൧൨. ലോകകാമഗുണവഗ്ഗോ

൧-൨. പഠമമാരപാസസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൪-൧൧൫. ആവസതി ഏത്ഥ കിലേസമാരോതി ആവാസോ. കാമഗുണഅജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. കിലേസമാരസ്സ ആവാസം ഗതോ വസം ഗതോ. തിവിധസ്സാതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാതസ്സ തിവിധസ്സപി മാരസ്സ. തതോ ഏവ ദേവപുത്തമാരസ്സപി വസം ഗതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും.

പഠമമാരപാസസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ലോകന്തഗമനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. ലോകിയന്തി ഏത്ഥ സത്തകായഭൂതഗാമാദീതി ലോകോ, ചക്കവാളോ. സങ്ഖാരോ പന ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ. അന്തന്തി ഓസാനം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദിത്വാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതിയാ സമാനേത്വാ അവിരോധേത്വാ. ഥോമേസ്സാമീതി പസംസിസ്സാമി.

ഏവംസമ്പത്തികന്തി ഏവംസമ്പജ്ജനകം ഏവംപസ്സിതബ്ബം ഇദം മമ അജ്ഝേസനം. തേനാഹ ‘‘ഈദിസന്തി അത്ഥോ’’തി. ജാനം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതി ഏവ. ന ഹി പദേസഞ്ഞാണേ ഠിതോ ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ജാനാതി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഹി അവിസേസഗ്ഗഹണേന ച ‘‘ജാന’’ന്തി ഇമിനാ നിരവസേസം ഞേയ്യജാതം പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി തബ്ബിസയായ ജാനനകിരിയായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ കരണം ഭവിതും യുത്തം. പകരണവസേന ‘‘ഭഗവാ’’തി പദസന്നിധാനേന ച അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖു-പഞ്ഞാചക്ഖു-ധമ്മചക്ഖു-ബുദ്ധചക്ഖു-സമന്തചക്ഖു-സങ്ഖാതേഹി ഞാണചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി ഏവ. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതി ഏവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതി ഏവാതി അത്ഥോ.

ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി യഥാ ചക്ഖു സത്താനം ദസ്സനത്ഥം പരിണേതി സാധേതി, ഏവം ലോകസ്സ യാഥാവദസ്സനസാധനതോപി ദസ്സനകിച്ചപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ, പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ വാ സയമ്ഭൂഞാണേന പഞ്ഞാചക്ഖും ഭൂതോ പത്തോതി വാ ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതി ഏതസ്സ ച ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാ വാ ബോധിപക്ഖിയാ, തേഹി ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ അനഞ്ഞസാധാരണം വാ ധമ്മം പത്തോ അധിഗതോതി ധമ്മഭൂതോ. ‘‘ബ്രഹ്മാ’’വുച്ചതി സേട്ഠട്ഠേന മഗ്ഗഞാണം, തേന ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ തഞ്ച സയമ്ഭൂഞാണേന പത്തോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. ചതുസച്ചധമ്മം വദതീതി വത്താ. ചിരം സച്ചപടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാതി ദുക്ഖാദിഅത്ഥം ഉദ്ധരിത്വാ. പരമത്ഥം വാ നിബ്ബാനം പാപയിതാ. അമതസച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസ്സാമീ. പുനപ്പുനം യാചാപേന്തോ ഭാരിയം കരോന്തോ ഗരും കരോതി നാമ, തഥാ ദുവിഞ്ഞേയ്യം കത്വാ കഥേന്തോപി.

ചക്ഖുനാ വിജ്ജമാനേന ലോകസഞ്ഞീ ഹോതി, ന തസ്മിം അസതി. ന ഹി അജ്ഝത്തികായതനവിരഹേന ലോകസമഞ്ഞാ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുഞ്ഹി ലോകോ’’തിആദി. അപ്പഹീനദിട്ഠീതി അസമൂഹതസക്കായദിട്ഠികോ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കാതും അസക്കോന്തോ സമുദായം വിയ അവയവം ‘‘ലോകോ’’തി സഞ്ജാനാതി ചേവ മഞ്ഞതി ച. തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ലോകോതി സഞ്ജാനാതി ചേവ മഞ്ഞതി ചാ’’തി പദത്തയം ആകഡ്ഢതി. തസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ, ചക്കവാളലോകസ്സ വാ. ചക്ഖാദിമേവ ഹി സഹോകാസേന ‘‘ചക്കവാളോ’’തി പുഥുജ്ജനോ സഞ്ജാനാതി. ഗമനേനാതി പദസാ ഗമനേന. ന സക്കാ തേസം അനന്തത്താ. ലുജ്ജനട്ഠേനാതി അഭിസങ്ഖാരലോകവസേന ലോകസ്സ അന്തം ദസ്സേതും വുത്തം. തസ്സ അന്തോ നാമ നിബ്ബാനം. തം പത്തും സക്കാ സമ്മാപടിപത്തിയാ പത്തബ്ബത്താ. ചക്കവാളലോകസ്സ പന അന്തോ നാമ, നത്ഥി തസ്സ ഗമനേന അപ്പത്തബ്ബത്താ.

