൧൩. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧-൩. വേസാലീസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨൪-൧൨൬. ദ്വീസൂതി ഇമസ്മിം ഗഹപതിവഗ്ഗേ പഠമദുതിയേസു തതിയേ ച വുത്തത്ഥമേവ പാഠജാതം അപുബ്ബം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൪-൫. ഭാരദ്വാജസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨൭-൧൨൮. കാമം അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതാ യുത്തകാലേ പിണ്ഡം ഉലമാനാ ചരന്തിയേവ, അയം പന ഓദരിതോ, തേനേവ കാരണേന പബ്ബജിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പിണ്ഡം ഉലമാനോ’’തിആദിമാഹ. ഘംസന്തോവാതി ഭൂമിയം ഘംസന്തോ ഏവ പത്തം ഠപേതി. പരിക്ഖീണന്തി സമന്തതോ പരിക്ഖീണം. നാളികോ …പേ… ജാതം, അതിരേകപത്തട്ഠപനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ അഞ്ഞം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഇന്ദ്രിയഭാവനന്തി ചക്ഖാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയഭാവന’’ന്തി കേചി വദന്തി, തഥാ വിപസ്സനാഭിനിവേസം കത്വാ ഉപരിവിപസ്സനം വഡ്ഢിത്വാതി അധിപ്പായോ. അപരേ പന ‘‘സദ്ധാപഞ്ചമാനം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം കത്വാ തേന സുഖേന അഭിഞ്ഞാപഹാനാനം സമ്പാദനവസേന ഇന്ദ്രിയം ഭാവേത്വാ’’തി വദന്തി.

ഉപസങ്കമതീതി ഏത്ഥ യഥാ സോ രാജാ ഉപസങ്കമി, തം ആഗമനതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘ഥേരോ കിരാ’’തിആദി ആരദ്ധം. മഹാപാനം നാമ അഞ്ഞം കമ്മം അകത്വാ പാനപസുതോ ഹുത്വാ സത്താഹം തദനുരൂപപരിജനസ്സ സുരാപിവനം. തേനാഹ ‘‘മഹാപാനം നാമ പിവിത്വാ’’തി. സാലിഥുസേഹീതി രത്തസാലിഥുസേഹി. ഡയ്ഹമാനം വിയ കിപില്ലികദംസനജാതാഹി ദുക്ഖവേദനാഹി. മുഖസത്തീഹി വിജ്ഝിംസു വല്ലഭതായ. ഇത്ഥിലോലോ ഹി സോ രാജാ.

പവേണിന്തി തേസം സമാദാനപവേണിം ബ്രഹ്മചരിയപബന്ധം. പടിപാദേന്തീതി സമ്പാദേന്തി. ഗരുകാരമ്മണന്തി ഗരുകാതബ്ബആരമ്മണം, അവീതിക്കമിതബ്ബാരമ്മണന്തി അത്ഥോ. അസ്സാതി രഞ്ഞോ. ചിത്തം അനോതരന്തന്തി പസാദവീഥിം അനോതരന്തം അനുപഗച്ഛന്തം. വിഹേഠേതുന്തി വിബാധിതും.

ലോഭസ്സ അപരാപരുപ്പത്തിയാ ബഹുവചനവസേന ‘‘ലോഭധമ്മാ’’തി വുത്തം. ഉപ്പജ്ജന്തീതിപി അത്ഥോ യേവ, യസ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനോ ലോഭധമ്മോ അത്തനോ ഹേതുപച്ചയേ പരിഗ്ഗഹാപേന്തോ ജാനാപേന്തോ വിയ സഹതി പവത്തതീതി. ഇമമേവ കായന്തി ഏത്ഥ സമൂഹത്ഥേ ഏവ കായ-സദ്ദോ ഗബ്ഭാസയാദിട്ഠാനേസു ഉപ്പജ്ജനധമ്മസമൂഹവിസയത്താ, ഇതരേ പന കായൂപലക്ഖിതതായ ‘‘കായോ’’തി വേദിതബ്ബാ. ഉത്താനമേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

ഭാരദ്വാജസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഘോസിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. രൂപാ ച മനാപാതി നീലാദിഭേദാ രൂപധമ്മാ ച മനസാ മനുഞ്ഞാ പിയരൂപാ സംവിജ്ജന്തി, ഇദഞ്ച സുഖവേദനീയസ്സ ഫസ്സസ്സ സഭാവദസ്സനത്ഥം. ഏവം ‘‘രൂപാ ച മനാപാ ഉപേക്ഖാവേദനിയാ’’തി ഏത്ഥാപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ…പേ… ഫസ്സന്തി വുത്തം. ഉപനിസ്സയകോടിയാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തഫസ്സോ സുഖവേദനീയോ, ന സഹജാതകോടിയാ. തേനാഹ – ‘‘ഏകം ഫസ്സം പടിച്ച ജവനവസേന സുഖവേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ഗഹപതി, സോതധാതൂ’’തി ആഗതേസു പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു.

