൭. ഖജ്ജനീയസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. വിപസ്സനാവസേനാതി ഏതരഹി രൂപവേദനാദയോ അനുസ്സരിത്വാ ‘‘പുബ്ബേപാഹം ഏവംവേദനോ അഹോസി’’ന്തി അതീതാനം രൂപവേദനാദീനം പച്ചുപ്പന്നേഹി വിസേസാഭാവദസ്സനാ വിപസ്സനാ, തസ്സാ വിപസ്സനായ വസേന. യ്വായം ‘‘ന ഇദം അഭിഞ്ഞാവസേനാ’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ, തസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിഞ്ഞാവസേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഖന്ധപടിബദ്ധാ നാമ ഗോത്തവണ്ണഹാരാദയോ. ഏവം അനുസ്സരന്തോതി യഥാവുത്തവിപസ്സനാവസേന അനുസ്സരന്തോ. സഭാവധമ്മാനം ഏവ അനുസ്സരണസ്സ വുത്തത്താ ‘‘സുഞ്ഞതാപബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

യസ്മാ തേ ഏവ രൂപാദയോ നേവ അത്താ, ന അത്തനിയാ അസാരാ അനിസ്സരാ, തസ്മാ തതോ സുഞ്ഞാ, തേസം ഭാവോ സുഞ്ഞതാ, തസ്സാ ലക്ഖണം രുപ്പനാദികം ദസ്സേതും.

കിഞ്ചാതി ഹേതുഅത്ഥജോതകേ കാരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാതി കാരണപുച്ഛാ, കേന കാരണേന രൂപം വദേഥാ’’തി. ഏതന്തി ഏതം ഭൂതുപാദായഭേദം ധമ്മജാതം. കേന കാരണേന രൂപം നാമാതി കിം കാരണം നിസ്സായ രൂപന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. കാരണുദ്ദേസോതി കാരണസ്സ ഉദ്ദിസനം. രുപ്പതീതി ഏത്ഥ രൂപം നാമ സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേന വിസദിസുപ്പത്തി. തേനാഹ ‘‘സീതേനപീ’’തിആദി. പബ്ബതപാദേതി ചക്കവാളപബ്ബതപാദേ, സോ പന തത്ഥ അച്ചുഗ്ഗതോ പാകാരോ വിയ ഠിതോ. തഥാ ഹി തത്ഥ സത്താ ഓലമ്ബന്താ തിട്ഠന്തി. ഹത്ഥപാസാഗതാതി ഹത്ഥപാസം ആഗതാ ഉപാഗതാ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഹത്ഥപാസാഗതേ സത്തേ. ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ മുച്ചിത്വാ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗഉച്ഛേദവസേന വാ പരിച്ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേതി ആതപസന്താപാഭാവേന അതിസീതഭാവമേവ സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനഉദകം സമ്പത്തികരമഹാമേഘവുട്ഠം പഥവീസന്ധാരകം കപ്പവിനാസഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതും അരഹതി, തഥാ സതി പഥവീപി വിലീയേയ്യാതി. മഹിംസകരട്ഠം നാമ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകം രട്ഠം.

അവീചിമഹാനിരയേതി സഉസ്സദം അവീചിനിരയം വുത്തം. ഗങ്ഗാപിട്ഠേതി ഗങ്ഗാതീരേ.

സരന്താ ഗച്ഛന്തീതി സരീസപപദസ്സ അത്ഥം വദതി. ഏതന്തി രുപ്പനം. യഥാ കഠിനതാ പഥവിയാ പച്ചത്തലക്ഖണം, ഏവം രുപ്പനം രൂപക്ഖന്ധസ്സ പച്ചത്തലക്ഖണം, സഭാവഭൂതലക്ഖണന്തി അത്ഥോ.

പുരിമസദിസന്തി പുരിമേ രൂപക്ഖന്ധേ വുത്തേന സദിസം. തം ‘‘കിന്തി കാരണപുച്ഛാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സുഖം ഇട്ഠാരമ്മണം. സുഖാദീനം വേദനാനം. പച്ചയതോതി ആരമ്മണപച്ചയതോ. അയമത്ഥോതി ‘‘സുഖാരമ്മണം സുഖന്തി വുച്ചതീ’’തി അയമത്ഥോ. ഉത്തരപദലോപേന ഹേസ നിദ്ദേസോ. വേദയതീതി അനുഭവതി. വേദയിതലക്ഖണാതി അനുഭവനലക്ഖണാ.

നീലപുപ്ഫേതി നീലവണ്ണപുപ്ഫേ. വത്ഥേ വാതി നീലവത്ഥേ. വാ-സദ്ദേന വണ്ണധാതുആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അപ്പനം വാ ഝാനം വാപേന്തോ. ഉപ്പജ്ജനസഞ്ഞാപീതി യം കിഞ്ചി നീലം രൂപായതനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനസഞ്ഞാപി, യാ പകിണ്ണകസഞ്ഞാതി വുച്ചതി.

