൧. സഗാഥാവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. വേദനാ ച പജാനാതീതി സച്ചാഭിസമ്ബോധവസേന വുച്ചമാനവേദനാനം പജാനനം സാതിസയസമാധാനപുബ്ബകന്തി ഭഗവതാ ‘‘സമാഹിതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ സമാഹിതോ’’തി. വേദനാതി തിസ്സോപി വേദനാ. ദുക്ഖസച്ചവസേനാതി ദുക്ഖസച്ചഭാവേന, പരിജാനനവസേനാതി അത്ഥോ. സമ്ഭവന്തി സമുദയം തണ്ഹാവിജ്ജാകമ്മഫസ്സാദിപ്പഭേദം ഉപ്പത്തികാരണം. തേനാഹ ‘‘സമുദയസച്ചവസേന പജാനാതീ’’തി. യത്ഥാതി യംനിമിത്തം, യം ആഗമ്മ കാമതണ്ഹാവിജ്ജാദിനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, തേസം അയം നിരോധോ. നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ അരിയമഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ഹി നിബ്ബാനം വേദനാനിരോധോതി വുത്തോ. ഖയം ഗമേതീതി ഖയഗാമീ, തം ഖയഗാമിനം. ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ കാമാനം പാതുകാമതാവസേന പവത്തനതോ, അച്ചന്തമേവ സമുച്ഛിന്നത്താ നത്ഥി ഏതസ്മിം ഛാതന്തി നിച്ഛാതോ. തേനാഹ ‘‘നിത്തണ്ഹോ’’തി. സമ്മസനചാരവേദനാതി സമ്മസനൂപചാരവേദനാ. ദ്വീഹി പദേഹീതി ‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ’’തി ഇമേഹി ദ്വീഹി. ‘‘സതോ’’തി പന ഇദം സമ്പജാനപദസ്സേവ ഉപബ്രൂഹനന്തി അധിപ്പായോ. സേസേഹി ചതൂഹി ചതുസച്ചം കഥിതം, ഇതരേഹി പന ദ്വീഹി ചതുസച്ചബുജ്ഝനമേവ കഥിതം. സബ്ബസങ്ഗാഹികോതി സബ്ബസഭാവധമ്മാനം സങ്ഗണ്ഹനകോ. തേനാഹ ‘‘ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ വുത്തോ’’തി.

സമാധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ദുക്ഖം ന ഹോതീതി അദുക്ഖം, സുഖം ന ഹോതീതി അസുഖം, മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അദുക്ഖമസുഖന്തി വേദയിതസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. സപരസന്താനഗതേ സന്ധായ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഗഹണന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ ച പരസ്സ ചാ’’തി. തേന സബ്ബമ്പി വേദയിതം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നസ്സനസഭാവന്തി ഇത്തരഖണതായ ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം അപസ്സിതബ്ബസഭാവം. പലോകോ ഭേദോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പലോകിനം. തേനാഹ ‘‘ഭിജ്ജനസഭാവ’’ന്തി. ഞാണേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാതി പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനാഞാണേന അനിച്ചാ പഭങ്ഗുനോതി ആരമ്മണതോ, ഉത്തരകാലം അസമ്മോഹതോ മഗ്ഗപരമ്പരായ ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ വയം പസ്സന്തോ. വിരജ്ജതീതി മഗ്ഗവിരാഗേന വിരജ്ജതി. സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ ആരദ്ധവിപസ്സകാനം വസേന ദേസനാതി. ലോകിയലോകുത്തരേഹി ഞാണേഹി യാഥാവതോ പരിജാനനം പടിവിജ്ഝനം ഞാണഫുസനം.

സുഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. സബ്ബമ്പി അട്ഠസതപഭേദം തണ്ഹം ഛിന്ദി സമുച്ഛേദപഹാനവസേന പജഹി. തേനാഹ ‘‘സമുച്ഛിന്ദീ’’തി. യദഗ്ഗേന തണ്ഹാ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നാ, തദഗ്ഗേന സബ്ബാനിപി സഞ്ഞോജനാനീതി ആഹ ‘‘ദസവിധമ്പീ’’തിആദി. സമ്മാതി സുട്ഠു. പഹാനഞ്ച നാമ ഉപായേന ഞായേന പഹാനന്തി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ കാരണേനാ’’തി. ദസ്സനാഭിസമയാതി അസമ്മോഹപടിവേധാ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഭാവപടിച്ഛാദകം മോഹം വിദ്ധംസേന്തോ ഏവ പവത്തതി, തേന മാനോ യാഥാവതോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. യഥാ ഹി സൂരിയേ ഉട്ഠിതേ അന്ധകാരോ വിദ്ധംസിയമാനോ വിഹതോ, ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജമാനേ സോ സബ്ബസോ പഹീനോ ഏവ ഹോതി, ന തസ്മിം സന്താനേ പതിട്ഠം ലഭതി, അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ. തേന വുത്തം ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹീ’’തിആദി. കിച്ചവസേനാതി അസമ്മോഹപടിവേധസങ്ഖാതസ്സ ദസ്സനകിച്ചസ്സ അനിപ്ഫാദനവസേന.