തേവീസതി ധാതുയോ കഥിതാ ഛന്നം ദ്വാരാനം വസേന വിഭജ്ജഗഹണേന. വത്ഥുനിസ്സിതന്തി ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതം. പഞ്ചദ്വാരേ വീസതി, മനോദ്വാരേ തിസ്സോ ഏവം തേവീസതി.

ഘോസിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൦-൧൩൧. തം ഇത്ഥേതന്തി ചക്ഖുനാ യം രൂപം ദിട്ഠം, തം ഇത്ഥന്തി അത്ഥോ. തം സുഖവേദനിയന്തി തം സുഖവേദനായ ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയഭൂതം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ചേവ, യോ ച യഥാരഹം ഉപനിസ്സയകോടിയാ വാ, അനന്തരോ ചേ അനന്തരകോടിയാ വാ, സഹജാതോ ചേ സമ്പയുത്തകോടിയാ വാ, സുഖവേദനായ പച്ചയോ ഫസ്സോ. തം സുഖവേദനിയഞ്ച ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖവേദനാതി യോജനാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ സബ്ബേസു സേസേസു സത്തസു വാരേസു. മനോധാതുയേവ വാ സമാനാതി അഭിധമ്മനയേന. സുത്തന്തനയേന പന സുഞ്ഞതട്ഠേന നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ച മനോധാതുസമഞ്ഞം ലഭതേവ. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

ഹാലിദ്ദികാനിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. തേപി മാണവകാത്വേവ വുത്താ, ന ബ്രാഹ്മണകുമാരാ ഏവ. സേലേയ്യകാനീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സിലിസ്സനലങ്ഘനകീളനാനി.

ഉപട്ഠാനവസേന ഇഭം ഹരന്തീതി ഇബ്ഭാ, ഹത്ഥിഗോപകാ. തേ പന നിഹീനകുടുമ്ബസ്സ ഭോഗ്ഗം ഉപാദായ ഗഹപതിഭാവം ഉപാദായ ‘‘ഗഹപതികാ’’തിപി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ഗഹപതികാ’’തി. കണ്ഹാതി കണ്ഹാഭിജാതികാ. രട്ഠം ഭരന്തീതി യസ്മിം രട്ഠേ വസന്തി, തസ്സ രട്ഠസ്സ ബലിം ഭരണേന, അത്തനോ വാ കുടുമ്ബസ്സ ഭരണേന ഭരതാ. പരിയായന്താതി പരിതോ സംചരന്താ കീളന്തി.

സീലജേട്ഠകാതി സീലപ്പധാനാ. യേ പുരാണം സരന്തി, തേ സീലുത്തമാ അഹേസും. ദ്വാരാനി ചക്ഖാദിദ്വാരാനി.

അപക്കമിത്വാ അപേതാ വിരഹിതാ ഹുത്വാ. വിസമാനീതി വിഗതസമാനി ദുച്ചരിതസഭാവാനി. നാനാവിധദണ്ഡാ നാനാവിധദണ്ഡനിപാതാ.

അനാഹാരകാതി കിഞ്ചി അഭുഞ്ജനകാ. പങ്കോ വിയ പങ്കോ, മലം. ദന്തപങ്കോ പുരിമപദലോപേന പങ്കോതി വുത്തോതി ‘‘പങ്കോ നാമ ദന്തമല’’ന്തി വുത്തം. അജേഹി കാതബ്ബകാനം അകോപേത്വാ കരണം സമാദാനവസേന വതം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. കോഹഞ്ഞം നാമ അത്തനി വിജ്ജമാനദോസം പടിച്ഛാദേത്വാ അസന്തഗുണപകാസനാതി ആഹ – ‘‘പടിച്ഛന്ന…പേ… കോഹഞ്ഞഞ്ചേവാ’’തി. പരിക്ഖാരഭണ്ഡകവണ്ണാതി പരിക്ഖാരഭണ്ഡാ കപ്പകാതി. തേ ച ഖോ അത്തനോ ജീവികത്ഥായ ആമിസകിഞ്ജക്ഖസ്സ അത്തനിബന്ധനത്ഥായ അമോചനത്ഥായ കതാ.

അഖിലന്തി ചേതോഖിലരഹിതം ബ്രഹ്മവിഹാരവസേന. തേനാഹ ‘‘മുദു അഥദ്ധ’’ന്തി.

അധിമുത്തോതി അഭിരതിവസേന യുത്തപയുത്തോ. പരിത്തചിത്തോതി പരിതോ ഖണ്ഡിതചിത്തോ. അപ്പമാണചിത്തോതി ഏത്ഥ ‘‘കോ അയ’’ന്തി പടിക്ഖിതും സക്കുണേയ്യചിത്തോ.

ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. വേരഹച്ചാനിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ബ്രാഹ്മണിം ധമ്മസവനായ ചോദേന്തോ മാണവകോ ‘‘യഗ്ഘേ’’തി അവോച. തേനാഹ ‘‘യഗ്ഘേതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ’’തി.

വേരഹച്ചാനിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗഹപതിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.