൧൯. ആസീവിസവഗ്ഗോ

൧. ആസീവിസോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. യേ ഭിക്ഖൂ തദാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, തേസു കേചി ഏകവിഹാരിനോ, കേചി അത്തദുതിയാ, കേചി അത്തതതിയാ, കേചി അത്തചതുത്ഥാ, കേചി അത്തപഞ്ചമാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞായതനേസു വിഹരന്തീതി വുത്തം – ‘‘ഏകചാരിക…പേ… പഞ്ചചാരികേ’’തി. സമാനജ്ഝാസയതാ സഭാഗവുത്തിനോ. കമ്മട്ഠാനാനുയുഞ്ജനസ്സ കാരകേ. തതോ ഏവ തത്ഥ യുത്തപയുത്തേ. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന കാരണഭൂതേന. പച്ചയഭൂതന്തി അപസ്സയഭൂതം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി അയം മാതികാനിക്ഖേപോ. തേസം മാതികായ വിത്ഥാരഭാജനം. വാസനാ ഭവിസ്സതീതി വാസനാവഹം ഭവിസ്സതി. സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയാതിആദി ഇമിസ്സാ ദേസനായ അനഞ്ഞസാധാരണതായ സുദുക്കരഭാവദസ്സനം.

മഞ്ചട്ഠേസു മഞ്ചസമഞ്ഞാ വിയ മുഖട്ഠം വിസം ‘‘മുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതം. സുക്ഖകട്ഠസദിസഭാവാപാദനതോ ‘‘കട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതീതി കട്ഠം മുഖം ഏതസ്സാതി കട്ഠമുഖോ, ദംസനാദിനാ കട്ഠസദിസഭാവകരോ സപ്പോ. അഥ വാ കട്ഠസദിസഭാവാപാദനതോ കട്ഠം വിസം വാ മുഖേ ഏതസ്സാതി കട്ഠമുഖോ. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേ ചത്താരോതി ഇമേ വിസകിച്ചഭേദേന ചത്താരോ. ഇദാനി തം നേസം വിസകിച്ചഭേദം ദസ്സേതും ‘‘തേസൂ’’തിആദി വുത്തം. അയസൂലസമപ്പിതം വിയാതി അബ്ഭന്തരേ അയസൂലം അനുപ്പവേസിതം വിയ. പക്കപൂതിപനസം വിയാതി പച്ചിത്വാ കാലാതിക്കമേ കുഥിതപനസഫലം വിയ. ചങ്ഗവാരേതി രജകാനം ഖാരപരിസ്സാവനേ സുരാപരിസ്സാവനേ വാ. അനവസേസം ഛിജ്ജനേന അസനിപാതട്ഠാനം വിയ. മഹാനിഖാദനേനാതി മഹന്തേന നിഖാദനേന.

വിസവേഗവികാരേനാതി വിസവേഗഗതേന വികാരേന. വാതേനാതി തസ്സ സപ്പസ്സ സരീരം ഫുസിത്വാ ഉഗ്ഗതവാതേന. നാസവാതേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിവസേനാതി തേസംയേവ സോളസന്നം സപ്പാനം ആഗതവിസോതിആദിപുഗ്ഗലനാമസ്സ വസേന ചതുസട്ഠി ഹോന്തി പച്ചേകം ചതുബ്ബിധഭാവതോ. ആഗതവിസോതി ആഗച്ഛവിസോ, സീഘതരം അഭിരുഹനവിസോതി അത്ഥോ. ഘോരവിസോതി കക്ഖളവിസോ, ദുത്തികിച്ഛവിസോ. അയം സീതഉദകം വിയ ഹോതി ഗാള്ഹദുബ്ബിനിമ്മോചയഭാവേന. ഉദകസപ്പോ ഹി ഘോരവിസോ ഹോതി യേവാതി വുത്തം – ‘‘ഉദകസപ്പാദീനം വിസം വിയാ’’തി. പഞ്ഞായതീതി ഗണ്ഡപിളകാദിവസേന പഞ്ഞായതി. അനേളകസപ്പോ നാമ മഹാആസീവിസോ. നീലസപ്പോ നാമ സാഖവണ്ണോ രുക്ഖഗ്ഗാദീസു വിചരണകസപ്പോ. ഇമിനാ ഉപായേനാതി യോയം കട്ഠമുഖേസു ദട്ഠവിസാനംയേവ ‘‘ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ’’തിആദിനാ ചതുബ്ബിധഭാവോ വുത്തോ, ഇമിനാ ഉപായേന. കട്ഠമുഖേ ദട്ഠവിസാദയോതി കട്ഠമുഖേസു ദട്ഠവിസോ, ഫുട്ഠവിസോ, വാതവിഭോതി തയോ, പൂതിമുഖാദീസു ച ദട്ഠവിസാദയോ ചത്താരോ ചത്താരോ വേദിതബ്ബോ.

ഏകേകന്തി ചതുസട്ഠിയോ ഏകേകം. ചതുധാതി അണ്ഡജാദിവിഭാഗേന ചതുധാ വിഭജിത്വാ. ഛപണ്ണാസാനീതി ഛപണ്ണാസാധികാനി. ഗതമഗ്ഗസ്സാതി യഥാവുത്തസങ്ഖ്യാഗതമഗ്ഗസ്സ പടിലോമതോ സംഖിപ്പമാനാ അനുക്കമേന ചത്താരോവ ഹോന്തി. കുലവസേനാതി കട്ഠമുഖാദിജാതിവസേന.

സകലകായേ ആസിഞ്ചിത്വാ വിയ ഠപിതവിസാതി ഹി തേസം ഫുട്ഠവിസതാ, വാതവിസതാ വുച്ചതി. ഏവന്തി ‘‘ആസിത്തവിസാ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥാതി ആസീവിസസദ്ദേ വചനത്ഥോ നിരുത്തിനയേന വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഗതതേജാതി ഉദഗ്ഗതേജാ, അത്തനോ വിസതേജേന നേസം കുരൂരദബ്ബതാ വാ. ദുന്നിമ്മദ്ദനവിസാതി മന്താഗദേഹി അനിമ്മദ്ദനീയവിസാ. ചത്താരോ ആസീവിസാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേനേത്ഥ അവസേസപാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ആസീവിസേസൂതി ഇമേ ആസീവിസാ ദട്ഠവിസാ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. സരീരട്ഠകേസുയേവാതി തേന പുരിസേന തേസം കസ്സചി അനിട്ഠസ്സ അകതത്താ ആയുസേസസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ നം ന ദംസിംസൂതി ദട്ഠബ്ബം. പുച്ഛി യഥാഭൂതം പവേദേതുകാമോ. ദുരുപട്ഠാഹാതി ദുരുപട്ഠാനാ. സോത്ഥിമഗ്ഗോതി സോത്ഥിഭാവസ്സ ഉപായോ.

അന്തരചരോതി അന്തരം ചരോ സുഖസത്തു വിസ്സാസഘാതീ. തേനാഹ ‘‘വധകോ’’തി. ഇദാനി താസം പേസനേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘പഠമ’’ന്തിആദി വുത്തം. അഭിമുഖഗതം വിയ അഭിമുഖഗതം. ഈദിസീപി ഹി വചോയുത്തി ലോകേ നിരൂപീയതി സന്തിയം പുരിസം ഠപേതീതി വിയ. തസ്മാ അഭിമുഖഗതന്തി അഭിമുഖം തേന സമ്പത്തന്തി അത്ഥോ. വങ്കസണ്ഠാനം ഫലകം രുക്ഖമൂലേ ആഗതാഗതാനം നിസീദനത്ഥായ അത്ഥതം.

അരിത്തഹത്ഥോ പുരിസോ സന്താരേതി ഏതായാതി സന്താരണീ. ഓരിമതീരതോ ഉത്തരണായ സേതു ഉത്തരസേതു. ഏകേന ദ്വീഹി വാ ഗന്തബ്ബോ രുക്ഖമയോ സേതു രുക്ഖസേതു. ജങ്ഘസത്ഥേന ഗമനയോഗ്ഗോ സേതു ജങ്ഘസേതു. സകടേന ഗന്തും സക്കുണേയ്യോ സകടസേതു. ന ഖോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ പരമത്ഥതോ. തദത്ഥോ പന ഏകദേസേന സമ്ഭവതീതി തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകാനം പച്ചത്ഥികാനം ബാഹിതത്താ’’തി ആഹ. ദേസനന്തി ഉദ്ദേസദേസനം. വിനിവത്തേന്തോതി പടിസംഹരന്തോ. ന ലദ്ധോ വതാസീതി ന ലദ്ധോ വത ആസി.

രാജാ വിയ കമ്മം സത്തേസു ഇസ്സരിയസ്സ വത്താപനതോ. രാജാ…പേ… പുഥുജ്ജനോ വട്ടദുക്ഖസങ്ഖാതാപരാധതായ. ഞാണപലായനേനാതി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബിന്ദിത്വാ വിരജ്ജിത്വാ വിമുച്ചിതുകാമതാവസേന ഉപ്പന്നഞാണപലായനേ മഗ്ഗാധിഗമസിദ്ധേനേവ ഞാണപലായനേന. ഏവഞ്ഹേത്ഥ ഉപമാസംസന്ദനം മത്ഥകം പാപിതമേവ ഹോതി.

യഥേവ ഹീതിആദിനാ ഏകദേസനാസമുദായസ്സ നിദസ്സനം ആരദ്ധം. യഥാവുത്തവചനം അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേന സമത്ഥേതി ‘‘പത്ഥദ്ധോ ഭവതീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ കട്ഠമുഖേന വാതി വാ-സദ്ദോ ഉപമത്ഥോ. യഥാ കട്ഠമുഖേന സപ്പേന ദട്ഠോ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി, ഏവം പഥവീധാതുപ്പകോപേന സോ കായോ കട്ഠമുഖേവ ഹോതി, കട്ഠമുഖഗതോ വിയ പത്ഥദ്ധോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ വാ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ. സോ ‘‘പഥവീധാതുപകോപേന വാ’’തി ഏവം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – കട്ഠമുഖേന ദട്ഠോപി കായോ പഥവീധാതുപ്പകോപേനേവ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി, തസ്മാ പഥവീധാതുയാ അവിയുത്തോ സോ കായോ സബ്ബദാ കട്ഠമുഖഗതോ വിയ ഹോതീതി. വാ-സദ്ദോ വാ അനിയമത്ഥോ. തത്രായമത്ഥോ – കട്ഠമുഖേന ദട്ഠോ കായോ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി വാ, ന വാ മന്താഗദവസേന. പഥവീധാതുപ്പകോപേന പന മന്താഗദരഹിതോ സോ കായോ കട്ഠമുഖഗതോ വിയ ഹോതി ഏകന്തപത്ഥദ്ധോതി. തത്ഥ കായോതി പകതികായോ. പൂതികോതി കുഥിതോ. സന്തത്തോതി സബ്ബസോ തത്തോ മഹാദാഹപ്പത്തോ. സഞ്ഛിന്നോതി സബ്ബസോ ഛിന്നോ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭൂതോ. യദാ കായോ പത്ഥദ്ധാദിഭാവപ്പത്തോ ഹോതി, തദാ പുരിസോ കട്ഠമുഖാദിസപ്പസ്സ മുഖേ വത്തമാനോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ.

വിസേസതോതി കട്ഠമുഖാദിവിസേസതോ ച പഥവീആദിവിസേസതോ ച. അനത്ഥഗ്ഗഹണതോതിആദി അചേതനേസുപി ഭൂതേസു സചേതനേസു വിയ അനത്ഥാദീനം പച്ചക്ഖതായ നിബ്ബേദജനനത്ഥം ആരദ്ധം. തത്ഥ ആസയതോതി പവത്തിട്ഠാനതോ. ഏതേസന്തി മഹാഭൂതാനം. സദിസതാതി വമ്മികാസയസുസിരഗഹനസങ്കാരട്ഠാനാസയതായ ച സദിസതാ.

പച്ചത്തലക്ഖണവസേനാതി വിസും വിസും ലക്ഖണവസേന. പഥവീആദീനം കക്ഖളഭാവാദി, തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ കക്ഖളഭാവാപാദനാദിനാ വികാരുപ്പാദനതോ വിസവേഗവികാരതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അനത്ഥാതി ബ്യസനാ. ബ്യാധിന്തി കുട്ഠാദിബ്യാധിം. ഭവേ ജാതാഭിനന്ദിനോതി ഭവേസു ജാതിയാ അഭിനന്ദനസീലാ. പഞ്ചവോകാരേ ഹി ജാതിയാ അഭിനന്ദനാ നാമ മഹാഭൂതാഭിനന്ദനാ ഏവ.

