൩. ലോകന്തഗമനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. ലോകിയന്തി ഏത്ഥ സത്തകായഭൂതഗാമാദീതി ലോകോ, ചക്കവാളോ. സങ്ഖാരോ പന ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ. അന്തന്തി ഓസാനം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദിത്വാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതിയാ സമാനേത്വാ അവിരോധേത്വാ. ഥോമേസ്സാമീതി പസംസിസ്സാമി.

ഏവംസമ്പത്തികന്തി ഏവംസമ്പജ്ജനകം ഏവംപസ്സിതബ്ബം ഇദം മമ അജ്ഝേസനം. തേനാഹ ‘‘ഈദിസന്തി അത്ഥോ’’തി. ജാനം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതി ഏവ. ന ഹി പദേസഞ്ഞാണേ ഠിതോ ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ജാനാതി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഹി അവിസേസഗ്ഗഹണേന ച ‘‘ജാന’’ന്തി ഇമിനാ നിരവസേസം ഞേയ്യജാതം പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി തബ്ബിസയായ ജാനനകിരിയായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ കരണം ഭവിതും യുത്തം. പകരണവസേന ‘‘ഭഗവാ’’തി പദസന്നിധാനേന ച അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖു-പഞ്ഞാചക്ഖു-ധമ്മചക്ഖു-ബുദ്ധചക്ഖു-സമന്തചക്ഖു-സങ്ഖാതേഹി ഞാണചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി ഏവ. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതി ഏവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതി ഏവാതി അത്ഥോ.

ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി യഥാ ചക്ഖു സത്താനം ദസ്സനത്ഥം പരിണേതി സാധേതി, ഏവം ലോകസ്സ യാഥാവദസ്സനസാധനതോപി ദസ്സനകിച്ചപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ, പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ വാ സയമ്ഭൂഞാണേന പഞ്ഞാചക്ഖും ഭൂതോ പത്തോതി വാ ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതി ഏതസ്സ ച ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാ വാ ബോധിപക്ഖിയാ, തേഹി ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ അനഞ്ഞസാധാരണം വാ ധമ്മം പത്തോ അധിഗതോതി ധമ്മഭൂതോ. ‘‘ബ്രഹ്മാ’’വുച്ചതി സേട്ഠട്ഠേന മഗ്ഗഞാണം, തേന ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ തഞ്ച സയമ്ഭൂഞാണേന പത്തോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. ചതുസച്ചധമ്മം വദതീതി വത്താ. ചിരം സച്ചപടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാതി ദുക്ഖാദിഅത്ഥം ഉദ്ധരിത്വാ. പരമത്ഥം വാ നിബ്ബാനം പാപയിതാ. അമതസച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസ്സാമീ. പുനപ്പുനം യാചാപേന്തോ ഭാരിയം കരോന്തോ ഗരും കരോതി നാമ, തഥാ ദുവിഞ്ഞേയ്യം കത്വാ കഥേന്തോപി.

ചക്ഖുനാ വിജ്ജമാനേന ലോകസഞ്ഞീ ഹോതി, ന തസ്മിം അസതി. ന ഹി അജ്ഝത്തികായതനവിരഹേന ലോകസമഞ്ഞാ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുഞ്ഹി ലോകോ’’തിആദി. അപ്പഹീനദിട്ഠീതി അസമൂഹതസക്കായദിട്ഠികോ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കാതും അസക്കോന്തോ സമുദായം വിയ അവയവം ‘‘ലോകോ’’തി സഞ്ജാനാതി ചേവ മഞ്ഞതി ച. തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ലോകോതി സഞ്ജാനാതി ചേവ മഞ്ഞതി ചാ’’തി പദത്തയം ആകഡ്ഢതി. തസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ, ചക്കവാളലോകസ്സ വാ. ചക്ഖാദിമേവ ഹി സഹോകാസേന ‘‘ചക്കവാളോ’’തി പുഥുജ്ജനോ സഞ്ജാനാതി. ഗമനേനാതി പദസാ ഗമനേന. ന സക്കാ തേസം അനന്തത്താ. ലുജ്ജനട്ഠേനാതി അഭിസങ്ഖാരലോകവസേന ലോകസ്സ അന്തം ദസ്സേതും വുത്തം. തസ്സ അന്തോ നാമ നിബ്ബാനം. തം പത്തും സക്കാ സമ്മാപടിപത്തിയാ പത്തബ്ബത്താ. ചക്കവാളലോകസ്സ പന അന്തോ നാമ, നത്ഥി തസ്സ ഗമനേന അപ്പത്തബ്ബത്താ.

ഇമേഹി പദേഹീതി ഇമേഹി വാക്യവിഭാഗേഹി പദേഹി. താനി പന അക്ഖരസമുദായലക്ഖണാനീതി ആഹ ‘‘അക്ഖരസമ്പിണ്ഡനേഹീ’’തി. പാടിയേക്കഅക്ഖരേഹീതി തസ്മിം തസ്മിം പദേ പടിനിയതസന്നിവേസേഹി വിസും വിസും ചിത്തേന ഗയ്ഹമാനേഹി അക്ഖരേഹീതി അത്ഥോ.

ഗമനട്ഠേന ‘‘പണ്ഡാ’’ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഇതോ ഗതോ പത്തോതി പണ്ഡിതോ, പഞ്ഞവാ. മഹാപഞ്ഞതാ നാമ പടിസമ്ഭിദാവസേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘മഹന്തേ അത്ഥേ’’തിആദി. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം പഠമവികപ്പേ, ദുതിയവികപ്പേ പന പച്ചാമസനന്തി ആഹ ‘‘തം ബ്യാകത’’ന്തി.

ലോകന്തഗമനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.