൧൧. യവകലാപിസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൮. യവപുഞ്ജോ സുപരിപക്കയവസമുദായോ. കാജഹത്ഥാതി ദണ്ഡഹത്ഥാ. പോഥേയ്യുന്തി യഥാ യവസങ്ഖാതം ധഞ്ഞം വണ്ടതോ മുച്ചതി, ഏവം പോഥേയ്യും. യവേ സാവേത്വാതി യവസീസതോ യവേ പോഥനേന മോചേത്വാ വിവേചേത്വാ.

ചതുമഹാപഥോ വിയ ഛ ആയതനാനി ആരമ്മണദണ്ഡകേഹി ഹനനട്ഠാനത്താ. യവകലാപീ വിയ സത്തോ തേഹി ഹഞ്ഞമാനത്താ. ഛ ബ്യാഭങ്ഗിയോ വിയ സഭാവതോ ഛധാപി പച്ചേകം ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തവസേന അട്ഠാരസ ആരമ്മണാനി യവകലാപട്ഠാനിയസ്സ സത്തസ്സ ഹനനതോ. ഭവപത്ഥനായ അപരാപരുപ്പത്തിം സന്ധായ ‘‘ഭവപത്ഥനാ കിലേസാ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. ഭവപത്ഥനാ ച തസ്സ പച്ചയഭൂതാ കിലേസാ ചാതി ഭവപത്ഥനാകിലേസാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ സത്താനം വട്ടദുക്ഖം നാമ സബ്ബമ്പി തം ഭവപത്ഥനാമൂലകം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏവം സത്താ’’തിആദി. ഭവപത്ഥനകിലേസാതി ച ഭവപത്ഥനാമൂലകം കിലേസം.

ഭുമ്മന്തി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മം. തേനാഹ ‘‘സുധമ്മായ ദ്വാരേ’’തി. ന കതന്തി ദുക്ഖുപ്പാദനം ന കതം. നവഗൂഥസൂകരം വിയാതി നവഗൂഥഭക്ഖസൂകരം വിയ. ചിത്തേനേവാതി യോ ബജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തേനേവ. തസ്മാതി യസ്മാ വേപചിത്തിബന്ധനസ്സ ബന്ധനമുച്ചനം വിയ, തസ്മാ ‘‘വേപചിത്തിബന്ധന’’ന്തി വുത്തം. ഞാണമോക്ഖം ബന്ധനന്തി ഞാണേന മുച്ചനം ബന്ധനം.

മഞ്ഞമാനോതി പരികപ്പിതതണ്ഹാവസേന ‘‘ഏതം മമാ’’തി, ദിട്ഠിവസേന ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി, മാനവസേന ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി മഞ്ഞന്തോ. ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ മഞ്ഞമാനവത്ഥുനോ അഭാവാ ‘‘ഖന്ധേ മഞ്ഞന്തോ’’തി വുത്തം. ഏതന്തി ‘‘മാരസ്സാ’’തി ഏതം സാമിവചനം. കിലേസമാരേന ബദ്ധോതി കിലേസമാരേന തേനേവ കിലേസബന്ധനേന ബദ്ധോ. മുത്തോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തണ്ഹാമഞ്ഞനായ സതി ദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാനം പസങ്ഗോ ഏവ നത്ഥീതി യഥാ ‘‘അസ്മീ’’തി പദേന ദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാ വുത്താ ഹോന്തി, ഏവം തണ്ഹാമഞ്ഞിതാപീതി വുത്തം ‘‘അസ്മീതി പദേന തണ്ഹാമഞ്ഞിതം വുത്ത’’ന്തി. അയമഹമസ്മീതി പദേന ദിട്ഠിമഞ്ഞിതന്തി ഏതരഹി ലബ്ഭമാനദിട്ഠിവത്ഥുവസേനേവ. ഭവിസ്സന്തി അനാഗതദിട്ഠിവത്ഥുപരികപ്പനവസേനേവ ദിട്ഠിമഞ്ഞിതം. യേഭുയ്യേന ഹി അനാഗതാലിങ്ഗനാ സസ്സതദിട്ഠി. ഉച്ഛേദവസേന ദിട്ഠിമഞ്ഞിതമേവാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. രൂപീതിആദീനി പദാനി. സസ്സതസ്സേവാതി സസ്സതഗാഹസ്സേവ പഭേദദീപനാനി. യസ്മാ മഞ്ഞിതം ആബാധവസേന രോഗോ, അന്തോദോസവസേന ഗണ്ഡോ, അങ്ഗനികന്തവസേന സല്ലം, തസ്മാ ഇമേഹി തണ്ഹാദീഹി കിലേസേഹി പാകടചലനവസേന ഇഞ്ജന്തി ചേവ, അപാകടസഞ്ചലനവസേന ഫന്ദന്തി ച. പപഞ്ചിതം സംസാരേ ചിരായനം ദട്ഠബ്ബം, ഖന്ധസന്താനസ്സ വാ വിത്ഥാരണം. പമത്താകാരപ്പത്താ മുച്ഛനാകാരപ്പത്താ. തേസന്തി തണ്ഹാദിട്ഠികിലേസാനം. ആകാരദസ്സനത്ഥന്തി പവത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം.