ദുരുപട്ഠാനതരാനീതി ദുപ്പടികാരതരാനി. ദുരാസദാതി ദുരുപസങ്കമനാ. ‘‘ഉപട്ഠാമീ’’തി ഉപസങ്കമിതും ന സക്കോന്തി. പരിജാനാമ കമ്മനാമാനി, ഉപകാരാ നാമ നത്ഥി. അനന്തദോസൂപദ്ദവതോതി അപരിമാണദോസൂപദ്ദവഹേതുതോ. ഏകപക്ഖലന്തി ഏകദുക്ഖം.

രൂപക്ഖന്ധോ ഭിജ്ജമാനോ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി അരൂപക്ഖന്ധാനം ഏകനിരോധത്താ. വത്ഥുരൂപമ്പി ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജന്തി പഞ്ചവോകാരേ അരൂപക്ഖന്ധേസു ഭിന്നേസു രൂപക്ഖന്ധസ്സ അവട്ഠാനാഭാവതോ. ഏത്താവതാതി ലോഭുപ്പാദനമത്തേന. പഞ്ഞാ നാമ അത്തഭാവേ ഉത്തമങ്ഗം പഞ്ഞുത്തരത്താ കുസലധമ്മാനം, സതി ച കിലേസുപ്പത്തിയം പഞ്ഞായ അനുപ്പജ്ജനതോ വുത്തം – ‘‘ഏത്താവതാ പഞ്ഞാസീസം പതിതം നാമ ഹോതീ’’തി. യോനിയോ ഉപനേതി തദുപഗസ്സ കമ്മപച്ചയസ്സ ഭാവേ. ‘‘ജാതിഭയം, ജരാഭയം, മരണഭയം, ചോരഭയ’’ന്തിആദിനാ ആഗതാനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി, ‘‘ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദതീ’’തിആദിനാ ആഗതാനി ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാനി ആഗതാനേവ ഹോന്തി കാരണസ്സ സമവട്ഠിതത്താ. നന്ദീരാഗോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ വുത്തം.

പാളിയംയേവ ആഗതാ ‘‘ചക്ഖുതോ ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ. കിഞ്ചി അലഭിത്വാതി തസ്മിം സുഞ്ഞഗാമേ ചോരാനം ഗയ്ഹൂപഗസ്സ അലാഭവചനേനേവ തസ്സ പുരിസസ്സ അത്തനോ പടിസരണസ്സ അലാഭോ വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി ന ഉദ്ധടോ, പുരിസട്ഠാനിയോ ഭിക്ഖു, ചോരാ പന ബാഹിരായതനട്ഠാനിയാ. അഭിനിവിസിത്വാതി വിപസ്സനാഭിനിവേസം കത്വാ. അജ്ഝത്തികായതനവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘ഉപാദാരൂപകമ്മട്ഠാനവസേനാ’’തി.

ബാഹിരാനന്തി ബാഹിരായതനാനം. പഞ്ച കിച്ചാനീതി ചോരേഹി തദാ കാതബ്ബാനി പഞ്ച കിച്ചാനി. ഹത്ഥസാരന്തി അത്തനോ സന്തകേ ഹത്ഥേഹി ഗഹേതബ്ബസാരഭണ്ഡം. പാതനാദിവസേന ഹത്ഥപരാമാസം കരോന്തി. പഹാരഠാനേതി പഹടട്ഠാനേ. ഠാനസോ തസ്മിം ഏവ ഖണേതി വദന്തി. അത്തനോ സുഖാവഹം കുസലധമ്മം പഹായ ദുക്ഖാവഹേന അകുസലേന സമങ്ഗിതാ സുഖാവഹം ഭണ്ഡം പഹായ ബഹി നിക്ഖമനം വിയാതി വുത്തം സുഖനിസ്സയത്താ തസ്സ. ഹത്ഥപരാ…പേ… ആപജ്ജനകാലോ ഗുണസരീരസ്സ തദാ പമാദേന ബാധിതത്താ. പഹാര…പേ… കാലോ തതോ ദള്ഹതരം ഗുണസരീരസ്സ ബാധിതത്താ. പഹാരം…പേ… അസ്സമണകാലോ ഗുണസരീരസ്സ മരണപ്പത്തിസദിസത്താ. അവസേസജനസ്സ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാ അഞ്ഞഥത്തപ്പത്തിഗിഹിഭാവാപത്തിയാ നിദസ്സനഭാവേന വുത്താ. യം ‘‘ഛസു ദ്വാരേസു ആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ’’തി വുത്തം, തമേവ ആരമ്മണം നിസ്സായ സമ്പരായികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ.

രൂപാദീനീതി രൂപസദ്ദഗന്ധരസാനി. തേസന്തി യഥാവുത്തഭൂതുപാദാരൂപാനം. ലഹുതാദിവസേനാതി തേസം ലഹുതാദിവസേന. ദുരുത്തരണട്ഠോതി ഉത്തരിതും അസക്കുണേയ്യഭാവോ ഓഘട്ഠോ. വുത്തനയേനാതി ‘‘സമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. ചതുമഹാഭൂതാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന ഉപാദാനക്ഖന്ധാദീനം ഗഹണം. ചിത്തകിരിയദസ്സനത്ഥന്തി ചിത്തപയോഗദസ്സനത്ഥം. വുത്തവായാമമേവാതി ‘‘സമ്മാവായാമോ’’തി യോ അരിയമഗ്ഗേ വുത്തോ. ഭദ്ദേകരത്താദീനീതി ‘‘അജ്ജേവ കിച്ചം ആതപ്പ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൭൨, ൨൭൫, ൨൭൬) വുത്താനി ഭദ്ദേകരത്തസുത്താദീനി.

കുണ്ഠപാദോതി ഛിന്നപാദോവ ഹുത്വാ ഗതിവികലോ. മാനസം ബന്ധതീതി തസ്മിം ചിത്തേ കിച്ചം നിബന്ധതി. ‘‘അയം അരിയമഗ്ഗോ മയ്ഹം ഓഘുത്തരനുപായോ’’തി തത്ഥ ചിത്തസ്സ സന്നിട്ഠാനം പുന തത്ഥ പവത്തനം വീരിയാരമ്ഭോ ചിത്തബന്ധനം.

തസ്സ നാമരൂപസ്സ ഇമേ നന്ദീരാഗാദയോ തണ്ഹാവിജ്ജാദയോതി കത്വാ പച്ചയോ ധമ്മായതനേകദേസോ. അരിയമഗ്ഗനിബ്ബാനതണ്ഹാവജ്ജോ ഇധ ധമ്മായതനേകദേസോതി ച. സോളസഹാകാരേഹീതി പീളനാദീഹി സോളസഹി ആകാരേഹി. സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന സട്ഠിനയസഹസ്സേഹി. ദേസനാപരിയോസാനേ…പേ… പതിട്ഠഹിംസൂതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ ഏവേത്ഥ ഗഹണവസേന അധിഗതവിസേസാ പരിച്ഛിന്ദിതാ. തേ ഹി തദാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകഭാവേന സത്ഥു സന്തികേ സന്നിസിന്നാ. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം പന നേയ്യാനഞ്ച വിസേസാധിഗമോ അട്ഠകഥായം ന രുള്ഹോതി ഇധ ന ഗഹിതോതി.

ആസീവിസോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രഥോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൯. സുസംവുതിന്ദ്രിയസ്സ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ വിഹരതോ കിലേസനിമിത്തം ദുക്ഖം അനവസരന്തി സുഖസോമനസ്സബഹുലതാ വുത്താ. യവതി തേന ഫലം മിസ്സിതം വിയ ഹോതീതി യോനി, ഏകന്തികം കാരണം. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. പരിപുണ്ണന്തി അവികലം. അനവസേസം ആസവേ ഖേപേതീതി ആസവക്ഖയോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ. യം യന്തി ദന്ധം മജ്ഝം ജവോതി ജവാദീസു യം യം ഗമനം. രക്ഖണത്ഥായാതി കിലേസചോരേഹി രക്ഖണത്ഥായ. വേഗനിഗ്ഗഹണത്ഥായാതി കിലേസഹേതുകസ്സ ഇന്ദ്രിയവേഗസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. നിബ്ബിസേവനത്ഥായാതി വിസേവനസ്സ വിപ്ഫന്ദിതസ്സ നിരോധനായ. കിലേസൂപസമത്ഥായാതി കിലേസാനം ഉപരൂപരി സമനത്ഥായ വൂപസമനത്ഥായ.

സമണരതി നാമ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസുഖാനി. ദന്താനമ്പി സിന്ധവാനം സാരഥിനോ പയോഗേന സിയാ കാചി വിസേവനമത്താതി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിബ്ബിസേവനേ കത്വാ പേസേന്തോ’’തി വുത്തം. ഞാണം ഗച്ഛതീതി അസങ്ഗമനം പവത്തതി പഗേവ ഇന്ദ്രിയഭാവനായ കതത്താ, കിലേസനിഗ്ഗഹസ്സ സുഖേനേവ സിദ്ധത്താ. ദായകസ്സ അജ്ഝാസയോ വസോ ഉളാരോ ലാമകോ. ദേയ്യധമ്മസ്സ പമാണം വസോ അപ്പകം ബഹുകഞ്ച.

മഹാമണ്ഡപട്ഠാനം നാമ ലോഹപാസാദസ്സ പുരതോ ഏവ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സന്നിപാതകാലേ തേസം പഹോനകവസേന മഹാമണ്ഡപസ്സ കത്തബ്ബട്ഠാനം. ഗഹണമാനന്തി പരിവിസഗഹണഭാജനം.

പകതിയാ ഭത്തകാരകിച്ചേ അധിഗതോ ഉപട്ഠാകുപാസകോ. മുദുസമഖരസഞ്ഞിതേഹി, ദഹനപചനഭജ്ജനസഞ്ഞിതേഹി വാ തീഹി പാകേഹി.

പരിസോധേത്വാതി രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികഭാവം പരിസോധേത്വാ. ഭൂമിയം ഛഡ്ഡേസി ‘‘ഭിക്ഖൂനം അദത്വാ മയാ മുഖേ പക്ഖിത്ത’’ന്തി. മുഖേന ഗണ്ഹി തസ്സ നിദ്ദോസഭാവം ദസ്സേതും. മത്തം ജാനാപേതും പമജ്ജി. ‘‘ത്വം കുതോ ആഗതോ’’തി പുച്ഛനേ പമാദം ആപജ്ജി. അനുഭാഗോതി അവസിട്ഠഭാഗോ. ഇദമത്ഥിയന്തി ഇദം പയോജനം. ഇതരന്തി പാളിയം അനാഗതമ്പി ആഹാരേ പമാണജാനനം.

സയനം സേയ്യാ, കാമഭോഗീനം സേയ്യാ കാമഭോഗിസേയ്യാ. ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി ദക്ഖിണഹത്ഥേന കാതബ്ബകിച്ചകരണതോ. തേജുസ്സദത്താതി ഇദം അനുത്രാസസ്സേവ സീഹസ്സ സയനന്തി ദസ്സേതും വുത്തം. ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം, പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാതി ഹി ഇദം പാദാനം അവിക്ഖിത്തഭാവകരണദസ്സനം.

ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനികം ഫലസമാപത്തിം വദതി. യേഭുയ്യേന ഹി തഥാഗതാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാവ സയന്തി. സാ ച നേസം ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ, കിലേസപരിനിബ്ബാനസ്സ ച കതത്താതി വദന്തി. ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ പാദം അച്ചാധായ പുബ്ബേനാപരം അജഹിതസംലക്ഖണാ സേയ്യാതി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. ഏവന്തി ‘‘ദക്ഖിണേന പസ്സേനാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേന സേയ്യം കപ്പേതി.

