൨. രഹോഗതവഗ്ഗോ

൧. രഹോഗതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. യംകിഞ്ചി വേദയിതന്തി ‘‘സുഖം ദുക്ഖം അദുക്ഖമസുഖ’’ന്തി വുത്തം വേദയിതം ദുക്ഖസ്മിം അന്തോഗധം, ദുക്ഖന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി പരിയായേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തം സബ്ബം ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ’’തി. യാ ഏസാതിആദീസു യോ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാസങ്ഖാതോ ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ, യാ ഖയസഭാവതാ വിനസ്സനസഭാവതാ ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വിധാ വിപരിണാമനസഭാവതാ, ഏതം സന്ധായ ഉദ്ദിസ്സ സബ്ബം വേദയിതം ദുക്ഖന്തി മയാ വുത്തന്തി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ. സാതി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാ. വേദനാനമ്പി അനിച്ചതാ ഏവ സങ്ഖാരസഭാവത്താ. താസം അനിച്ചതാ ച നാമ മരണം ഭങ്ഗോതി കത്വാ തതോ ഉത്തരി ദുക്ഖം നാമ നത്ഥീതി സബ്ബാ വേദനാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വുത്താ, യഥാ ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി ച, ‘‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി ച വുത്തം. ഇദം സുത്തപദം. ചത്താരോ ആരുപ്പാതി ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ. ഏത്ഥാതി ച ഏതസ്മിം പടിപ്പസ്സദ്ധിവാരേ.

രഹോഗതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഗാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. പുരത്ഥിമാതി വിഭത്തിലോപേന നിദ്ദേസോ, നിസ്സക്കേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനം. പഠമജ്ഝാനാദിവസേനാതി പഠമദുതിയജ്ഝാനവസേന. അനുസ്സതിവസേനാതി നിദസ്സനമത്തം അഞ്ഞസ്സപി ഉപചാരജ്ഝാനഗ്ഗഹിതസ്സ സവിതക്കചാരസ്സ നിരാമിസസ്സ സുഖസ്സ ലബ്ഭനതോ. തസ്സപി വാ പഠമജ്ഝാനാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കാമഹേതു ദുക്ഖപ്പത്താനം ദുക്ഖവേദനാ കാമാമിസേന സാമിസാ വേദനാ. അനുത്തരവിമോക്ഖാ നാമ അരഹത്തഫലം. ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ തസ്മിം അനിജ്ഝമാനേ പിഹപ്പച്ചയാ ഉപ്പന്നദോമനസ്സവേദനാ. നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാവേദനാ നിരാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ നാമ. സവിസേസം പന ദസ്സേതും ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖവേദനാ’’തി വുത്തം.

അഗാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൮. പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൩-൨൬൬. ഹേട്ഠാ കഥിതനയാനേവ, വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ പന തേസം ദേസനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ചതൂസു സുത്തേസു. പുരിമാനി ദ്വേ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന യാവ ഖീണാസവസ്സ കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധി, താവ ദേസനായ പവത്തത്താ ‘‘പരിപുണ്ണപസ്സദ്ധികാനീ’’തി വുത്താനി. താവ പരിപൂരം കത്വാ അദേസിതത്താ ‘‘പച്ഛിമാനി ഉപഡ്ഢപസ്സദ്ധികാനി, ദേസനായാ’’തിആദി വുത്തം.

പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പഞ്ചകങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൭-൨൬൮. ദണ്ഡമുഗ്ഗരം അഗ്ഗസോണ്ഡമുഗ്ഗരം. കാളസുത്തപക്ഖിപനം കാളസുത്തനാളി. വാസിആദീനി പഞ്ച അങ്ഗാനി അസ്സാതി പഞ്ചകങ്ഗോ. വത്ഥുവിജ്ജായ വുത്തവിധിനാ കത്തബ്ബനിസ്സയാനി ഠപേതീതി ഥപതി. പണ്ഡിതഉദായിത്ഥേരോ, ന ലാളുദായിത്ഥേരോ. ദ്വേപാനന്ദാതി അട്ഠകഥായ പദുദ്ധാരോ കതോ – ‘‘ദ്വേപി മയാ ആനന്ദാ’’തി പന പാളിയം. പസാദകായസന്നിസ്സിതാ കായികാ, ചേതോസന്നിസ്സിതാ ചേതസികാ. ആധിപച്ചട്ഠേന സുഖമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി സുഖിന്ദ്രിയം. ഉപവിചാരവസേനാതി രൂപാദീനി ഉപേച്ച വിചരണവസേന. അതീതേ ആരമ്മണേ. പച്ചുപ്പന്നേതി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ. ഏവം അട്ഠാധികം സതം അട്ഠസതം.

പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീതി പുച്ഛാനുസന്ധിആദീഹി വിസും തേഹി അസമ്മിസ്സോ ഏകോ അനുസന്ധി. ഏകാപി വേദനാ കഥിതാ ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ’’തി ആഹരിത്വാ ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി. യസ്മാ ഭഗവാ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖാവേദനം വത്വാ – ‘‘അത്ഥാനന്ദ, ഏതസ്മാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖ’’ന്തിആദിം വദന്തോ ഥപതിനോ വാദം ഉപത്ഥമ്ഭേതി നാമ. തേന ഹി ഉപേക്ഖാവേദനാ ‘‘സുഖ’’ന്തേവ വുത്താ സന്തസഭാവത്താ. അഭിക്കന്തതരന്തി അതിവിയ കന്തതരം മനോരമതരം. തേനാഹ ‘‘സുന്ദരതര’’ന്തി. പണീതതരന്തി പധാനഭാവം നീതതായ ഉളാരതരം. തേനാഹ ‘‘അതപ്പകതര’’ന്തി. സുഖന്തി വുത്താ പടിപക്ഖസ്സ സുട്ഠു ഖാദനേന, സുകരം ഓകാസദാനമസ്സാതി വാ. നിരോധോ സുഖം നാമ സബ്ബസോ ഉദയബ്ബയാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖഭാവസങ്ഖാതേന സുഖട്ഠേനാ’’തി.

സുഖസ്മിംയേവാതി സുഖമിച്ചേവ പഞ്ഞപേതി. നിരോധസമാപത്തിം സീസം കത്വാതി നിരോധസമാപത്തിദേസനായ സീസം ഉത്തമം കത്വാ. ദേസനായ ഉദ്ദേസാധിമുത്തേ ഉട്ഠാപേത്വാ വിത്ഥാരിതത്താ ‘‘നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേനാ’’തി വുത്തം. ദസമം അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

പഞ്ചകങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രഹോഗതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.