവപടിച്ഛാദകം മോഹം വിദ്ധംസേന്തോ ഏവ പവത്തതി, തേന മാനോ യാഥാവതോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. യഥാ ഹി സൂരിയേ ഉട്ഠിതേ അന്ധകാരോ വിദ്ധംസിയമാനോ വിഹതോ, ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജമാനേ സോ സബ്ബസോ പഹീനോ ഏവ ഹോതി, ന തസ്മിം സന്താനേ പതിട്ഠം ലഭതി, അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ. തേന വുത്തം ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹീ’’തിആദി. കിച്ചവസേനാതി അസമ്മോഹപടിവേധസങ്ഖാതസ്സ ദസ്സനകിച്ചസ്സ അനിപ്ഫാദനവസേന.

യേ ഇമേ ചത്താരോ അന്താതി സമ്ബന്ധോ. മരിയാദന്തോതി മരിയാദസങ്ഖാതോ അന്തോ. ഏസ നയോ സേസത്തയേപി. തേസൂതി ചതൂസു അന്തേസു. അദും ചതുത്ഥകോടിസങ്ഖാതം സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം പരിച്ഛേദം അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ പഹീനത്താ ച അകാസീതി യോജനാ. സമുസ്സയോ അത്തഭാവോ.

ന രിഞ്ചതീതി ന വിവേചേതി ന വിസ്സജ്ജേതി. തേനാഹ ‘‘സമ്പജഞ്ഞം ന ജഹതീ’’തി, സമ്പജഞ്ഞം ന പരിച്ചജതീതി അത്ഥോ. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി ഇമസ്സ ‘‘ദിട്ഠധമ്മേ അനാസവോ’’തി ഇമസ്സ വസേന അത്ഥം വദന്തോ ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ’’തി അവോച സഉപാദിസേസനിബ്ബാനവസേന. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി വാ ദിട്ഠേ-ധമ്മേ അനാസവോ ധമ്മട്ഠോ വേദഗൂ കായസ്സ ഭേദാ മനുസ്സോ ദേവോതി വാ പഞ്ഞത്തിം ന ഉപേതീതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനവസേനപി അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. ഏത്ഥ ച സുഖാദീസു വേദനാസു യഥാക്കമം രാഗാനുസയാദയോ കഥിതാതി ആഹ – ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ ആരമ്മണാനുസയോ കഥിതോ’’തി. യോ ഹി രാഗാദി പച്ചയസമവായേ അതിഇട്ഠാദീസു ഉപ്പജ്ജനാരഹോ മഗ്ഗേന അപ്പഹീനോ, സോ ‘‘രാഗാനുസയോ’’തിആദിനാ വുത്തോ, അപ്പഹീനത്ഥോ സോ മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബോ, ന പരിയുട്ഠാനാഭിഭവത്ഥോതി.

പഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പാതാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. യത്ഥ പതിട്ഠാ നത്ഥി ഏകന്തികാതി ഏകന്തികസ്സ മഹതോ പാതസ്സ അലന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി ഏത്ഥ പതിട്ഠാ’’തി. അസമ്ഭൂതത്ഥന്തി ന സമ്ഭൂതത്ഥം, മുസാതി അത്ഥോ. സോതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ. യം തം ഉദകം പതതീതി യോജനാ. യസ്മാ സമുദ്ദപിട്ഠേ അന്തരന്തരാ വേരമ്ഭവാതസദിസോ മഹാവാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഉഗ്ഗച്ഛാപേതി, തം കദാചി ചക്കവാളാഭിമുഖം, കദാചി സിനേരുപാദാഭിമുഖം ഗന്ത്വാ തം പതിഹനതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ബലവാമുഖം മഹാസമുദ്ദസ്സാ’’തിആദി. വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാതി മഹതാ വാതവേഗേന സമുദ്ധതം തേനേവ വേഗേന പക്ഖന്ദന്തഞ്ച ഹുത്വാ. മഹാനരകപപാതോ വിയാതി യോജനായാമവിത്ഥാരഗമ്ഭീരസോബ്ഭപപാതോ വിയ ഹോതി. തഥാരൂപാനന്തി തത്ഥ വസിതും സമത്ഥാനം. അസന്തന്തി അഭൂതം. അത്ഥവസേന ഹി വാചാ അഭൂതം നാമ.