കഥം നിദ്ദായന്തോ സതോ സമ്പജാനോ ഹോതി? ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി നിദ്ദൂപഗമനന്തി അധിപ്പായോ. അപ്പഹാനേനാതി തദധിമുത്തതായ തദപ്പഹാനം ദട്ഠബ്ബം. തഥാ തേസു നിദ്ദോക്കമനസ്സ ആദിപരിയോസാനേസു അജഹിതസതിസമ്പജഞ്ഞം ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘നിദ്ദം ഓക്കമന്തോപി സതോ സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി. ഏതം പനാതി ‘‘നിദ്ദം ഓക്കമന്തോപി സതോ സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി വുത്തനയം വദതി. ഞാണധാതുകന്തി ന രോചയിംസൂതി നിദ്ദോക്കമനേപി ജാഗരണേ പവത്തഞാണസഭാവമേവാതി ന രോചയിംസു പോരാണാ. നിരന്തരം ഭവങ്ഗചിത്തേസു വത്തമാനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞാസമ്ഭവോതി അധിപ്പായോ. പുരിമസ്മിഞ്ഹി നയേ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ അസംവരോ, ന ഭവങ്ഗസ്സ. ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ജാഗരിയാനുയോഗോതി ഇമേഹി തിവങ്ഗികാ, നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനപരിവജ്ജനാദി സബ്ബം വിപസ്സനാപക്ഖികമേവാതി അധിപ്പായോ.

താനേവാതി വിപസ്സനാക്ഖണേ പവത്താനി ഇന്ദ്രിയാദീനി. യാവ അരഹത്താ ദേസനാ വിത്ഥാരതോ കഥേതബ്ബാ. പാളിയം പന ‘‘യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി സങ്ഖേപേന കഥിതാ.

രഥോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കുമ്മോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൦. അട്ഠികുമ്മോതി പിട്ഠിയം തിഖിണട്ഠികോ കുമ്മോ. തന്തിബന്ധോതി ബ്യാവടോ. സമുഗ്ഗേ വിയ അത്തനോ കപാലേ പക്ഖിപിത്വാ. സമോദഹന്തോ സമ്മാ ഓദഹന്തോ അജ്ഝത്തമേവ ദഹന്തോ. ആരമ്മണകപാലേതി ആരമ്മണകടാഹേ. സമോദഹന്തോതി ദിട്ഠമത്തസ്സേവ ച ഗഹണതോ മനോവിതക്കേ തത്ഥേവ സമ്മദേവ ഓദഹന്തോ. തഞ്ഹി വിസയവസേന പവത്തിതും അദേന്തോ. പഞ്ച ധമ്മേതി ‘‘കാലേന വക്ഖാമീ’’തിആദിനാ (പരി. ൩൬൨) വുച്ചമാനേ.

കുമ്മോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. വിലാസമാനോ വിയ സാഗരം പത്വാ. അന്തോസാഖോതി ഗങ്ഗായ തീരസ്സ അന്തോ ഓനതസാഖോ. തേമേതീതി തിന്തോ ഹോതി. തിരിയം പതിതോ ദണ്ഡസേതു വിയ ഠിതത്താ മഹാജനസ്സ പച്ചയോ ജാതോ, തഥാ മഹന്തഭാവേന ഗങ്ഗാസോതം ഓതരണാദി നത്ഥി.

അയം ഹീതി അനന്തരം വുത്തപുഗ്ഗലോ. അരിയമഗ്ഗം ഓരുയ്ഹാതി ചതുബ്ബിധം അരിയമഗ്ഗവീഥിം ഓതരിത്വാ. ‘‘ചിത്തം നാമേത’’ന്തിആദിനാ ചിന്തേത്വാ ഗിഹിബന്ധനം ന വിസ്സജ്ജേതീതി സമ്ബന്ധോ. അത്തനോ ഭജമാനകേതി അത്തനോ ഭജന്തേ. ജീവികത്ഥായ പയുജ്ജിതബ്ബതോ പയോഗോ, ഖേത്തവത്ഥാദി. തതോ പയോഗതോ ഉട്ഠിതം ആയം. കിഞ്ചാപി ഭിക്ഖൂനം കായസാമഗ്ഗിം ദേതി ഭിക്ഖത്ഥായ.

മുണ്ഡഘടന്തി ഭിന്നോട്ഠം ഘടം. ഖന്ധേതി അംസേ. സങ്ഘഭോഗന്തി സങ്ഘസന്തകം ഭോഗഗാമം ഗന്ത്വാ. അത്ഥതോ ഏവം വദന്തീതി തഥാ അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ ഏവം വദന്താ വിയ ഹോന്തി. യാഗുമത്തകേ യാഗുന്തി യാഗും പിവിത്വാ തായ അപരിപക്കായ ഏവ അഞ്ഞം യാഗും അജ്ഝോഹരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

കിലേസാനുരഞ്ജിതോവാതി യോനിസോമനസികാരസ്സ അഭാവേന കിലേസാനുഗതചിത്തോ ഏവ. അക്ഖീനി നീഹരിത്വാതി കോധവസേന അക്ഖികേ കരോന്തോ അക്ഖീനി നീഹരിത്വാ വിചരിസ്സതി. ഉദ്ധതോ ഹോതി അവൂപസന്തോ.

ദിട്ഠിഗതികോതി സാസനികോ ഏവം അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ സാസനം ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം കത്വാ ദീപേന്തോ അരിട്ഠസദിസോ. തേനാഹ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി. അരൂപഭവേ രൂപം അത്ഥി, അഞ്ഞഥാ തതോ ചുതസ്സ കുതോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ സമ്ഭവോ. അസഞ്ഞീഭവേ ചിത്തം അത്ഥീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ബഹുചിത്തക്ഖണികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ‘‘യോ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേയ്യ സത്തവസ്സാനീ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൨.൪൦൪; മ. നി. ൧.൧൩൭). അനുസയോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ, അഞ്ഞഥാ സാവജ്ജാനവജ്ജധമ്മാനം ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തി സിയാ. തേ ച സത്താ സന്ധാവന്തി സംസരന്തി, അഞ്ഞഥാ കമ്മഫലാനം സമ്ബന്ധോ ന സിയാതി. ഇതി വദന്തോ ഏവം മിച്ഛാവാദം പഗ്ഗയ്ഹ വദന്തോ.

തേമനരുക്ഖോ വിയ…പേ… ദുല്ലഭധമ്മസ്സവനോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാസിനേഹേന അതേമനതോ. കതവിനയോ സിക്ഖിതവിനയോ യഥാ ‘‘കതവിജ്ജോ’’തി. ധമ്മകഥികാനം വിചാരേഥാതി ഇദം ദേയ്യധമ്മം ധമ്മകഥികാനം അയ്യാനം തസ്സ തസ്സ യുത്തവസേന വിചാരേഥാതി നിയ്യാതനവസേന വത്വാ. ദിവാകഥികോ സരഭാണകോ സായന്ഹേ കഥേതി, പുരിമയാമം കഥേന്തോ രത്തികഥികോ ഭാണകപുഗ്ഗലോ.

നന്ദനവനാഭിരാമേതി നന്ദനവനം വിയ മനോരമേ. അസ്സ ഭാരഹാരഭിക്ഖൂതി അസ്സ കിച്ചവാഹകഭിക്ഖൂ ഉപജ്ഝായാദയോ. സുഖനിസിന്നകഥന്തി പടിസന്ഥാരകഥാപുബ്ബകം ഉപനിസിന്നകഥം സുത്വാ.

ഠിതസണ്ഠാനേനേവ ഠിതാകാരേനേവ ഠിതം, നപ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. ചിത്തകമ്മമൂലാദീനി ഠിതസണ്ഠാനേനേവ ഠിതാതി യോജനാ. മുദുതായാതി മുദുഹദയതായ സാപേക്ഖതായ.

പടിപദന്തി സമഥവിപസ്സനാപടിപത്തിം. ദീപേത്വാ പകാസേത്വാ പാകടം കത്വാ. തത്രുപ്പാദോതി തത്ര ഉപ്പജ്ജനകആയുപ്പാദോ. ഖേത്തം സന്ധായ വദതി. തേല…പേ… ഹത്ഥാതി തേലഘട-മധുഘടഫാണിതഘടാദിഹത്ഥാ. അപക്കമിംസു ദുബ്ബിചാരിതത്താ. പൂരേസീതി ഹേട്ഠാ ച തത്ഥ തത്ഥ അതീതാനി കാലവചനാനി പോരാണട്ഠകഥായ ആഗതത്താ കിര വുത്താനി.

ഉപഗമനാനുപഗമനാദീനി ഓരിമസ്സ പാരിമസ്സ ച ഉപഗമനാനുപഗമനാനി ചേവ മജ്ഝേ സംസീദനാനി ച. പടിവിജ്ഝിതുന്തി ജാനിതും. ഏതന്തി യഥാവുത്തം ചക്ഖുസഭാവം. ദോമനസ്സന്തി തസ്സേവ മന്ദഭാവപച്ചയം ദോമനസ്സം. ആപജ്ജന്തോപി ഉപഗച്ഛതി നാമ തന്നിമിത്തസംകിലേസസ്സ ഉപ്പാദിതത്താ. തിണ്ണം ലക്ഖണാനന്തി ഹുത്വാ അഭാവതോ ആദിഅന്തവന്തതോ താവകാലികതോ നിച്ചപടിക്ഖേപതോതിആദീനം തിണ്ണം ലക്ഖണാനം സല്ലക്ഖണവസേന.

വാമതോതി മിച്ഛാ. ദക്ഖിണതോതി സമ്മാ. യഥാ തസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ ഓരഭാവത്താ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഓരിമം തീരം കത്വാ വുത്താനി, ഏവം നേസം പരഭാവത്താ ബാഹിരാനി ആയതനാനി പാരിമം വുത്താനി. അപായമജ്ഝേ സംസരണഹേതുതായ നന്ദീരാഗോവ ‘‘മജ്ഝേ സംസാദോ’’തി വുത്തോ.

ഉന്നതോതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ ഉന്നതിം ഉപഗതോ. അത്തുക്കംസനേ പംസുകൂലികഭാവേന അത്താനം ദഹനതോ അഞ്ഞാകാരതാഗഹേതബ്ബോ. പാസാണോ നു ഖോ ഏസ ഖാണുകോതി ഗഹേതബ്ബദാരുക്ഖന്ധസദിസോ വുത്തോ.

ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി ആവട്ടവേഗസ്സ ബലവഭാവതോ. ചതൂസു അപായേസൂതി പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേ പതിതപുഗ്ഗലോ മനുസ്സലോകേപി ഗുണസരീരഭേദനേന ദീഘരത്തം ചുണ്ണവിചുണ്ണം ആപജ്ജതിയേവ, തസ്സ തഥാ ആപന്നത്താ. ഏവഞ്ഹി സോ അപായേസു താദിസേസു ജായതി.

സീലസ്സ ദുട്ഠം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവത്ഥോ ഇധ ദു-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘നിസ്സീലോ’’തി. ‘‘പാപം പാപേന സുകര’’ന്തിആദീസു (ഉദാ. ൪൮) വിയ പാപ-സദ്ദോ നിഹീനപരിയായോതി ആഹ ‘‘ലാമകധമ്മോ’’തി. ന സുചീതി കായവാചാചിത്തേഹി ന സുചി. സങ്കായ വാതി അത്തനോ വാ സങ്കായ പരേസം സമാചാരകിരിയം സരതി ആസങ്കതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി. താനി കമ്മാനി പവിസതീതി താനി കമ്മാനി കരോന്താനം അന്തരേ പവിസതി. ഗുണാനം പൂതിഭാവേനാതി ഗുണഭാവേന ഗഹിതാനം സീലധമ്മാനം സംകിലിട്ഠഭാവപ്പത്തിയാ. കചവരജാതോതി അബ്ഭന്തരം സഞ്ജാതകചവരോ, കചവരഭൂതോ വാ.

അണണാ പബ്ബജ്ജാതി അണണസ്സേവ പബ്ബജ്ജാ. ഓരിമതീരാദീനം ഉപഗമനാനുപഗമനാദീനം ജോതിതത്താ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

പഠമദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൨. യാ ആപത്തി വുട്ഠാനഗാമിനീ ദേസനാഗാമിനീ, തം പടിച്ഛാദിതകാലതോ പട്ഠായ സംകിലിട്ഠാ നാമ അന്തരായികഭാവതോ. ആവീകതാ പന അനാപത്തിട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി അസംകിലിട്ഠാ നാമ. തേനാഹ – ‘‘ആവീകതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി. ഏവരൂപം സംകിലിട്ഠന്തി പടിച്ഛാദിതതായ വാ ദുട്ഠുല്ലഭാവേന വാ സംകിലിട്ഠം.

ദുതിയദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അവസ്സുതപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൩. സന്ഥാഗാരന്തി സഞ്ഞാപനാഗാരം. തേനാഹ ‘‘ഉയ്യോഗകാലാദീസൂ’’തിആദി. ആദി-സദ്ദേന മങ്ഗലമഹാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സന്ഥരന്തീതി വിസ്സമന്തി, പരിസ്സമം വിനോദേന്തീതി അത്ഥോ. സഹാതി സന്നിപാതവസേന ഏകജ്ഝം. സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ത്ഥ-കാരസ്സ ന്ഥ-കാരം കത്വാ ‘‘സന്ഥാഗാര’’ന്തി വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബം, പഠമം തത്ഥ സമ്മന്തനവസേന സന്ഥരന്തി വിചാരേന്തീതി അത്ഥോ.

തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതീതി ബുദ്ധവചനസ്സ ആഗമനസീസേന അരിയഫലധമ്മാനമ്പി ആഗമനം വുത്തമേവ. തിയാമരത്തിം തത്ഥ വസന്താനം ഫലസമാപത്തിവളഞ്ജനം ഹോതീതി. തസ്മിഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ കല്യാണധമ്മാ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്താ ഹോന്തീതി അരിയമഗ്ഗധമ്മാനമ്പി തത്ഥ ആഗമനം ഹോതിയേവ.

അല്ലഗോമയേനാതി അച്ഛേന അല്ലഗോമയരസേന. ഓപുഞ്ജാപേത്വാതി വിലിമ്പേത്വാ. ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹീതി കുങ്കുമതുരുക്ഖയവനപുപ്ഫതമാലപത്തഗന്ധേഹി. നാനാവണ്ണേതി നീലാദിവസേന നാനാവണ്ണേ, ഭിത്തിവിസേസവസേന നാനാസണ്ഠാനരൂപേ. ‘‘മഹാപിട്ഠികകോജവേതി ഹത്ഥിപിട്ഠിആദീസു അത്ഥരിതബ്ബതായ ‘മഹാപിട്ഠികാ’തി ലദ്ധസമഞ്ഞേ കോജവേ’’തി വദന്തി. കുത്തകേ പന സന്ധായേതം വുത്തം, ‘‘ചതുരങ്ഗുലാധികപുപ്ഫാ മഹാപിട്ഠികകോജവാ’’തിപി വദന്തി. ഹത്ഥത്ഥരഅസ്സത്ഥരാ ഹത്ഥിഅസ്സപിട്ഠീസു അത്ഥരിതബ്ബാ ഹത്ഥിഅസ്സരൂപവിചിത്താ ച അത്ഥരകാ. സീഹത്ഥരകാദയോ പന സീഹരൂപാദിവിചിത്താ ഏവ അത്ഥരകാ. ചിത്തത്ഥരകം നാനാവിധരൂപേഹി ചേവ നാനാവിധമാലാകമ്മാദീഹി ച വിചിത്തം അത്ഥരകം.

ഉപധാനന്തി അപസ്സയനം. ഉപദഹിത്വാതി അപസ്സയയോഗ്ഗഭാവേന ഠപേത്വാ. ഗന്ധേഹി കതമാലാ ഗന്ധദാമം. തമാലപത്താദീഹി കതമാലാ പത്തദാമം. ആദി-സദ്ദേന ഹിങ്ഗുലതക്കോലജാതിഫലജാതിപുപ്ഫാദീഹി കതദാമം സങ്ഗണ്ഹാതി. പല്ലങ്കാകാരേന കതപീഠം പല്ലങ്കപീഠം. തീസു പസ്സേസു ഏകപസ്സേ ഏവ വാ സഉപസ്സയം അപസ്സയപീഠം. അനപസ്സയം മുണ്ഡപീഠം. യോജനാവട്ടേതി യോജനപരിക്ഖേപോകാസേ.

സംവിധായാതി അന്തരവാസകസ്സ കോണപദേസം ഇതരപദേസഞ്ച സമം കത്വാ വിധായ. തേനാഹ – ‘‘കത്തരിയാ പദുമം കന്തേന്തോ വിയാ’’തി, ‘‘തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ’’തി ച. യസ്മാ ബുദ്ധാനം രൂപസമ്പദാ വിയ ആകപ്പസമ്പദാപി പരമുക്കംസതം ഗതാ, തസ്മാ തദാ ഭഗവാ ഏവം സോഭേയ്യാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുവണ്ണപാമങ്ഗേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അസമേന ബുദ്ധവേസേനാ’’തിആദിനാ തദാ ഭഗവാ ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ നിഗുഹനേ കാരണാഭാവതോ തത്ഥ സന്നിപതിതദേവമനുസ്സനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീനം പസാദജനനത്ഥം അത്തനോ സഭാവപകതിയാവ കപിലവത്ഥും പാവിസീതി ദസ്സേതി. ബുദ്ധാനം കായപഭാ നാമ പകതിയാ അസീതിഹത്ഥമത്തപദേസം വിസരതീതി ആഹ ‘‘അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസീ’’തി. നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ.

സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി മൂലതോ പട്ഠായ യാവ സാഖഗ്ഗാ സമന്തതോ ഫുല്ലോ വികസിതോ. പടിപാടിയാ ഠപിതാനന്തിആദി പരികപ്പൂപമാ, യഥാ തം…പേ… അലങ്കതം അഞ്ഞം വിരോചതി, ഏവം വിരോചിത്ഥ, സമതിംസായ പാരമിതാഹി അഭിസങ്ഖതത്താ ഏവം വിരോചിത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പഞ്ചവീസതിയാ ഗങ്ഗാനന്തി സതമുഖാ ഹുത്വാ സമുദ്ദം പവിട്ഠായ മഹാഗങ്ഗായ മഹന്തമഹന്താനം ഗങ്ഗാനം പഞ്ചവീസതീ’’തി വദന്തി. പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨) ‘‘പഞ്ചവീസതിയാ നദീന’’ന്തി വുത്തം, ഗങ്ഗാദീനം ചന്ദഭാഗാപരിയോസാനാനം പഞ്ചവീസതിയാ മഹാനദീനന്തി അത്ഥോ. പരികപ്പവചനഞ്ഹേതം. സമ്ഭിജ്ജാതി സമ്ഭേദം മിസ്സീഭാവം പത്വാ മുഖദ്വാരേതി സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ.

നാഗസുപണ്ണഗന്ധബ്ബയക്ഖാദീനന്തിആദി പരികപ്പവസേന വുത്തം. സഹസ്സേനാതി പദസഹസ്സേന, ഭാണവാരപ്പമാണേന ഗന്ഥേനാതി അത്ഥോ.

കമ്പയന്തോ വസുന്ധരന്തി അത്തനോ ഗുണവിസേസേഹി പഥവീകമ്മം ഉന്നാദേന്തോ, ഏവംഭൂതോപി അഹേഠയന്തോ പാണാനി. സബ്ബപദക്ഖിണത്താ ബുദ്ധാനം ദക്ഖിണം പഠമം പാദം ഉദ്ധരന്തോ. സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ. യദിപി ഭൂമിം സമം ഫുസതി, രജസാ നുപലിപ്പതി സുഖുമത്താ ഛവിയാ. നിന്നട്ഠാനം ഉന്നമതീതിആദി ബുദ്ധാനം സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാസങ്ഖാതമഹാപുരിസലക്ഖണപടിലാഭസ്സ നിസ്സന്ദഫലം. നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതീതി അതിദൂരേ ഠപേതും ന ഉദ്ധരതി. നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപന്തി അച്ചാസന്നേ ച ഠാനേ അനിക്ഖിപന്തോ നിയ്യാതി. ഹാസയന്തോ സദേവകേ ലോകേ തോസേന്തോ. ചതൂഹി പാദേഹി ചരതീതി ചതുചാരീ.

ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ പകാസനവസേന ഗതത്താ വണ്ണകാലോ നാമ ഏസ. സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ കഥിയമാനേ ദുക്കഥിതന്തി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അപ്പമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, ബുദ്ധഗുണസംവണ്ണനാ ജാനന്തസ്സ യഥാരദ്ധസംവണ്ണനംയേവ അനുപവിസതി. ദുകൂലചുമ്ബടകേനാതി ഗന്ഥിത്വാ ഗഹിതദുകൂലവത്ഥേന.

നാഗവിക്കന്തചാരണോതി ഹത്ഥിനാഗസദിസപദനിക്ഖേപോ. സതപുഞ്ഞലക്ഖണോതി അനേകസതപുഞ്ഞാഭിനിബ്ബത്തമഹാപുരിസലക്ഖണോ. മണിവേരോചനോ യഥാതി ചതുരാസീതിസഹസ്സമണിപരിവാരിതോ അതിവിയ വിരോചമാനോ വിജ്ജോതമാനോ മണി വിയ. ‘‘വേരോചനോ നാമ ഏകോ മണീ’’തി കേചി. മഹാസാലോവാതി മഹന്തോ സാലരുക്ഖോ വിയ, സുദ്ധട്ഠിതോ കോവിളാരാദി മഹാരുക്ഖോ വിയ വാ. പദുമോ കോകനദോ യഥാതി കോകനദസങ്ഖാതം മഹാപദുമം വിയ, വികസമാനപദുമം വിയ വാ.

ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയാതിആദി തസ്സാ പകിണ്ണകകഥായ അഞ്ഞേസം സുദുക്കരഭാവദസ്സനഞ്ചേവ സുണന്താനം അച്ചന്തസുഖാവഹഭാവദസ്സനഞ്ച. പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയാതി നാളിയന്തം യോജേത്വാ മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലേ പപ്പടകോജം ഉദ്ധം മുഖം കത്വാ ആകഡ്ഢന്തോ വിയ. യോജനികന്തി യോജനപമാണം. മധുഭണ്ഡന്തി മധുപടലം.

മഹന്തന്തി വിപുലം ഉളാരപുഞ്ഞം. സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീതി സബ്ബമേവ പച്ചയജാതം ആവാസദായകേന ദിന്നമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സപി ഛായൂദകസമ്പന്നം ആരാമം പവിസിത്വാ ന്ഹായിത്വാ പടിസ്സയേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണധാതു വാതാതപേഹി കിലമതി, പടിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി പതിട്ഠാതി, വണ്ണധാതു ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്താ വിയ ഹോതി, ബഹി വിചരന്തസ്സ ച പാദേ കണ്ടകാ വിജ്ഝന്തി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയാ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പടിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ പന സബ്ബേപേതേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സജ്ഝായന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖം ഉപ്പജ്ജതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തി, മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ പന അക്ഖിപസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി. ഏതസ്മിഞ്ച ആവാസേ വസന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ആവാസദാനസ്മിഞ്ഹി ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി. ഭൂമട്ഠക…പേ… ന സക്കാതി അയമത്ഥോ മഹാസുദസ്സനവത്ഥുനാ (ദീ. നി. ൨.൨൪൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. മാതുകുച്ഛി അസമ്ബാധോവ ഹോതീതി അയമത്ഥോ അന്തിമഭവികാനം മഹാബോധിസത്താനം പടിസന്ധിവസേന ദീപേതബ്ബോ.

സീതന്തി അജ്ഝത്തം ധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ബഹിദ്ധാ ഉതുവിപരിണാമവസേന വാ ഉപ്പജ്ജനകസീതം. ഉണ്ഹന്തി അഗ്ഗിസന്താപം, തസ്സ ച ദവദാഹാദീസു സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. പടിഹന്തീതി പടിഹനതി. യഥാ തദുഭയവസേന കായചിത്താനം ആബാധോ ന ഹനതി, ഏവം കരോതി. സീതുണ്ഹബ്ഭാഹതേ ഹി സരീരേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭിക്ഖു യോനിസോ പദഹിതും ന സക്കോതി. വാളമിഗാനീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിവാളമിഗേ. ഗുത്തസേനാസനഞ്ഹി പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സരീസപേതി യേ കേചി സരന്താ ഗച്ഛന്തേ ദീഘജാതികേ സപ്പാദികേ അഞ്ഞേ ച തഥാരൂപേ. മകസേതി നിദസ്സനമത്തമേതം, ഡംസാദീനം ഏതേനേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിസിരേതി സീതകാലവസേന സത്താഹവദ്ദലികാദിവസേന ച ഉപ്പന്നേ സിസിരസമ്ഫസ്സേ. വുട്ഠിയോതി യദാ തദാ ഉപ്പന്നാ വസ്സവുട്ഠിയോ പടിഹനതീതി യോജനാ.