യേ ഇമേ ചത്താരോ അന്താതി സമ്ബന്ധോ. മരിയാദന്തോതി മരിയാദസങ്ഖാതോ അന്തോ. ഏസ നയോ സേസത്തയേപി. തേസൂതി ചതൂസു അന്തേസു. അദും ചതുത്ഥകോടിസങ്ഖാതം സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം പരിച്ഛേദം അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ പഹീനത്താ ച അകാസീതി യോജനാ. സമുസ്സയോ അത്തഭാവോ.

ന രിഞ്ചതീതി ന വിവേചേതി ന വിസ്സജ്ജേതി. തേനാഹ ‘‘സമ്പജഞ്ഞം ന ജഹതീ’’തി, സമ്പജഞ്ഞം ന പരിച്ചജതീതി അത്ഥോ. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി ഇമസ്സ ‘‘ദിട്ഠധമ്മേ അനാസവോ’’തി ഇമസ്സ വസേന അത്ഥം വദന്തോ ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ’’തി അവോച സഉപാദിസേസനിബ്ബാനവസേന. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി വാ ദിട്ഠേ-ധമ്മേ അനാസവോ ധമ്മട്ഠോ വേദഗൂ കായസ്സ ഭേദാ മനുസ്സോ ദേവോതി വാ പഞ്ഞത്തിം ന ഉപേതീതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനവസേനപി അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. ഏത്ഥ ച സുഖാദീസു വേദനാസു യഥാക്കമം രാഗാനുസയാദയോ കഥിതാതി ആഹ – ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ ആരമ്മണാനുസയോ കഥിതോ’’തി. യോ ഹി രാഗാദി പച്ചയസമവായേ അതിഇട്ഠാദീസു ഉപ്പജ്ജനാരഹോ മഗ്ഗേന അപ്പഹീനോ, സോ ‘‘രാഗാനുസയോ’’തിആദിനാ വുത്തോ, അപ്പഹീനത്ഥോ സോ മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബോ, ന പരിയുട്ഠാനാഭിഭവത്ഥോതി.

പഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പാതാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. യത്ഥ പതിട്ഠാ നത്ഥി ഏകന്തികാതി ഏകന്തികസ്സ മഹതോ പാതസ്സ അലന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി ഏത്ഥ പതിട്ഠാ’’തി. അസമ്ഭൂതത്ഥന്തി ന സമ്ഭൂതത്ഥം, മുസാതി അത്ഥോ. സോതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ. യം തം ഉദകം പതതീതി യോജനാ. യസ്മാ സമുദ്ദപിട്ഠേ അന്തരന്തരാ വേരമ്ഭവാതസദിസോ മഹാവാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഉഗ്ഗച്ഛാപേതി, തം കദാചി ചക്കവാളാഭിമുഖം, കദാചി സിനേരുപാദാഭിമുഖം ഗന്ത്വാ തം പതിഹനതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ബലവാമുഖം മഹാസമുദ്ദസ്സാ’’തിആദി. വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാതി മഹതാ വാതവേഗേന സമുദ്ധതം തേനേവ വേഗേന പക്ഖന്ദന്തഞ്ച ഹുത്വാ. മഹാനരകപപാതോ വിയാതി യോജനായാമവിത്ഥാരഗമ്ഭീരസോബ്ഭപപാതോ വിയ ഹോതി. തഥാരൂപാനന്തി തത്ഥ വസിതും സമത്ഥാനം. അസന്തന്തി അഭൂതം. അത്ഥവസേന ഹി വാചാ അഭൂതം നാമ.

ന പതിട്ഠാസീതി പതിട്ഠം ന ലഭി. അനിബദ്ധന്തി അനിബന്ധനത്ഥം യംകിഞ്ചി. ദുബ്ബലഞാണോതി ഞാണബലരഹിതോ. ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി വത്വാ ‘‘സുതവാ അരിയസാവകോ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സോതാപന്നോ ധുര’’ന്തി വുത്തം. ഇതരേസു അരിയസാവകേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേസഞ്ഹി വേദനാ സുപരിഞ്ഞാതാ. ബലവവിപസ്സകോ…പേ… യോഗാവചരോപി വട്ടതി മത്തസോ വേദനാനം പരിഞ്ഞാതത്താ.

പാതാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. വിപരിണാമനവസേന ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാതി കിഞ്ചാപി സുഖാ, പരിണാമദുക്ഖതാ പന സുഖവേദനായ ഏകന്തികാതി. വിനിവിജ്ഝനട്ഠേനാതി പീളനവസേന അത്തഭാവസ്സ വിജ്ഝനട്ഠേന. ഹുത്വാതി പച്ചയസമാഗമേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ. തേന പാകഭാവപുബ്ബകോ അത്തലാഭോ വുത്തോ. അഭാവാകാരേനാതി ഭങ്ഗുപഗമനാകാരേന. തേന വിദ്ധംസഭാവോ വുത്തോ. ഉഭയേന ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നതായ സിഖപ്പത്തം അനിച്ചതം ദസ്സേതി. സ്വായം ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ ഇതരാസുപി വേദനാസു ലബ്ഭതേവ, അധികോ ച പന ദ്വിന്നം ദുക്ഖസഭാവോ. ദുക്ഖതാവസേന പുരിമാനം വേദനാനം ദട്ഠബ്ബതായ ദസ്സിതത്താ പച്ഛിമായ വേദനായ ഏവം ദട്ഠബ്ബതാ ദസ്സിതാ. അദ്ദാതി ഞാണഗതിയാ സച്ഛികത്വാ അദക്ഖി. ഞാണഗമനഞ്ഹേതം, യദിദം ദുക്ഖതോ ദസ്സനം. സന്തസഭാവം സുഖദുക്ഖതോ ഉപസന്തരൂപത്താ.

ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. ദ്വീസു ജനേസൂതി സുതവന്തഅസ്സുതവന്തേസു ദ്വീസു ജനേസു. അനുഗതവേധന്തി പുബ്ബേ പവത്തവേധസ്സ അനുഗതവേധം. ബലവതരാ ദിഗുണാ വിയ ഹുത്വാ ദള്ഹതരപവത്തിയാ. ഏവമേവാതി യഥാ വിദ്ധസ്സ പുരിസസ്സ അനുവേധനാ ബലവതരാ, ഏവമേവ. സമാധിമഗ്ഗഫലാനി നിസ്സരണം വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന. സമാധിസീസേന ഹേത്ഥ ഝാനഞ്ച ഗഹിതം. സോ ന ജാനാതി അനധിഗതത്താ. നിസ്സരണന്തി ജാനാതി അനിസ്സരണമേവ. താസം സമധിഗതാനം സുഖദുക്ഖവേദനാനം. ന വിപ്പയുത്തോ അപ്പഹീനകിലേസത്താ. സങ്ഖാതധമ്മസ്സാതി സങ്ഖായ പഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതചതുക്ഖന്ധസ്സ. തേനാഹ ‘‘തുലിതധമ്മസ്സാ’’തി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ പുരിമസുത്തേ വിയ ആരമ്മണാനുസയോവ കഥിതോ, സോ പന തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അനുരോധവിരോധപഹാനസ്സ വുത്തത്താ ഖീണാസവോ ധുരം. അനാഗാമീപി വട്ടതി, തസ്സ വിരോധപ്പഹാനം ലബ്ഭതി.

സല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. സദ്ദഹിത്വാ ഗിലാനേ ഉപട്ഠാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തീതി യോജനാ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ. കമ്മട്ഠാനാനുയോഗോ സപ്പായോ യേസം തേ കമ്മട്ഠാനസപ്പായാ, സതിപട്ഠാനരതാതി അത്ഥോ. അനിച്ചതം അനുപസ്സന്തോതി കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നായ വേദനായ ച അനിച്ചതം അനുപസ്സന്തോ. വയം അനുപസ്സന്തോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വയന്തി പന തായ ഏവ ഖയസങ്ഖാതം. വിരാഗന്തി വിരജ്ജനം. പടിനിസ്സഗ്ഗന്തി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗം, പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗമ്പി വാ.

ആഗമനീയപടിപദാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ ആഗമനട്ഠാനിയാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. പുബ്ബഭാഗായേവ ന ലോകുത്തരാ. സമ്പജഞ്ഞം പുബ്ബഭാഗിയമേവ. തിസ്സോ അനുപസ്സനാ പുബ്ബഭാഗായേവ വിപസ്സനാപരിയാപന്നത്താ. മിസ്സകാതി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. ഭാവനാകാലോ ദസ്സിതോ ‘‘നിരോധാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ രാഗാനുസയോ പഹീയതീ’’തി വുത്തത്താ.

പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫൬-൨൫൭. ഫസ്സം പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ഫസ്സസീസേന ഫസ്സായതനാനം ഗഹണം. ന ഹി ഫസ്സായതനേഹി വിനാ ഫസ്സസ്സ സമ്ഭവോ. തേനാഹ ‘‘കായോവ ഹി ഏത്ഥ ഫസ്സോതി വുത്തോ’’തി, ഫസ്സസീസേന വുത്തോതി അധിപ്പായോ. നവമം ഉത്താനമേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഫസ്സമൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. സുഖവേദനായ ഹിതം സുഖവേദനിയം. സോ പനേസ ഹിതഭാവോ പച്ചയഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂത’’ന്തി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തദ്വയേതി ഇമസ്മിം നവമേ ദസമേ ച സുത്തേപി. സമ്മസനചാരവേദനാതി സമ്മസനീയവേദനാ ഏവ കഥിതാ, ന ലോകുത്തരാതി അധിപ്പായോ.

ഫസ്സമൂലകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സഗാഥാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.