ന പതിട്ഠാസീതി പതിട്ഠം ന ലഭി. അനിബദ്ധന്തി അനിബന്ധനത്ഥം യംകിഞ്ചി. ദുബ്ബലഞാണോതി ഞാണബലരഹിതോ. ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി വത്വാ ‘‘സുതവാ അരിയസാവകോ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സോതാപന്നോ ധുര’’ന്തി വുത്തം. ഇതരേസു അരിയസാവകേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേസഞ്ഹി വേദനാ സുപരിഞ്ഞാതാ. ബലവവിപസ്സകോ…പേ… യോഗാവചരോപി വട്ടതി മത്തസോ വേദനാനം പരിഞ്ഞാതത്താ.

പാതാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. വിപരിണാമനവസേന ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാതി കിഞ്ചാപി സുഖാ, പരിണാമദുക്ഖതാ പന സുഖവേദനായ ഏകന്തികാതി. വിനിവിജ്ഝനട്ഠേനാതി പീളനവസേന അത്തഭാവസ്സ വിജ്ഝനട്ഠേന. ഹുത്വാതി പച്ചയസമാഗമേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ. തേന പാകഭാവപുബ്ബകോ അത്തലാഭോ വുത്തോ. അഭാവാകാരേനാതി ഭങ്ഗുപഗമനാകാരേന. തേന വിദ്ധംസഭാവോ വുത്തോ. ഉഭയേന ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നതായ സിഖപ്പത്തം അനിച്ചതം ദസ്സേതി. സ്വായം ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ ഇതരാസുപി വേദനാസു ലബ്ഭതേവ, അധികോ ച പന ദ്വിന്നം ദുക്ഖസഭാവോ. ദുക്ഖതാവസേന പുരിമാനം വേദനാനം ദട്ഠബ്ബതായ ദസ്സിതത്താ പച്ഛിമായ വേദനായ ഏവം ദട്ഠബ്ബതാ ദസ്സിതാ. അദ്ദാതി ഞാണഗതിയാ സച്ഛികത്വാ അദക്ഖി. ഞാണഗമനഞ്ഹേതം, യദിദം ദുക്ഖതോ ദസ്സനം. സന്തസഭാവം സുഖദുക്ഖതോ ഉപസന്തരൂപത്താ.

ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. ദ്വീസു ജനേസൂതി സുതവന്തഅസ്സുതവന്തേസു ദ്വീസു ജനേസു. അനുഗതവേധന്തി പുബ്ബേ പവത്തവേധസ്സ അനുഗതവേധം. ബലവതരാ ദിഗുണാ വിയ ഹുത്വാ ദള്ഹതരപവത്തിയാ. ഏവമേവാതി യഥാ വിദ്ധസ്സ പുരിസസ്സ അനുവേധനാ ബലവതരാ, ഏവമേവ. സമാധിമഗ്ഗഫലാനി നിസ്സരണം വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന. സമാധിസീസേന ഹേത്ഥ ഝാനഞ്ച ഗഹിതം. സോ ന ജാനാതി അനധിഗതത്താ. നിസ്സരണന്തി ജാനാതി അനിസ്സരണമേവ. താസം സമധിഗതാനം സുഖദുക്ഖവേദനാനം. ന വിപ്പയുത്തോ അപ്പഹീനകിലേസത്താ. സങ്ഖാതധമ്മസ്സാതി സങ്ഖായ പഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതചതുക്ഖന്ധസ്സ. തേനാഹ ‘‘തുലിതധമ്മസ്സാ’’തി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ പുരിമസുത്തേ വിയ ആരമ്മണാനുസയോവ കഥിതോ, സോ പന തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അനുരോധവിരോധപഹാനസ്സ വുത്തത്താ ഖീണാസവോ ധുരം. അനാഗാമീപി വട്ടതി, തസ്സ വിരോധപ്പഹാനം ലബ്ഭതി.

സല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. സദ്ദഹിത്വാ ഗിലാനേ ഉപട്ഠാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തീതി യോജനാ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ. കമ്മട്ഠാനാനുയോഗോ സപ്പായോ യേസം തേ കമ്മട്ഠാനസപ്പായാ, സതിപട്ഠാനരതാതി അത്ഥോ. അനിച്ചതം അനുപസ്സന്തോതി കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നായ വേദനായ ച അനിച്ചതം അനുപസ്സന്തോ. വയം അനുപസ്സന്തോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വയന്തി പന തായ ഏവ ഖയസങ്ഖാതം. വിരാഗന്തി വിരജ്ജനം. പടിനിസ്സഗ്ഗന്തി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗം, പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗമ്പി വാ.

ആഗമനീയപടിപദാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ ആഗമനട്ഠാനിയാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. പുബ്ബഭാഗായേവ ന ലോകുത്തരാ. സമ്പജഞ്ഞം പുബ്ബഭാഗിയമേവ. തിസ്സോ അനുപസ്സനാ പുബ്ബഭാഗായേവ വിപസ്സനാപരിയാപന്നത്താ. മിസ്സകാതി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. ഭാവനാകാലോ ദസ്സിതോ ‘‘നിരോധാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ രാഗാനുസയോ പഹീയതീ’’തി വുത്തത്താ.

പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫൬-൨൫൭. ഫസ്സം പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ഫസ്സസീസേന ഫസ്സായതനാനം ഗഹണം. ന ഹി ഫസ്സായതനേഹി വിനാ ഫസ്സസ്സ സമ്ഭവോ. തേനാഹ ‘‘കായോവ ഹി ഏത്ഥ ഫസ്സോതി വുത്തോ’’തി, ഫസ്സസീസേന വുത്തോതി അധിപ്പായോ. നവമം ഉത്താനമേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഫസ്സമൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. സുഖവേദനായ ഹിതം സുഖവേദനിയം. സോ പനേസ ഹിതഭാവോ പച്ചയഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂത’’ന്തി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തദ്വയേതി ഇമസ്മിം നവമേ ദസമേ ച സുത്തേപി. സമ്മസനചാരവേദനാതി സമ്മസനീയവേദനാ ഏവ കഥിതാ, ന ലോകുത്തരാതി അധിപ്പായോ.

ഫസ്സമൂലകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സഗാഥാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രഹോഗതവഗ്ഗോ

൧. രഹോഗതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. യംകിഞ്ചി വേദയിതന്തി ‘‘സുഖം ദുക്ഖം അദുക്ഖമസുഖ’’ന്തി വുത്തം വേദയിതം ദുക്ഖസ്മിം അന്തോഗധം, ദുക്ഖന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി പരിയായേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തം സബ്ബം ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ’’തി. യാ ഏസാതിആദീസു യോ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാസങ്ഖാതോ ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ, യാ ഖയസഭാവതാ വിനസ്സനസഭാവതാ ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വിധാ വിപരിണാമനസഭാവതാ, ഏതം സന്ധായ ഉദ്ദിസ്സ സബ്ബം വേദയിതം ദുക്ഖന്തി മയാ വുത്തന്തി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ. സാതി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാ. വേദനാനമ്പി അനിച്ചതാ ഏവ സങ്ഖാരസഭാവത്താ. താസം അനിച്ചതാ ച നാമ മരണം ഭങ്ഗോതി കത്വാ തതോ ഉത്തരി ദുക്ഖം നാമ നത്ഥീതി സബ്ബാ വേദനാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വുത്താ, യഥാ ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി ച, ‘‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി ച വുത്തം. ഇദം സുത്തപദം. ചത്താരോ ആരുപ്പാതി ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ. ഏത്ഥാതി ച ഏതസ്മിം പടിപ്പസ്സദ്ധിവാരേ.

രഹോഗതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഗാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. പുരത്ഥിമാതി വിഭത്തിലോപേന നിദ്ദേസോ, നിസ്സക്കേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനം. പഠമജ്ഝാനാദിവസേനാതി പഠമദുതിയജ്ഝാനവസേന. അനുസ്സതിവസേനാതി നിദസ്സനമത്തം അഞ്ഞസ്സപി ഉപചാരജ്ഝാനഗ്ഗഹിതസ്സ സവിതക്കചാരസ്സ നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ ലബ്ഭനതോ. തസ്സപി വാ പഠമജ്ഝാനാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കാമഹേതു ദുക്ഖപ്പത്താനം ദുക്ഖവേദനാ കാമാമിസേന സാമിസാ വേദനാ. അനുത്തരവിമോക്ഖാ നാമ അരഹത്തഫലം. ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ തസ്മിം അനിജ്ഝമാനേ പിഹപ്പച്ചയാ ഉപ്പന്നദോമനസ്സവേദനാ. നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാവേദനാ നിരാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ നാമ. സവിസേസം പന ദസ്സേതും ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖവേദനാ’’തി വുത്തം.

അഗാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൮. പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൩-൨൬൬. ഹേട്ഠാ കഥിതനയാനേവ, വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ പന തേസം ദേസനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ചതൂസു സുത്തേസു. പുരിമാനി ദ്വേ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന യാവ ഖീണാസവസ്സ കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധി, താവ ദേസനായ പവത്തത്താ ‘‘പരിപുണ്ണപസ്സദ്ധികാനീ’’തി വുത്താനി. താവ പരിപൂരം കത്വാ അദേസിതത്താ ‘‘പച്ഛിമാനി ഉപഡ്ഢപസ്സദ്ധികാനി, ദേസനായാ’’തിആദി വുത്തം.

പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പഞ്ചകങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൭-൨൬൮. ദണ്ഡമുഗ്ഗരം അഗ്ഗസോണ്ഡമുഗ്ഗരം. കാളസുത്തപക്ഖിപനം കാളസുത്തനാളി. വാസിആദീനി പഞ്ച അങ്ഗാനി അസ്സാതി പഞ്ചകങ്ഗോ. വത്ഥുവിജ്ജായ വുത്തവിധിനാ കത്തബ്ബനിസ്സയാനി ഠപേതീതി ഥപതി. പണ്ഡിതഉദായിത്ഥേരോ, ന ലാളുദായിത്ഥേരോ. ദ്വേപാനന്ദാതി അട്ഠകഥായ പദുദ്ധാരോ കതോ – ‘‘ദ്വേപി മയാ ആനന്ദാ’’തി പന പാളിയം. പസാദകായസന്നിസ്സിതാ കായികാ, ചേതോസന്നിസ്സിതാ ചേതസികാ. ആധിപച്ചട്ഠേന സുഖമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി സുഖിന്ദ്രിയം. ഉപവിചാരവസേനാതി രൂപാദീനി ഉപേച്ച വിചരണവസേന. അതീതേ ആരമ്മണേ. പച്ചുപ്പന്നേതി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ. ഏവം അട്ഠാധികം സതം അട്ഠസതം.

പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീതി പുച്ഛാനുസന്ധിആദീഹി വിസും തേഹി അസമ്മിസ്സോ ഏകോ അനുസന്ധി. ഏകാപി വേദനാ കഥിതാ ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ’’തി ആഹരിത്വാ ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി. യസ്മാ ഭഗവാ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖാവേദനം വത്വാ – ‘‘അത്ഥാനന്ദ, ഏതസ്മാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖ’’ന്തിആദിം വദന്തോ ഥപതിനോ വാദം ഉപത്ഥമ്ഭേതി നാമ. തേന ഹി ഉപേക്ഖാവേദനാ ‘‘സുഖ’’ന്തേവ വുത്താ സന്തസഭാവത്താ. അഭിക്കന്തതരന്തി അതിവിയ കന്തതരം മനോരമതരം. തേനാഹ ‘‘സുന്ദരതര’’ന്തി. പണീതതരന്തി പധാനഭാവം നീതതായ ഉളാരതരം. തേനാഹ ‘‘അതപ്പകതര’’ന്തി. സുഖന്തി വുത്താ പടിപക്ഖസ്സ സുട്ഠു ഖാദനേന, സുകരം ഓകാസദാനമസ്സാതി വാ. നിരോധോ സുഖം നാമ സബ്ബസോ ഉദയബ്ബയാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖഭാവസങ്ഖാതേന സുഖട്ഠേനാ’’തി.