വാതാതപോ ഘോരോതി രുക്ഖഗച്ഛാദീനം ഉബ്ബഹനഭഞ്ജനാദിവസേന പവത്തിയാ ഘോരോ സരജഅരജാദിഭേദോ വാതോ ചേവ ഗിമ്ഹപരിളാഹസമയേസു ഉപ്പത്തിയാ ഘോരോ സൂരിയാതപോ ച. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിബാഹീയതി. ലേണത്ഥന്തി നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം നിവത്തിത്വാ പടിസല്ലാണാരാമത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി വുത്തപരിസ്സയാഭാവേന ഫാസുവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുന്തി അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ഉപനിബന്ധിത്വാ സമാദഹനവസേന ഝായിതും. വിപസ്സിതുന്തി അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും.

വിഹാരേതി പടിസ്സയേ. കാരയേതി കാരാപേയ്യ. രമ്മേതി മനോരമേ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി കാരേത്വാ പന ഏത്ഥ വിഹാരേസു ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ നിവാസേയ്യ. തേ നിവാസേന്തോ പന തേസം ബഹുസ്സുതാനം യഥാ പച്ചയേഹി കിലമഥോ ന ഹോതി. ഏവം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥസേനാസനാനി ച ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു അജ്ഝാസയസമ്പന്നേസു കമ്മഫലാനം രതനത്തയഗുണാനഞ്ച സദ്ദഹനേന വിപ്പസന്നേന ചേതസാ. ഇദാനി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരതം ദസ്സേതും ‘‘തേ തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തേതി ബഹുസ്സുതാ. തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ധമ്മം ദേസേന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖപനൂദനം നിയ്യാനികം ധമ്മം കഥേന്തി. യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി സോ പുഗ്ഗലോ യം സദ്ധമ്മം ഇമസ്മിം സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജനേന ജാനിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനാസവോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി.

ആവാസേതി ആവാസദാനേ. ആനിസംസോതി ഉദ്രയോ. പൂജാസക്കാരവസേന പഠമയാമോ ഖേപിതോ, സത്ഥു ധമ്മദേസനായ അപ്പാവസേസോ മജ്ഝിമയാമോ ഗതോതി പാളിയം ‘‘ബഹുദേവ രത്തി’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമ’’ന്തി. സങ്ഗഹം നാരോഹതി വിപുലവിത്ഥാരഭാവതോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഭത്താനുമോദനാപി ഥോകം വഡ്ഢേത്വാ വുച്ചമാനാ ദീഘമജ്ഝിമപമാണാപി ഹോതി. തഥാ ഹി സുഫുസിതം ദന്താവരണം, ജിവ്ഹാ തനുകാ, ഭവങ്ഗപരിവാസോ പരിത്തോ, നത്ഥി വേഗായിതം, നത്ഥി വിത്ഥായിതം, നത്ഥി അബ്യാവടമനോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമുപബ്യൂള്ഹം, അപരിക്ഖയാ പടിസമ്ഭിദാ.

സന്ദസ്സേത്വാതിആദീസു സന്ദസ്സേത്വാ ആവാസദാനപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം കത്വാ. തതോ പരം, മഹാരാജ, ഇതിപി സീലം, ഇതിപി സമാധി, ഇതിപി പഞ്ഞാതി സീലാദിഗുണേ തേസം സമ്മാ ദസ്സേത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ പച്ചക്ഖതോ പകാസേത്വാ. സമാദപേത്വാതി ഏവം സീലം സമാദാതബ്ബം, സീലേ പതിട്ഠിതേന ഏവം സമാധിപഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാതി യഥാ തേ സീലാദിഗുണേ സമ്മാ ആദിയന്തി, തഥാ ഗണ്ഹാപേത്വാ. സമുത്തേജേത്വാതി യഥാസമാദിന്നം സീലം സുവിസുദ്ധം ഹോതി, സമഥവിപസ്സനാ ച ഭാവിയമാനാ യഥാ സുട്ഠു വിസോധിതാ ഉപരൂപരി വിസേസാവഹാ ഹോന്തി, ഏവം സമുത്തേജേത്വാ നിസാമനവസേന വോദാപേത്വാ. സമ്പഹംസേത്വാതി യഥാനുസിട്ഠം ഠിതസീലാദിഗുണേഹി സമ്പതി പടിലദ്ധഗുണാനിസംസേഹി ചേവ ഉപരിലദ്ധബ്ബഫലവിസേസേഹി ച ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ ലദ്ധസ്സാസവസേന സുട്ഠു തോസേത്വാ. ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സക്യരാജാനോ യേഭുയ്യേന ഭഗവതോ ധമ്മദേസനായ സാസനേ ലദ്ധസ്സാദാ ലദ്ധപ്പതിട്ഠാ ച.

ഉപസഗ്ഗസദ്ദാനം അനേകത്ഥത്താ അഭി-സദ്ദോ അതി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോപി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ’’തി.

തത്ര കിരാതിആദി കേചിവാദോതി ബദ്ധോപി ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അകാരണമേത’’ന്തിആദി. കായചിത്തലഹുതാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇദം കായികചേതസികഅഞ്ഞഥാഭാവസ്സ കാരണവചനം, ലഹുതാദിഉപ്പന്നേ സവനാനുത്തരിയപടിലാഭേന ലദ്ധബ്ബധമ്മത്ഥവേദസമധിഗമതോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യഥാ, യഥാവുസോ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനികോ സബ്രഹ്മചാരീ, തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൨൨, ൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൬).

പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജി ഉപാദിന്നസരീരസ്സ തഥാരൂപത്താ സങ്ഖാരാനഞ്ച അനിച്ചതായ ദുക്ഖാനുബന്ധത്താ. അകാരണം വാ ഏതന്തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തമേവ അധിപ്പായം വിവരിതും ‘‘പഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദിതും പഹോതി യഥാ തം വേലുവഗാമകേ. ഏത്തകേ ഠാനേതി ഏത്തകേ ഠാനേ ഠാനം നിപ്ഫന്നന്തി യോജനാ. തഞ്ച ഖോതി വുട്ഠാനസഞ്ഞം ചിത്തേ ഠപനം. ധമ്മകഥം സുണമാനോ ധമ്മഗാരവേന.

അവസ്സുതസ്സാതി അവസ്സുതഭാവസ്സ രാഗാദിവസേന. അവസ്സുതസ്സ കാരണന്തി തിന്തഭാവകാരണം. കിലേസാധിമുച്ചനേനാതി കിലേസവസേന പരിപ്ഫന്ദിതവസേന. നിബ്ബാപനം വിയാതി വൂപസമോ വിയ. നിബ്ബിസേവനാനന്തി പരിപ്ഫന്ദനരഹിതാനം.

അവസ്സുതപരിയായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുക്ഖധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൪. ദുക്ഖധമ്മാനന്തി ദുക്ഖകാരണാനം. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖസമ്ഭവധമ്മാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ കിം ദുക്ഖം, കാ ദുക്ഖധമ്മാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചസു ഹീ’’തി വുത്തം. തേതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ദുക്ഖസമ്ഭവധമ്മത്താതി ദുക്ഖുപ്പത്തികാരണത്താ. അസ്സാതി തേന. കരണേ ഹേതം സാമിവചനം. കാമേതി വത്ഥുകാമേ കിലേസകാമേ ച. പുന അസ്സാതി സാമിഅത്ഥേ ഏവ സാമിവചനം. ചാരന്തി ചിത്താചാരം. വിഹാരന്തി പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്തിചാരവിഹാരം. ‘‘ഏകട്ഠാ’’തി ച വദന്തി. തേനേവ ഹി ‘‘അനുബന്ധിത്വാ ചരന്തം’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അനുബന്ധിത്വാതി ച വീഥിചിത്തപ്പവത്തിതോ പട്ഠായ യാവ തതിയജവനവാരാ അനു അനു ബന്ധിത്വാ. പക്ഖന്ദനാദീതി ആദി-സദ്ദേന കസിഗോരക്ഖാദിവസേനപി കാമാനം പരിയേസനദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ദായതീതി ദായോ, വനം. തേനാഹ ‘‘അടവി’’ന്തി. കണ്ടകഗബ്ഭന്തി ഓവരകസദിസം വനം. നാമപദം നാമ കിരിയാപദാപേക്ഖന്തി ‘‘വിജ്ഝീ’’തി വചനസേസേന കിരിയാപദം ഗണ്ഹാതി.

ദന്ധായിതത്തം ഉപ്പന്നകിലേസാനം അവട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പന്നമത്തായാ’’തിആദി. തായാതി സതിയാ. കാചി കിലേസാതി ചുദ്ദസവിധേ ചിത്തസ്സ കിച്ചേ ജവനകിച്ചേ ഏവ ചിത്തകിലേസാനം ഉപ്പത്തിം കത്വാ തഥാ വുത്തം. നിഗ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന. തേനാഹ ‘‘ന സണ്ഠാതും സക്കോന്തീ’’തി. ചക്ഖുദ്വാരസ്മിന്തി പാളിയം തസ്സ പഠമം ഗഹിതതായ വുത്തം, തേന നയേന സേസദ്വാരാനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. രാഗാദീസു ഉപ്പന്നേസു പഠമജവനവാരേ. സതിസമ്മോസേന ‘‘കിലേസാ മേ ഉപ്പന്നാ’’തി ഞത്വാ തഥാ പച്ചാമാസസതിയാ ലബ്ഭനതോ. തേനാഹ – ‘‘അനച്ഛരിയം ചേത’’ന്തി. ആവട്ടേത്വാതി അയോനിസോ ആവട്ടേത്വാ. ആവജ്ജനാദീസൂതി തതോ ഏവ അയോനിസോ ആവജ്ജനാദീസു ഉപ്പന്നേസു ഇട്ഠാരമ്മണസ്സ ലദ്ധത്താ പച്ചയസിദ്ധിയാ സമ്പത്തം പവത്തനാരഹം. നിവത്തേത്വാതി ദുതിയജവനവാരേപി കിലേസുപ്പത്തിം നിവത്തേത്വാ. കഥം പനസ്സ ഏവം ലദ്ധും സക്കാതി ആഹ ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകാനം ഹീ’’തിആദി. ഭാവനാപടിസങ്ഖാനേതി ഭാവനായം പടിസങ്ഖാനേ ച യോഗിനോ പതിട്ഠിതഭാവോ. തസ്സ അയമാനിസംസോ – യം പച്ചയലാഭേന ഉപ്പജ്ജിതും ലദ്ധോകാസാപി കിലേസാ പുബ്ബേ പവത്തഭാവനാനുഭാവേന വിക്ഖമ്ഭിതാ തഥാ തഥാ നിഗ്ഗഹിതാ ഏവ ഹുത്വാ നിവത്തന്തി, കുസലാ ധമ്മാവ ലദ്ധോകാസാ ഉപരൂപരി വഡ്ഢന്തി.

അഭിഹട്ഠുന്തി അഭിഹരിത്വാ. അനുദഹന്തീതി അനുദഹന്താ വിയ ഹോന്തി. അനുസേന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അനാവട്ടന്തേതി അനിവത്തന്തേ സാമഞ്ഞതോതി അധിപ്പായോ. വിപസ്സനാബലമേവ ദീപിതം മഗ്ഗഫലാധിഗമസ്സ അജോതിതത്താ.

ദുക്ഖധമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കിംസുകോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൫. ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന വിവിധദസ്സനന്തി കിച്ചവസേന നാനാദസ്സനം ഹോതീതി വുത്തം, ‘‘ദസ്സനന്തി പഠമമഗ്ഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. തയിദം ഉപരിമഗ്ഗേസു ഭാവനാപരിയായസ്സ നിരുള്ഹത്താ പഠമമഗ്ഗസ്സ പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ. തേനാഹ ‘‘പഠമമഗ്ഗോ ഹീ’’തിആദി. കോചി യഥാവുത്തം അവിപരീതം അത്ഥം അജാനന്തോ ഞാണദസ്സനം നാമ ആരമ്മണകരണസ്സ വസേന അതിപ്പസങ്ഗം ആസങ്കേയ്യാതി തം നിവത്തേതും ‘‘ഗോത്രഭൂ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ന ദസ്സനന്തി വുച്ചതീതി ഏത്ഥ രാജദസ്സനം ഉദാഹരന്തി. ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ദസ്സനമേവ യഥാവുത്തേനത്ഥേന, ഭാവനാപരിയായോ പന ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം പഠമമഗ്ഗഉപായസ്സ ഭാവനാകാരേന പവത്തനതോ. ദസ്സനം വിസുദ്ധി ഏത്ഥാതി ദസ്സനവിസുദ്ധികം, നിബ്ബാനം. ഫസ്സായതനം കമ്മട്ഠാനം അസ്സ അത്ഥീതി ഫസ്സായതനകമ്മട്ഠാനികോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി പദേസു.