ഇമേഹി പദേഹീതി ഇമേഹി വാക്യവിഭാഗേഹി പദേഹി. താനി പന അക്ഖരസമുദായലക്ഖണാനീതി ആഹ ‘‘അക്ഖരസമ്പിണ്ഡനേഹീ’’തി. പാടിയേക്കഅക്ഖരേഹീതി തസ്മിം തസ്മിം പദേ പടിനിയതസന്നിവേസേഹി വിസും വിസും ചിത്തേന ഗയ്ഹമാനേഹി അക്ഖരേഹീതി അത്ഥോ.

ഗമനട്ഠേന ‘‘പണ്ഡാ’’ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഇതോ ഗതോ പത്തോതി പണ്ഡിതോ, പഞ്ഞവാ. മഹാപഞ്ഞതാ നാമ പടിസമ്ഭിദാവസേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘മഹന്തേ അത്ഥേ’’തിആദി. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം പഠമവികപ്പേ, ദുതിയവികപ്പേ പന പച്ചാമസനന്തി ആഹ ‘‘തം ബ്യാകത’’ന്തി.

ലോകന്തഗമനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കാമഗുണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ചേതസോതി കരണേ സാമിവചനം. ചിത്തേന സംഫുസനം നാമ അനുഭവോതി ആഹ ‘‘ചിത്തേന അനുഭൂതപുബ്ബാ’’തി. ഉതുത്തയാനുരൂപതാവസേന പാസാദത്തയം, തം വസേന തിവിധനാടകഭേദോ. മനോരമ്മതാമത്തേന കാമഗുണം കത്വാ ദസ്സിതം, ന കാമവസേന. ന ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ ഉദ്ധം ബോധിസത്തസ്സ കാമവിതക്കാ ഭൂതപുബ്ബാ. തേനാഹ മാരോ പാപിമാ –

‘‘സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം, അനുബന്ധിം പദാപദം;

ഓതാരം നാധിഗച്ഛിസ്സം, സമ്ബുദ്ധസ്സ സതീമതോ’’തി. (സു. നി. ൪൪൮);

മേത്തേയ്യോ നാമാതിആദി അനാഗതാരമ്മണദസ്സനമത്തം, ന ബോധിസത്തസ്സ ഏവം ഉപ്പജ്ജതീതി. അത്താ പിയായിതബ്ബരൂപോ ഏതസ്സാതി അത്തരൂപോ, ഉത്തരപദേ പുരിമപദലോപേനാതി ‘‘അത്തനോ ഹിതകാമജാതികേനാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അത്തരൂപേനാതി വാ പീതിസോമനസ്സേഹി ഗഹിതസഭാവേന തുട്ഠപഹട്ഠേന ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗേന. അപ്പമാദോതി അപ്പമജ്ജനം കുസലധമ്മേസു അഖണ്ഡകാരിതാതി ആഹ ‘‘സാതച്ചകിരിയാ’’തി. അവോസ്സഗ്ഗോതി ചിത്തസ്സ കാമഗുണേസു അവോസ്സജ്ജനം പക്ഖന്ദിതും അപ്പദാനം. പുരിമോ വികപ്പോ കുസലാനം ധമ്മാനം കരണവസേന ദസ്സിതോ, പച്ഛിമോ അകുസലാനം അകരണവസേന. ദ്വേ ധമ്മാതി അപ്പമാദോ സതീതി ദ്വേ ധമ്മാ. അപ്പമാദോ സതി ച തഥാ പവത്താ ചത്താരോ കുസലധമ്മക്ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ. കത്തബ്ബാതി പവത്തേതബ്ബാ.

തസ്മിം ആയതനേതി തസ്മിം നിബ്ബാനസഞ്ഞിതേ കാരണേ പടിവേധേ. തം കാരണന്തി ഛന്നം ആയതനാനം കാരണം. സളായതനം നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി സളായതനനിരോധോ വുച്ചതി നിബ്ബാനം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം. തം സന്ധായാ’’തിആദി. നിബ്ബാനസ്മിന്തി നിബ്ബാനമ്ഹി.

കാമഗുണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. സക്കപഞ്ഹസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൮-൧൧൯. ദിട്ഠേതി പച്ചക്ഖഭൂതേ. ധമ്മേതി ഉപാദാനക്ഖന്ധധമ്മേ. തത്ഥ ഹി അത്താതി ഭവതി സഞ്ഞാ ദിട്ഠി ചാതി അത്തഭാവസഞ്ഞാ. തേനാഹ – ‘‘ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ’’തി. ‘‘തന്നിസ്സിത’’ന്തി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന ഹേട്ഠാ അഭിനന്ദനാദിപരിയായേന വുത്താ തണ്ഹാ പച്ചാമട്ഠാതി ആഹ – ‘‘തണ്ഹാനിസ്സിത’’ന്തി. തം ഉപാദാനം ഏതസ്സാതി തദുപാദാനം. തേനാഹ – ‘‘തംഗഹണ’’ന്തിആദി. തണ്ഹുപാദാനസങ്ഖാതം ഗഹണം ഏതസ്സാതി തംഗഹണം. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ പഞ്ചമേ വുത്തനയത്താ.

സക്കപഞ്ഹസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സാരിപുത്തസദ്ധിവിഹാരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൦. ഘടേസ്സതീതി പുബ്ബേനാപരം ഘടിതം സമ്ബന്ധം കരിസ്സതി. വിച്ഛേദന്തി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ വിരോധിപച്ചയസമുപ്പത്തിയാ ഉച്ഛേദം.

൮. രാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. യേ ധമ്മാ സമ്മദേവ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിമുത്തിയാ അരഹത്തസ്സ സച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി, തേ സദ്ധാദയോ സമ്ഭാരാ വിമുത്തിപരിപാചനിയാതി അധിപ്പേതാ. പരിപാചേന്തീതി പരിപാകം പരിണാമം ഗമേന്തി. ധമ്മാതി കാരണഭൂതാ ധമ്മാ. വിസുദ്ധികാരണവസേനാതി വിസുദ്ധികാരണതാവസേന, സാ പന സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം കാരണതോ വിസുദ്ധി. യഥാ നാമ ജാതിസമ്പന്നസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ വിപക്ഖവിഗമേന പക്ഖസങ്ഗഹേന പവത്തിട്ഠാനസമ്പത്തിയാ ച പരിസുദ്ധി ഹോതി, ഏവമേവം ദട്ഠബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ.

അസ്സദ്ധാദയോപി പുഗ്ഗലാ സദ്ധാദീനം യാവദേവ പരിഹാനായ ഹോന്തി, സദ്ധാദയോ പാരിപൂരിയാവ, തഥാ പസാദനിയസുത്തന്താദിപച്ചവേക്ഖണാ, പസാദനിയസുത്തന്താ നാമ സമ്പസാദനീയസുത്താദയോ. സമ്മപ്പധാനേതി സമ്മപ്പധാനസുത്തന്തേ. സതിപട്ഠാനേതി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ. ഝാനവിമോക്ഖേതി ഝാനാനി ചേവ വിമോക്ഖേ ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തസുത്തന്തേ. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയേതി ഖന്ധായതനധാതുപടിച്ചസമുപ്പാദപടിസംയുത്തസുത്തന്തേ.

കല്യാണമിത്തതാദയോതി കല്യാണമിത്തതാ സീലസംവരോ അഭിസല്ലേഖകഥാ വീരിയാരമ്ഭോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാതി ഇമേ കല്യാണമിത്താദയോ പഞ്ച ധമ്മാ, യേ ‘‘ഇധ, മേഘിയ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഉദാനേ (ഉദാ. ൩൧) കഥിതാ. ലോകം വോലോകേന്തസ്സാതി ആയസ്മതോ രാഹുലസ്സ താസഞ്ച ദേവതാനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകം പസ്സന്തസ്സ. തതോ യേന അന്ധവനം, തത്ഥ ദിവാവിഹാരായ മഹാസമാഗമോ ഭവിസ്സതീതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏത്തകാതി ഗണനാവസേന പരിച്ഛേദോ നത്ഥീ’’തി.

രുക്ഖപബ്ബതനിസ്സിതാ ഭൂമട്ഠകാ, ആകാസചാരിവിമാനവാസിനോ അന്തലിക്ഖട്ഠകാ. ധമ്മചക്ഖുന്തി വേദിതബ്ബാനി ചതുസച്ചധമ്മാനം ദസ്സനട്ഠേന.

രാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകകാമഗുണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.