സുഖസ്മിംയേവാതി സുഖമിച്ചേവ പഞ്ഞപേതി. നിരോധസമാപത്തിം സീസം കത്വാതി നിരോധസമാപത്തിദേസനായ സീസം ഉത്തമം കത്വാ. ദേസനായ ഉദ്ദേസാധിമുത്തേ ഉട്ഠാപേത്വാ വിത്ഥാരിതത്താ ‘‘നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാ’’തി വുത്തം. ദസമം അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

പഞ്ചകങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രഹോഗതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗോ

൧. സീവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൯. ചൂളാ പന അസ്സ മഹതീ അത്ഥി സവിസേസാ, തസ്മാ ‘‘മോളിയസീവകോ’’തി വുച്ചതി. ഛന്നപരിബ്ബാജകോതി കമ്ബലാദിനാ കോപീനപടിച്ഛാദകപരിബ്ബാജകോ. പിത്തപച്ചയാനീതി പിത്തഹേതുകാനി. ‘‘തിസ്സോ വേദനാ’’തി വത്വാ താസം സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. കുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി പിത്തപച്ചയാ. പിത്തഭേസജ്ജം കരിസ്സാമീതി ഭേസജ്ജസമ്ഭരണത്ഥഞ്ചേവ തദത്ഥം ആമിസകിഞ്ജക്ഖസമ്ഭരണത്ഥഞ്ച പാണം ഹനതീതി യോജനാ. മജ്ഝത്തോ ഭേസജ്ജകരണേ ഉദാസീനോ.

തസ്മാതി യസ്മാ പിത്താദിപച്ചയഹേതുകന്തി അത്തനോ ച ലോകസ്സ ച പച്ചക്ഖം അതിധാവന്തി യേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ, തസ്മാ തേസം മിച്ഛാ. പിത്താദീനം തിണ്ണമ്പി സമോധാനസന്നിപാതേ ജാതാനി സന്നിപാതികാനി. പുരിമഉതുനോ വിസദിസോ ഉതുവിപരിണാമോതി ആഹ ‘‘വിസഭാഗഉതുതോ ജാതാനീ’’തി. അനുദകോ ഥദ്ധലൂഖഭൂമിവിഭാഗോ ജങ്ഗലദേസോ, വുത്തവിപരിയായേന അനുപദേസോ വേദിതബ്ബോ. മലയം ഹിമസീതബഹുലോ, ഇതരോ ഉണ്ഹബഹുലോ.

അത്തനോ പകതിചരിയാനം വിസമം കായസ്സ പരിഹരണവസേന, ജാതാനി പന അസയ്ഹസഹനഅദേസഅകാലചരണാദിനാ വേദിതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘മഹാഭാരവഹനാ’’തിആദി. പരസ്സ ഉപക്കമതോ നിബ്ബത്താനി ഓപക്കമികാനീതി ആഹ – ‘‘അയം ചോരോ വാ’’തിആദി. കേവലന്തി ബാഹിരപച്ചയം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം തേനേവ. തേനാഹ ‘‘കമ്മവിപാകതോവ ജാതാനീ’’തി. സക്കാ പടിബാഹിതും പതീകാരേന. ലോകവോഹാരോ നാമ കഥിതോ പിത്തസമുട്ഠാനാദിസമഞ്ഞായ ലോകസിദ്ധത്താ. കാമം സരീരസന്നിസ്സിതാ വേദനാ കമ്മനിബ്ബത്താവ, തസ്സാ പന പച്ചുപ്പന്നപച്ചയവസേന ഏവമയം ലോകവോഹാരോതി വുത്തഞ്ചേവ ഗഹേത്വാ പരവാദപടിസേധോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

സീവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൧൦. അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൭൦-൨൭൮. വേദനാനം അട്ഠാധികം സതം, തസ്സ അട്ഠസതസ്സ തബ്ഭാവസ്സ പരിയായോ കാരണം ഏത്ഥ അത്ഥീതി അട്ഠസതപരിയായോ, സുത്തം. തേനാഹ ‘‘അട്ഠസതസ്സ കാരണഭൂത’’ന്തി. ധമ്മകാരണന്തി പരിയത്തിധമ്മഭൂതം കാരണം. കായികാതി പഞ്ചദ്വാരകായികാ. തേനാഹ ‘‘കാമാവചരേയേവ ലബ്ഭന്തീ’’തി, കാമഭൂമികാതി അത്ഥോ. അരൂപാവചരേ നത്ഥി, തിഭൂമികാതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘അരൂപേ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഖോ ലോകുത്തരം, ന ലോകിയ’’ന്തി. ഇതരാ ഉപേക്ഖാവേദനാ. ഉപവിചരന്തി ഉപേച്ച പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. തംസമ്പയുത്താനന്തി വിചാരസമ്പയുത്താനം.