പദേസസങ്ഖാരേസൂതി സങ്ഖാരേകദേസേസു. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന പഥവിആദികേ ധമ്മമത്തേ ദിട്ഠേ രൂപപരിഗ്ഗഹോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദികേ തംസഹഗതധമ്മമത്തേ ദിട്ഠേ അരൂപപരിഗ്ഗഹോ ച സിജ്ഝതീതി വദന്തി.

അധിഗതമഗ്ഗമേവ കഥേസീതി യേന മുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം അകാസി, തമേവസ്സ മുഖം കഥേസി. അയം പനാതി കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛന്തോ ഭിക്ഖു. ഇമേസന്തി ഫസ്സായതനകമ്മട്ഠാനികപഞ്ചക്ഖന്ധകമ്മട്ഠാനികാനം വചനം. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സമേതീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി ‘‘പഠമേനാ’’തിആദിനാ. പഞ്ചക്ഖന്ധവിമുത്തസ്സ സങ്ഖാരസ്സ അഭാവാ ‘‘നിപ്പദേസേസൂ’’തി വുത്തം. തഥേവാതി യഥേവ ഫസ്സായതനകമ്മട്ഠാനികം, തഥേവ തം പഞ്ചക്ഖന്ധകമ്മട്ഠാനികം പുച്ഛിത്വാ.

സമപ്പവത്താ ധാതുയോതി രസാദയോ സരീരധാതുയോ സമപ്പവത്താ, ന വിസമാകാരസണ്ഠിതാ അഹേസും. തേനാഹ ‘‘കല്ലസരീരം ബലപ്പത്ത’’ന്തി. ‘‘അതീതാ സങ്ഖാരാ’’തിആദി വിപസ്സനാഭിനിവേസവസേന വുത്തം. സമ്മസനം സബ്ബത്ഥകമേവ ഇച്ഛിതബ്ബം. ചാരിഭൂമിന്തി ഗോചരട്ഠാനം.

കാരകഭാവന്തി ഭാവനാനുയുഞ്ജനഭാവം. പണ്ഡുരോഗപുരിസോതി പണ്ഡുരോഗീ പുരിസോ. അരിട്ഠന്തി സുത്തം. ഭേസജ്ജം കത്വാതി ഭേസജ്ജപയോഗം കത്വാ. കരിസ്സാമീതി ഭേസജ്ജം കരിസ്സാമി. ഝാമഥുണോ വിയാതി ദഡ്ഢഥുണോ വിയ ഖാരകജാലനദ്ധത്താ തരുണമകുലസന്താനസഞ്ഛന്നത്താ.

ദക്ഖിണദ്വാരഗാമേതി ദക്ഖിണദ്വാരസമീപേ ഗാമേ. ലോഹിതകോതി ലോഹിതവണ്ണോ. ഓചിരകജാതോതി ജാതഓലമ്ബമാനചിരകോ വിയ. ആദിന്നസിപാടികോതി ഗഹിതഫലപോതകോ. സന്ദച്ഛായോതി ബഹലച്ഛായോ. യസ്മാ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖാ അവിരളാ ഘനപ്പത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദിത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ ഛായാപിസ്സ താദിസീതി വുത്തം ‘‘സന്ദച്ഛായോ നാമ സംസന്ദിത്വാ ഠിതച്ഛായോ’’തി, ഘനച്ഛായോതി അത്ഥോ. തത്ഥാതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം.

യേന യേനാകാരേന അധിമുത്താനന്തി ഛഫസ്സായതനാദിമുഖേന യേന യേന വിപസ്സനാഭിനിവേസേന വിപസ്സന്താനം നിബ്ബാനഞ്ച അധിമുത്താനം. സുട്ഠു വിസുദ്ധം പരിഞ്ഞാതിസമയാദിസിദ്ധിയാ. തേന തേനേവാകാരേനാതി അത്തനാധിമുത്താകാരേന. ഇദാനി തം തം ആകാരം ഉപമായ സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇദന്തി നഗരോപമം. തം സല്ലക്ഖിതന്തി കിംസുകോപമദീപിതം അത്ഥജാതം സചേ സല്ലക്ഖിതം. അസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ധമ്മദേസനത്ഥന്തി യഥാസല്ലക്ഖിതസ്സ അത്ഥസ്സ വസേന ലദ്ധവിസേസസ്സ ഉപബ്രൂഹനായ. തസ്സേവത്ഥസ്സാതി തസ്സ ദസ്സനവിസുദ്ധിസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ. ചോരാസങ്കാ ന ഹോന്തി മജ്ഝിമദേസരജ്ജസ്സ പസന്നഭാവതോ. തിപുരിസുബ്ബേധാനീതി ഉബ്ബേധേന തിപുരിസപ്പമാണാനി നാനാഭിത്തിവിചിത്താനി ഥമ്ഭാനം ഉപരി വിവിധമാലാകമ്മാദിവിചിത്തധനുരാകാരലക്ഖിതാനി മനോരമാനി. തേനാഹ ‘‘നഗരസ്സ അലങ്കാരത്ഥ’’ന്തി. നഗരദ്വാരസ്സ ഥിരഭാവാപാദനവസേന ഠപേതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘ചോരനിവാരണത്ഥാനിപി ഹോന്തിയേവാ’’തി. പിട്ഠസങ്ഘാതസ്സാതി ദ്വാരബാഹസ്സ. ‘‘ഇമേ ആവാസികാ, ഇമേ ആഗന്തുകാ, തത്ഥാപി ച ഇമേഹി നഗരസ്സ നഗരസാമികസ്സ ച അത്ഥോ. ഇമേസം വസേന അനത്ഥോ സിയാ’’തി ജാനനഞാണസങ്ഖാതേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. അഞ്ഞാതനിവാരണേ പടുഭാവസങ്ഖാതേന വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ. ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാസങ്ഖാതായാതി തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥകിച്ചേ തങ്ഖണുപ്പജ്ജനകപടിഭാനസങ്ഖാതായ.

രഞ്ഞാ ആയുത്തോ നിയോജിതോ രാജായുത്തോ, തത്ഥ തത്ഥ രഞ്ഞോ കാതബ്ബകിച്ചേ ഠപിതപുരിസോ. കതിപാഹേയേവാതി കതിപയദിവസേയേവ അകിച്ചകരണേന തസ്സ ഠാനം വിബ്ഭമോ ജാതോതി കത്വാ വുത്തം – ‘‘സബ്ബാനി വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീനി ഹാരേത്വാ’’തി.

സീസമസ്സ ഛിന്ദാഹീതി സീസഭൂതം ഉത്തമങ്ഗട്ഠാനിയം തത്ഥ തസ്സ രാജകിച്ചം ഛിന്ദാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ തസ്സ പാകതികേ അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ പാണാതിപാതോ ആണത്തോ നാമ സിയാ. ന ഹി ചക്കവത്തിരാജാ താദിസം ആണാപേതി, അഞ്ഞേസമ്പി തതോ നിവാരകത്താ. അഥ വാ ഛിന്ദാഹീതി മമ ആണായ അസ്സ സീസം ഛിന്ദന്തോ വിയ അത്താനം ദസ്സേഹി, ഏവം സോ തത്ഥോവാദപടികരത്തപത്തോ ഓദമേയ്യാതി, തഥാ ചേവ ഉപരി പടിപത്തി ആഗതാ. തത്ഥാതി ഏതസ്മിം പച്ചന്തിമനഗരേ.

ഉപ്പന്നേനാതി സമഥകമ്മട്ഠാനേ ഉപ്പന്നേന.

തസ്സേവാതി സക്കായസങ്ഖാതസ്സ നഗരസ്സ ‘‘ദ്വാരാനീ’’തി വുത്താനീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘സീഘം ദൂതയുഗ’’ന്തി വുത്താതി യോജനാ. ഹദയവത്ഥുരൂപസ്സ മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകഭാവേന ഗഹിതത്താ ‘‘ഹദയവത്ഥുസ്സ നിസ്സയഭൂതാനം മഹാഭൂതാന’’ന്തി വുത്തം. യദി ഏവം വത്ഥുരൂപമേവ ഗഹേതബ്ബം, തദേവേത്ഥ അഗ്ഗഹേത്വാ കസ്മാ മഹാഭൂതഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘വത്ഥുരൂപസ്സ ഹീ’’തിആദി. യാദിസോതി സമ്മാദിട്ഠിആദീനം വസേന യാദിസോ ഏവ പുബ്ബേ ആഗതവിപസ്സനാമഗ്ഗോ. ‘‘അയമ്പി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതത്താ താദിസോ ഏവാ’’തി വത്വാ അരിയമഗ്ഗോ ‘‘യഥാഗതമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. ഇദം താവേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം സുത്തേ ധമ്മദേസനത്ഥം ആഭതായ യഥാവുത്തഉപമായ ഇദം സംസന്ദനം.

ഇദം സംസന്ദനന്തി ഇദാനി വക്ഖമാനം ഉപമായ സംസന്ദനം. നഗരസാമിഉപമാ പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തം ഖീണാസവം ദസ്സേതും ആഭതാ. സിങ്ഘാടകൂപമാ ചതുമഹാഭൂതവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തം ഖീണാസവം ദസ്സേതും ആഭതാതി യോജനാ. ‘‘ചതുസച്ചമേവ കഥിത’’ന്തി വത്വാ താനി സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സകലേനപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഇധ നഗരസമ്ഭാരോ ഛദ്വാരാദയോ. തേന ഹി ഛഫസ്സായതനാദയോ ഉപമിതാ. തേ പന ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നാതി വുത്തം ‘‘നഗരസമ്ഭാരേന ദുക്ഖസച്ചമേവ കഥിത’’ന്തി.

കിംസുകോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വീണോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാതി കാമം പാളിയം പരിസാദ്വയമേവ ഗഹിതം, സേസപരിസാനം പന തദഞ്ഞേസമ്പി ദേവമനുസ്സാനന്തി സബ്ബസാധാരണോവായം ധമ്മസങ്ഗഹോതി ഇമമത്ഥം ഉപമാപുബ്ബകം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി ആരദ്ധം. യജന്തോതി ദദന്തോ. വിന്ദിതബ്ബോതി ലദ്ധബ്ബോ, അധിഗന്തബ്ബോതി അത്ഥോ.

ഛന്ദോതി തണ്ഹാഛന്ദോ. തേനാഹ – ‘‘ദുബ്ബലതണ്ഹാ സോ രഞ്ജേതും ന സക്കോതീ’’തി. പുബ്ബുപ്പത്തികാ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ പഠമം ഉപ്പന്നാ. സാ ഹി അനാസേവനത്താ മന്ദാ. സോതി ഛന്ദോ. രഞ്ജേതും ന സക്കോതി ലദ്ധാസേവനത്താ. ദോസോ നാമ ചിത്തദൂസനത്താ. താനീതി ദണ്ഡാദാനാദീനി. തമ്മൂലകാതി ലോഭമൂലകാ താവ മായാസാഠേയ്യമാനാതിമാനദിട്ഠിചാപലാദയോ, ദോസമൂലകാ ഉപനാഹമക്ഖപലാസഇസ്സാമച്ഛരിയഥമ്ഭസാരമ്ഭാദയോ, മോഹമൂലകാ അഹിരിക-അനോത്തപ്പ-ഥിനമിദ്ധവിചികിച്ഛുദ്ധച്ച-വിപരീതമനസികാരാദയോ, സംകിലേസധമ്മാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി തംമൂലകത്താ. യസ്മാ പന സബ്ബേപി സംകിലേസധമ്മാ ദ്വാദസാകുസലചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാ ഏവ, തസ്മാ തേസമ്പേത്ഥ ഗഹിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഛന്ദോ രാഗോതി വാ’’തി വുത്തം.