മാനോ നാമ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ മജ്ജനാകാരപ്പവത്തി. തണ്ഹായ സമ്പയുത്തമാനവസേനാതി കസ്മാ വുത്തം? നനു സബ്ബോ മാനോ തണ്ഹാസമ്പയുത്തോ? സതി ഹി ബ്യഭിചാരേ വിസേസനം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി. സച്ചമേതം, തണ്ഹാ പന അത്ഥി മാനസ്സ പച്ചയഭൂതാ, അത്ഥി മാനസ്സ അപ്പച്ചയഭൂതാ, യതോ മാനോ അനിയതോ വുച്ചതി. തഥാ ഹി പട്ഠാനേ ‘‘സംയോജനം ധമ്മം പടിച്ച സംയോജനോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ സംയോജനാനി സംയോജനേഹി യഥാലാഭം യോജേത്വാ ദസ്സിതയോജനായ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച മാനസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വത്വാ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി, ‘‘മാനസംയോജനം പടിച്ച ഭവരാഗസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ച വത്വാ ‘‘ഭവരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച കാമരാഗഭവരാഗസംയോജനേഹി മാനസ്സ അനിയതഭാവോ പകാസിതോ. തത്ഥ യാ തണ്ഹാ ബലവതീ, തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘തണ്ഹായ സമ്പയുത്തമാനവസേനാ’’തി. ബലവതണ്ഹാസമ്പയുത്തോ ഹി മാനോ സയമ്പി ബലവാ ഹുത്വാ അസ്മീതി സവിസേസം മജ്ജനവസേന പവത്തതീതി.

ദിട്ഠിവസേനാതി മാനമൂലകദിട്ഠിവസേന. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ ഹി ബഹുലമാനുപേതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീസു ഏകം ഉദ്ദിസ്സ അയമഹമസ്മീതി ദിട്ഠിയാ ഉപ്പന്നായ മാനസ്സ അപ്പഹീനത്താ മാനോപി തത്ഥ തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി മാനമൂലകം ദിട്ഠിം സന്ധായാഹ ‘‘അയമഹമസ്മീതി ദിട്ഠിവസേന വുത്ത’’ന്തി. ചോദകോ പന ഇമമത്ഥം അജാനന്തോ അനുപലബ്ഭമാനമേവ സമ്പയോഗത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘ആമ നത്ഥീ’’തി തമത്ഥം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘മാനസ്സ പനാ’’തിആദിനാ പരിഹാരമാഹ. തസ്സത്ഥോ വുത്തോ ഏവ.

യവകലാപിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസീവിസവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥോ പണ്ണാസകോ.

സളായതനസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.