പടിലാഭതോതി പടിലദ്ധഭാവതോ. സമനുപസ്സതോതി പച്ചവേക്ഖതോ പസ്സതോ. അതീതം ഖണത്തയാതിക്കമേന അതിക്കന്തം, നിരുദ്ധപ്പത്തിയാ നിരുദ്ധം, പകതിവിജഹനേന വിപരിണതം. സമനുസ്സരതോതി ചിന്തയതോ. ഗേഹസ്സിതന്തി കാമഗുണനിസ്സിതം. കാമഗുണാ ഹി ഇധ ഗേഹനിസ്സിതധമ്മേന ഗേഹപരിയായേന വുത്താ.

വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി വിപരിണാമനം വിരജ്ജനലക്ഖണം നിരുജ്ഝനഞ്ച വിദിത്വാ. പുബ്ബേതി അതീതേ. ഏതരഹീതി ഇദാനി വത്തമാനാ. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച യാഥാവതോ പസ്സതോ. ഉസ്സുക്കാപേതുന്തി വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ മഗ്ഗപടിവേധം പാപേതും. നിബ്ബാനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തിതത്താ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സാനി നാമ. ലോകാമിസപടിസംയുത്താനന്തി കാമഗുണനിസ്സിതാനം. തദായതനന്തി തം ആയതനം തം കാരണം അരഹത്തം. അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസൂതി അരിയഫലധമ്മേസു. പിഹന്തി അധിഗമിച്ഛം.

ഉപേക്ഖാതി സോമനസ്സരഹിതഅഞ്ഞാണുപേക്ഖാ. ബാല്യയോഗതോ ബാലസ്സ, തതോ ഏവ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ. കിലേസോധീനം മഗ്ഗോധീഹി അജിതത്താ അനോധിജിനസ്സ. സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തനവിപാകസ്സ അജിതത്താ അവിപാകജിനസ്സ. അനേകാദീനവേ വട്ടേ ആദീനവസ്സ അജാനനേന അനാദീനവദസ്സാവിനോ. പടിപത്തിപടിവേധബാഹുസച്ചാഭാവേന അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. രൂപം സാ നാതിവത്തതി ന അതിക്കമതി ഞാണസമ്പയുത്താഭാവതോ. സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി സബ്ബധമ്മേ സങ്ഗണ്ഹനകോ. തതിയാദീനി യാവ ദസമാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥാനേവ.

അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. നിരാമിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൯. ആരമ്മണതോ സമ്പയോഗതോ ച കിലേസാമിസേന സാമിസാ. നിരാമിസായാതി നിസ്സക്കവചനം. നിരാമിസതരാവാതി ഏകംസവചനം തസ്സാ തഥാ നിസ്സമേതബ്ബതായ. സാ ഹി പീതി സബ്ബസോ സന്തകിലേസാമിസേ സന്താനേ പവത്തിയാ അച്ചന്തസഭാവധമ്മാരമ്മണവിസയതായ സയമ്പി സാതിസയം സന്തസഭാവാകാരേന പവത്തിയാ നിരാമിസായപി നിരാമിസതരാ വുത്താ. തേനാഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അപ്പടിഹാരികന്തി പടിഹരണരഹിതം അപ്പടിഹാരം, കേനചി അനാവടന്തി അത്ഥോ. സേസവാരേസൂതി സുഖവാരഉപേക്ഖാവാരേസു.

വിമോക്ഖവാരോ പന ന അതിദിട്ഠോ ഇതരേഹി വിസദിസത്താ. തേനാഹ ‘‘വിമോക്ഖവാരേ പനാ’’തിആദി. രൂപപടിസംയുത്തോതി ഭാവിതരൂപപടിസംയുത്തോ. സാമിസോ നാമ യസ്മാ സാമിസരൂപപടിബദ്ധവുത്തി ചേവ സാമിസരൂപപടിഭാഗഞ്ച, തസ്മാ ‘‘രൂപാമിസ’’ന്തി വുച്ചതി, തേന രൂപാമിസേന സാമിസോ നാമ. അരൂപാമിസസ്സ അഭാവതോ അരൂപപടിസംയുത്തോ വിമോക്ഖോ നിരാമിസോ നാമ.

നിരാമിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.