ഭായിതബ്ബട്ഠേന സഭയോ. ഭേരവട്ഠേന സപ്പടിഭയോ. കുസലപക്ഖസ്സ വിക്ഖമ്ഭനട്ഠേന സകണ്ടകോ. കുസലഅനവജ്ജധമ്മേഹി ദുരവഗാഹട്ഠേന സഗഹനോ. ഭവസമ്പത്തിഭവനിബ്ബാനാനം അപ്പദാനഭാവതോ ഉമ്മഗ്ഗോ. ദുഗ്ഗതിഗാമിമഗ്ഗത്താ കുമ്മഗ്ഗോ. ഇരിയനാതി വത്തനാ പടിപജ്ജനാ. ദുഗ്ഗതിഗാമിതായ കിലേസോ ഏവ കിലേസമഗ്ഗോ. ന സക്കാ സമ്പത്തിഭവം ഗന്തും കുതോ നിബ്ബാനഗമനന്തി അധിപ്പായോ.

അസുഭാവജ്ജനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന അനിച്ചമനസികാരാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തം നിവത്തതി സരാഗചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി പടിപക്ഖമനസികാരേന വിനോദിതത്താ. മജ്ഝത്താരമ്മണേതി അഞ്ഞാണുപേക്ഖട്ഠാനിയേ ആരമ്മണേ. ഉദ്ദേസ…പേ… ആവജ്ജന്തസ്സാതി ഉദ്ദിസാപനവസേന ഉദ്ദേസം, പരിപുച്ഛാപനവസേന പരിപുച്ഛം, ഗരൂനം സന്തികേ വസനവസേന ഗരുവാസം ആവജ്ജന്തസ്സ. ചിത്തന്തി ഗമ്ഭീരഞാണചരിയ-പച്ചവേക്ഖണ-പഞ്ഞവന്ത-പുഗ്ഗലസേവനവസേന തദധിമുത്തിസിദ്ധിയാ അഞ്ഞാണചിത്തം നിവത്തതി.

യഥാ ‘‘പുജ്ജഭവഫലം പുഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം ‘‘ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൮൦), ഏവം കിട്ഠസമ്ഭവത്താ ‘‘കിട്ഠ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കിട്ഠന്തി കിട്ഠട്ഠാനേ ഉപ്പന്നസസ്സ’’ന്തി.

ഘടാതി സിങ്ഗയുഗം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം സിങ്ഗാനം അന്തരേ’’തി. ഘടാതി ഗോണാദീനം സിങ്ഗന്തരട്ഠസ്സ സമഞ്ഞാതി വദന്തി. നാസാരജ്ജുകേതി നാസാരജ്ജുപാതട്ഠാനേ.

ദമേതി പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേതി. നന്തി ചിത്തം. യം സുത്തം സുഭാസിതം മയാ. തദസ്സാതി തദാ അസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ആരമ്മണേതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ.

സുദുജിതന്തി നിബ്ബിസേവനഭാവകരണേന ജിതം. സുതജ്ജിതന്തി സുട്ഠു ദൂരകരണേന ജിതം, തഥാഭൂതഞ്ച തജ്ജിതം നാമ ഹോതീതി തഥാ വുത്തം. ഗോചരജ്ഝത്തന്തി അജ്ഝത്തഭൂതോ ഗോചരോ. കമ്മട്ഠാനാരമ്മണഞ്ഹി ബഹിദ്ധാരൂപാദിആരമ്മണവിധുരതായ അജ്ഝത്തന്തി വുച്ചതി. സമഥോ അനുരക്ഖണം ഏതസ്സാതി സമഥാനുരക്ഖണം. യഥാ ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം സമഥാനുരക്ഖണം ഹോതി, തഥാ കഥിതന്തി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം സമഥസ്സ പച്ചയോ, ഏവം സമഥോപി തസ്സ പച്ചയോതി.

വാദിയമാനായ വീണായ. ചിത്തം രഞ്ജേതീതി രജ്ജനേന. അവിസ്സജ്ജനീയതായ ചിത്തം ബന്ധതീതി ബന്ധനീയോ. വേട്ഠകേതി തന്തീനം ആസജ്ജനവേട്ഠകേ. കോണന്തി കവണതോ വീണായ സദ്ദകരണതോ കോണന്തി ലദ്ധനാമം ദാരുദണ്ഡം സിങ്ഗാദീസു യേന കേനചി കതം ഘടികം. തേനാഹ ‘‘ചതുരസ്സം സാരദണ്ഡക’’ന്തി.

യസ്മാ സോ രാജാ രാജമഹാമത്തോ വാ സദ്ദം യഥാസഭാവതോ ന അഞ്ഞാസി, തസ്മിം തസ്സ അജാനനാകാരമേവ ദസ്സേതും ‘‘സദ്ദം പസ്സിസ്സാമീ’’തിആദി വുത്തം.

അസതീ കിരായന്തി പാളിയം ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി യഥാലിങ്ഗമേവ വദന്തോ ‘‘അസാ’’തി ആഹ. ‘‘അസതീതി ലാമകാധിവചന’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ പയോഗം ദസ്സേതും ‘‘അസാ ലോകിത്ഥിയോ നാമാ’’തി വുത്തം, ലോകേ ഇത്ഥിയോ നാമ അസതിയോതി അത്ഥോ, തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘വേലാ താസം ന വിജ്ജതീ’’തി. പകതിയാ ലോകേ ജേട്ഠഭാതാ കനിട്ഠഭാതാ മാതുലോതിആദികാ വേലാ മരിയാദാ താസം ന വിജ്ജതി. കസ്മാ? സാരത്താ ച പഗബ്ബാ ച സബ്ബേസമ്പി സമ്ഭോഗവസേന വിനിയോഗം ഗച്ഛന്തി. കഥം? സിഖീ സബ്ബഘസോ യഥാ. തേനേവാഹ –

‘‘സബ്ബാ നദീ വങ്കഗതീ, സബ്ബേ കട്ഠമയാ വനാ;

സബ്ബിത്ഥിയോ കരേ പാപം, ലഭമാനേ നിവാതകേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൩൦൮);

അഞ്ഞമ്പി തന്തിബദ്ധം ചതുരസ്സഅമ്ബണവാദിതാദീനി. വീണാ വിയ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനേകധമ്മസമൂഹഭാവതോ. രാജാ വിയ യോഗാവചരോ തപ്പടിബദ്ധധമ്മഗവേസകത്താ. അസ്സാതി യോഗാവചരസ്സ.

നിരയാദിതോ അഞ്ഞസ്മിമ്പി ഗതി-സദ്ദോ വത്തതി. തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘ഗതിഗതീ’’തി വുത്തം ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം, രൂപരൂപ’’ന്തി ച യഥാ, ഗതിസഞ്ഞിതം പവത്തിട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ഏത്ഥന്തരേ സംസരതി വത്തതീ’’തി. സഞ്ജായനപദേസോ ഏവ ഗതീതി സഞ്ജാതിഗതി.

തം പന ഗതിം സത്താനം സംവേഗവത്ഥുഭൂതസ്സ പച്ചക്ഖസ്സ ഗബ്ഭാസയസ്സ വസേന ദസ്സേതും ‘‘അയമസ്സ കായോ’’തിആദി വുത്തം. രൂപധമ്മസ്സ സലക്ഖണം ഗതി നിട്ഠാ, തതോ പരം അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥീതി സലക്ഖണഗതി. അഭാവോ അച്ചന്താഭാവോ. സന്താനവിച്ഛേദോ വിഭവഗതി തംനിട്ഠാനഭാവാ. ഭേദോതി ഖണനിരോധോ, ഇധാപി തംനിട്ഠാനതായേവ പരിയായോ. യാവ ഭവഗ്ഗാതി യാവ സബ്ബഭവഗ്ഗാ. സലക്ഖണവിഭവഗതിഭേദഗതിയോ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാവ പകാസിതാതി ന ഗഹിതാ. തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ന ഹോതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ.

സീലം കഥിതം രൂപാദീസു ഛന്ദാദിനിവാരണസ്സ കഥിതത്താ. മജ്ഝേ സമാധിഭാവനാ കഥിതാ ‘‘അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി…പേ… സമാധിയതീ’’തി ജോതിതത്താ. പരിയോസാനേ ച നിബ്ബാനം കഥിതം ‘‘യമ്പിസ്സ…പേ… ന ഹോതീ’’തി വചനതോ.

വീണോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഛപ്പാണകോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൭. വണസരീരോതി വണിതസരീരോ. പക്കത്താതി കുഥിതത്താ. സരദണ്ഡേസു സരസമഞ്ഞാതി കണ്ഡ-സദ്ദോ സരപരിയായോതി ആഹ – ‘‘സരവനന്തി കണ്ഡവന’’ന്തി. അരുഗത്തോ…പേ… വേദിതബ്ബോ ഗുണസരീരസ്സ ഖണ്ഡഛിദ്ദസീലാദീഹി ഹേട്ഠാ മജ്ഝേ ഉപരിഭാഗേ ച ഭേദവിസമച്ഛിന്നവികാരദോസത്താ. ഏത്ഥ കുസാ ‘‘കണ്ടകാ’’തി അധിപ്പേതാ കണ്ടകസദിസത്താ, കുസതിണാനം ഏവ വാ വുത്താകാരപദേസോ ‘‘കുസകണ്ടകോ’’തി വുത്തോ.

ഗാമവാസീനം വിജ്ഝനട്ഠേനാതി നാരഹോവ ഹുത്വാ തേസം കാരാനം പടിഗ്ഗഹണവസേന പീളനട്ഠേന.

പക്ഖിന്തി ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണം. തസ്സ കിര ഹത്ഥിസോണ്ഡസദിസം മുഖം, തസ്മാ ‘‘ഹത്ഥിസോണ്ഡസകുണ’’ന്തി വുത്തം. വിസ്സജ്ജേയ്യാതി രജ്ജുയാ യഥാബദ്ധം ഏവ വിസ്സജ്ജേയ്യ.

ഭോഗേഹീതി അത്തനോ സരീരഭോഗേഹി. മണ്ഡലം ബന്ധിത്വാതി യഥാ സരീരം മണ്ഡലാകാരേന തിട്ഠതി, ഏവം കത്വാ. സുപിസ്സാമീതി നിദ്ദം ഓക്കമിസ്സാമി. ഡേതുകാമോതി ഉപ്പതിതുകാമോ. ദിസാ ദിസന്തി ദിസതോ ദിസം.

ഛ പാണകാ വിയ ഛ ആയതനാനി നാനജ്ഝാസയത്താ, നാനജ്ഝാസയതാ ച നേസം നാനാവിസയനിന്നതായ ദട്ഠബ്ബാ. ദള്ഹരജ്ജു വിയ തണ്ഹാ തേസം ബന്ധനതോ. മജ്ഝേ ഗണ്ഠി വിയ അവിജ്ജാ ബന്ധനസ്സ ദുബ്ബിനിമ്മോചനഹേതുതോ. ആരമ്മണം ബലവം ഹോതി മനുഞ്ഞഭാവേന ചേവ തത്ഥ തണ്ഹാഭിനിവേസസ്സ ദള്ഹഭാവേന ച.

സരിക്ഖകേന വാ ഉപമായ ആഹരണപക്ഖേ. അപ്പനാതി സംസന്ദനാ. പാളിയംയേവ അപ്പിതാ ഉപമാ ‘‘ഏവമേവ ഖോ’’തിആദിനാ. രൂപചിത്താദിവിസമനിന്നത്താ ചക്ഖുസ്സ വിസമജ്ഝാസയതാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

കണ്ണച്ഛിദ്ദകൂപകേതി കണ്ണച്ഛിദ്ദസഞ്ഞിതേ ആവാടേ. തസ്സാതി സോതസ്സ. പച്ചയോ ഹോതീതി ഉപനിസ്സയോ ഹോതി തേന വിനാ സദ്ദഗ്ഗഹണസ്സ അഭാവതോ. ‘‘അജടാകാസോപി വട്ടതി ഏവാ’’തി വത്വാ തസ്സ പച്ചയഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അന്തോലേണസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തം. ധാതുപരമ്പരാ ഘട്ടേന്തോതി ഭൂതപരമ്പരാസങ്ഘട്ടേന്തോ.

ഏവം സന്തേതി ഏവം ഭൂതപരമ്പരാവസേന സദ്ദേ സോതപഥമാഗച്ഛന്തേ. സമ്പത്തഗോചരതാ ഹോതി സോതസ്സ. ഘാനാദീനം വിയ ‘‘ദൂരേ സദ്ദോ’’തി ജാനനം ന സമ്ഭവേയ്യ സമ്പത്തഗാഹിഭാവതോ. തഥാ തഥാ ജാനനാകാരോ ഹോതി മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹണാകാരവിസേസതോ. സോതവിഞ്ഞാണപ്പവത്തി പന ഉഭയത്ഥ സമാനാവ. ദൂരേ ഠിതോപി സദ്ദോ താദിസേ ഠാനേ പടിഘോസാദീനം പച്ചയോ ഹോതി അയോകന്തോ വിയ അയോചലനസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മതാതി ധമ്മസഭാവോ, സദ്ദസ്സ സോ സഭാവോതി അത്ഥോ. തതോ തതോ സവനം ഹോതി ആകാസസഞ്ഞിതസ്സ ഉപനിസ്സയസ്സ ലബ്ഭനതോ. യദി പന സോതം സമ്പത്തഗാഹീ സിയാ, ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ ന സിയാ. പട്ഠാനേ ച അവിസേസേന ‘‘സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തോ, ബഹിദ്ധാ ച ചിത്തജസ്സ സദ്ദസ്സ സമ്ഭവോ നത്ഥി. അഥ വാ ചിത്തജോ സദ്ദോ ധാതുപരമ്പരായ സോതപസാദം ഘട്ടേതി, ന സോ ചിത്തജോ സദ്ദോ, യോ പരമ്പരായ പവത്തോ. ഉതുജോ ഹി സോ, തസ്മാ യഥുപ്പന്നോ സദ്ദോ, തത്ഥ ഠിതോവ സോതപസാദസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘അസമ്പത്തഗോചരമേവേത’’ന്തി.

തദാ ഏകഗ്ഗചിത്തതം ആപജ്ജതി പരിസ്സയാനം അഭാവതോ. നാസച്ഛിദ്ദസങ്ഖാതആകാസസന്നിസ്സയേ വത്തനതോ ഘാനം ആകാസജ്ഝാസയം വുത്തം. വാതേന വിനാ ഗന്ധഗഹണസ്സ അസമ്ഭവതോ വാതൂപനിസ്സയഗന്ധഗോചരം. തേനാഹ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി.

ഗാമതോ ലദ്ധബ്ബം ആഹാരം ഗാമം, തന്നിന്നതായ ഗാമജ്ഝാസയതാ വുത്താ. തഥാ ഹി ജീവിതനിമിത്തം രസോ ജീവിതം, തസ്മിം നിന്നതായ തം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. ന സക്കാ ഖേളേന അതേമിതസ്സ രസം ജാനിതും, തസ്മാ ആപോസന്നിസ്സിതരസാരമ്മണാ ജിവ്ഹാതി.

ആമകസുസാനതോ ബഹി. ഉപാദിണ്ണകജ്ഝാസയോതി ഉപാദിണ്ണകനിന്നോ. കായപസാദസന്നിസ്സയഭൂതായ പഥവിയാ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണേ ഘടിതേ ഏവ തത്ഥ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തി, ന അഞ്ഞഥാതി വുത്തം ‘‘പഥവീസന്നിസ്സിതഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണോ’’തി. തഥാ ഹീതിആദി കായസ്സ ഉപാദിണ്ണകജ്ഝാസയതായ സാധകം. അജ്ഝത്തികബാഹിരാതി അജ്ഝത്തികാ ബാഹിരാ വാ. അസ്സാതി കായസ്സ. സുസന്ഥതസ്സാതിആദി തസ്സ പഥവിയാ പച്ചയഭാവദസ്സനം.

നാനജ്ഝാസയോതി നാനാരമ്മണനിന്നോ. തേന മനസ്സ മക്കടസ്സ വിയ അനവട്ഠിതതം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബേപീ’’തിആദി. മൂലഭവങ്ഗഗ്ഗഹണേന പിട്ഠിഭവങ്ഗം നിവത്തേതി. അസ്സാതി മനസ്സ. ഏവം കിരിയമയം വിഞ്ഞാണം ദട്ഠബ്ബം. നാനത്തന്തി ഭേദോ.

യഥാരുചിപ്പവത്തിയാ നിവാരണവസേന ബദ്ധാനം. നിബ്ബിസേവനഭാവന്തി ലോലതാസങ്ഖാതപരിപ്ഫന്ദസ്സ അഭാവം. നാകഡ്ഢതീതി സവിസയേ രൂപാരമ്മണേ ചിത്തസന്താനം, തംസമങ്ഗിനം വാ പുഗ്ഗലം നാകഡ്ഢതി. പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാവ കഥിതാ ആയതനമുഖേന ‘‘ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ.

ഛപ്പാണകോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. യവകലാപിസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൮. യവപുഞ്ജോ സുപരിപക്കയവസമുദായോ. കാജഹത്ഥാതി ദണ്ഡഹത്ഥാ. പോഥേയ്യുന്തി യഥാ യവസങ്ഖാതം ധഞ്ഞം വണ്ടതോ മുച്ചതി, ഏവം പോഥേയ്യും. യവേ സാവേത്വാതി യവസീസതോ യവേ പോഥനേന മോചേത്വാ വിവേചേത്വാ.

ചതുമഹാപഥോ വിയ ഛ ആയതനാനി ആരമ്മണദണ്ഡകേഹി ഹനനട്ഠാനത്താ. യവകലാപീ വിയ സത്തോ തേഹി ഹഞ്ഞമാനത്താ. ഛ ബ്യാഭങ്ഗിയോ വിയ സഭാവതോ ഛധാപി പച്ചേകം ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തവസേന അട്ഠാരസ ആരമ്മണാനി യവകലാപട്ഠാനിയസ്സ സത്തസ്സ ഹനനതോ. ഭവപത്ഥനായ അപരാപരുപ്പത്തിം സന്ധായ ‘‘ഭവപത്ഥനാ കിലേസാ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. ഭവപത്ഥനാ ച തസ്സ പച്ചയഭൂതാ കിലേസാ ചാതി ഭവപത്ഥനാകിലേസാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ സത്താനം വട്ടദുക്ഖം നാമ സബ്ബമ്പി തം ഭവപത്ഥനാമൂലകം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏവം സത്താ’’തിആദി. ഭവപത്ഥനകിലേസാതി ച ഭവപത്ഥനാമൂലകം കിലേസം.

ഭുമ്മന്തി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മം. തേനാഹ ‘‘സുധമ്മായ ദ്വാരേ’’തി. ന കതന്തി ദുക്ഖുപ്പാദനം ന കതം. നവഗൂഥസൂകരം വിയാതി നവഗൂഥഭക്ഖസൂകരം വിയ. ചിത്തേനേവാതി യോ ബജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തേനേവ. തസ്മാതി യസ്മാ വേപചിത്തിബന്ധനസ്സ ബന്ധനമുച്ചനം വിയ, തസ്മാ ‘‘വേപചിത്തിബന്ധന’’ന്തി വുത്തം. ഞാണമോക്ഖം ബന്ധനന്തി ഞാണേന മുച്ചനം ബന്ധനം.

മഞ്ഞമാനോതി പരികപ്പിതതണ്ഹാവസേന ‘‘ഏതം മമാ’’തി, ദിട്ഠിവസേന ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി, മാനവസേന ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി മഞ്ഞന്തോ. ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ മഞ്ഞമാനവത്ഥുനോ അഭാവാ ‘‘ഖന്ധേ മഞ്ഞന്തോ’’തി വുത്തം. ഏതന്തി ‘‘മാരസ്സാ’’തി ഏതം സാമിവചനം. കിലേസമാരേന ബദ്ധോതി കിലേസമാരേന തേനേവ കിലേസബന്ധനേന ബദ്ധോ. മുത്തോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

തണ്ഹാമഞ്ഞനായ സതി ദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാനം പസങ്ഗോ ഏവ നത്ഥീതി യഥാ ‘‘അസ്മീ’’തി പദേന ദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാ വുത്താ ഹോന്തി, ഏവം തണ്ഹാമഞ്ഞിതാപീതി വുത്തം ‘‘അസ്മീതി പദേന തണ്ഹാമഞ്ഞിതം വുത്ത’’ന്തി. അയമഹമസ്മീതി പദേന ദിട്ഠിമഞ്ഞിതന്തി ഏതരഹി ലബ്ഭമാനദിട്ഠിവത്ഥുവസേനേവ. ഭവിസ്സന്തി അനാഗതദിട്ഠിവത്ഥുപരികപ്പനവസേനേവ ദിട്ഠിമഞ്ഞിതം. യേഭുയ്യേന ഹി അനാഗതാലിങ്ഗനാ സസ്സതദിട്ഠി. ഉച്ഛേദവസേന ദിട്ഠിമഞ്ഞിതമേവാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. രൂപീതിആദീനി പദാനി. സസ്സതസ്സേവാതി സസ്സതഗാഹസ്സേവ പഭേദദീപനാനി. യസ്മാ മഞ്ഞിതം ആബാധവസേന രോഗോ, അന്തോദോസവസേന ഗണ്ഡോ, അങ്ഗനികന്തവസേന സല്ലം, തസ്മാ ഇമേഹി തണ്ഹാദീഹി കിലേസേഹി പാകടചലനവസേന ഇഞ്ജന്തി ചേവ, അപാകടസഞ്ചലനവസേന ഫന്ദന്തി ച. പപഞ്ചിതം സംസാരേ ചിരായനം ദട്ഠബ്ബം, ഖന്ധസന്താനസ്സ വാ വിത്ഥാരണം. പമത്താകാരപ്പത്താ മുച്ഛനാകാരപ്പത്താ. തേസന്തി തണ്ഹാദിട്ഠികിലേസാനം. ആകാരദസ്സനത്ഥന്തി പവത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം.

മാനോ നാമ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ മജ്ജനാകാരപ്പവത്തി. തണ്ഹായ സമ്പയുത്തമാനവസേനാതി കസ്മാ വുത്തം? നനു സബ്ബോ മാനോ തണ്ഹാസമ്പയുത്തോ? സതി ഹി ബ്യഭിചാരേ വിസേസനം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി. സച്ചമേതം, തണ്ഹാ പന അത്ഥി മാനസ്സ പച്ചയഭൂതാ, അത്ഥി മാനസ്സ അപ്പച്ചയഭൂതാ, യതോ മാനോ അനിയതോ വുച്ചതി. തഥാ ഹി പട്ഠാനേ ‘‘സംയോജനം ധമ്മം പടിച്ച സംയോജനോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ സംയോജനാനി സംയോജനേഹി യഥാലാഭം യോജേത്വാ ദസ്സിതയോജനായ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച മാനസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വത്വാ ‘‘കാമരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി, ‘‘മാനസംയോജനം പടിച്ച ഭവരാഗസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ച വത്വാ ‘‘ഭവരാഗസംയോജനം പടിച്ച അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച കാമരാഗഭവരാഗസംയോജനേഹി മാനസ്സ അനിയതഭാവോ പകാസിതോ. തത്ഥ യാ തണ്ഹാ ബലവതീ, തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘തണ്ഹായ സമ്പയുത്തമാനവസേനാ’’തി. ബലവതണ്ഹാസമ്പയുത്തോ ഹി മാനോ സയമ്പി ബലവാ ഹുത്വാ അസ്മീതി സവിസേസം മജ്ജനവസേന പവത്തതീതി.

ദിട്ഠിവസേനാതി മാനമൂലകദിട്ഠിവസേന. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ ഹി ബഹുലമാനുപേതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീസു ഏകം ഉദ്ദിസ്സ അയമഹമസ്മീതി ദിട്ഠിയാ ഉപ്പന്നായ മാനസ്സ അപ്പഹീനത്താ മാനോപി തത്ഥ തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി മാനമൂലകം ദിട്ഠിം സന്ധായാഹ ‘‘അയമഹമസ്മീതി ദിട്ഠിവസേന വുത്ത’’ന്തി. ചോദകോ പന ഇമമത്ഥം അജാനന്തോ അനുപലബ്ഭമാനമേവ സമ്പയോഗത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘ആമ നത്ഥീ’’തി തമത്ഥം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘മാനസ്സ പനാ’’തിആദിനാ പരിഹാരമാഹ. തസ്സത്ഥോ വുത്തോ ഏവ.

യവകലാപിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസീവിസവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥോ പണ്ണാസകോ.

സളായതനസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.