രൂപത്തായാതി രൂപഭാവായ. യാഗുമേവാതി യാഗുഭാവിനമേവ വത്ഥും. യാഗുത്തായ യാഗുഭാവായ. പചതി നാമ പുഗ്ഗലോ. ഏവന്തി യഥാ യാഗുആദിവത്ഥും പുരിസോ യാഗുആദിഅത്ഥായ പചതി നിപ്ഫാദേതി, അയം ഏവം രുപ്പനാദിസഭാവേ ധമ്മസമൂഹേ യഥാസകം പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖരിയമാനേ ചേതനാപധാനോ ധമ്മസമൂഹോ പവത്തനത്ഥം വിസേസപച്ചയോ ഹുത്വാ തേ അഭിസങ്ഖരോതി നിരോപേതി നിബ്ബത്തേതി. തേനാഹ ‘‘പച്ചയേഹീ’’തിആദി. രൂപമേവാതി രൂപസഭാവമേവ, ന അഞ്ഞം സഭാവം. അഭിസങ്ഖരോതീതി ഇതരേഹി പച്ചയധമ്മേഹി അധികം സുട്ഠു പച്ചയതം കരോതി. ‘‘ഉപഗച്ഛതി യാപേതി ആയൂഹതീ’’തി തസ്സേവ വേവചനാനി. അഭിസങ്ഖരണമേവ ഹി ആയൂഹനാദീനി. നിബ്ബത്തേതീതി തേസം ധമ്മാനം രുപ്പനാദിഭാവേന നിബ്ബത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചേതയിതലക്ഖണസ്സ സങ്ഖാരസ്സാതി ഇദം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാനം ചേതനാപധാനത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി ഭഗവാ സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധം വിഭജന്തേന ചേതനാവ വിഭത്താ.

വാതിങ്ഗണം ബ്രഹതിഫലം. ചതുരസ്സവല്ലീതി തിവുതാലതാ. അഖാരികന്തി ഖാരരസരഹിതം, തം പന പണ്ണഫലാദി. യത്ഥ ലോണരസോ അധികോ, തം ലോണികന്തി ആഹ ‘‘ലോണയാഗൂ’’തിആദി. അമ്ബിലാദിഭേദം രസം.

ആകാരസണ്ഠാനഗഹണവസേനാതി നീലപീതാദിആകാരഗഹണവസേന ചേവ വട്ടചതുരസ്സാദിസണ്ഠാനഗഹണവസേന ച. വിനാപി ആകാരസണ്ഠാനാതി ആകാരസണ്ഠാനേഹി വിനാ, തേ ഠപേത്വാപി. പച്ചത്തഭേദഗഹണവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ പഭേദഗഹണവസേന. അസമ്മോഹതോതി യാഥാവതോ. വിസേസോ വിസേസത്ഥദീപനതോ, അവിസേസോ അയം ധമ്മോ അവിസേസദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘വിസേസോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ജാനനഞ്ഹി അവിസിട്ഠം, തം സമാസപദതോ ഉപസഗ്ഗാ വിസേസേന്തി. തഥാ ഹി സഞ്ജാനനപദം പച്ചഭിഞ്ഞാണനിമിത്തം ആകാരഗഹണമത്തം ബോധേതി, വിജാനനപദം തതോ വിസിട്ഠവിസയഗഹണം. പജാനനപദം പന തതോപി വിസിട്ഠതരം പകാരതോ അവബോധം ബോധേതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സാപീ’’തിആദി. ആരമ്മണസഞ്ജാനനമത്തമേവാതി നീലാദിഭേദസ്സ ആരമ്മണസ്സ സല്ലക്ഖണമത്തമേവ. അവധാരണേന ലക്ഖണപടിവേധത്തം നിവത്തേതി. തേനാഹ ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദി. ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേഹി വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനായ പഗുണഭാവേ സതി ഞാണവിപ്പയുത്തേന ചിത്തേനപി വിപസ്സനാ ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതീ’’തി. പടിവേധന്തി ച ഉപലദ്ധിമേവ വദതി, ന പടിവിജ്ഝനം. തേനാഹ ‘‘ഉസ്സക്കിത്വാ പനാ’’തിആദി. ഉസ്സക്കിത്വാതി ഉസ്സക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി അസമ്മോഹസഭാവത്താ. യഥാ ലക്ഖണപടിവേധകാലേ സഞ്ജാനനലക്ഖണവസേന സഞ്ഞാണഅനുരൂപവസേനേവ പവത്തം, ഏവം വിഞ്ഞാണവിജാനനവസേന വായം അനുരൂപവസേനേവ പവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി തമത്ഥം ഹേരഞ്ഞികാദിഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഹിരഞ്ഞം വുച്ചതി കഹാപണം, ഹിരഞ്ഞജാനനേ നിയുത്തോ ഹേരഞ്ഞികോ. ലോകവോഹാരേ അജാതാ അസഞ്ജാതാ ബുദ്ധി ഏതസ്സാതി അജാതബുദ്ധി, ബാലദാരകോ. വോഹാരകുസലോ ഗാമവാസീ പുരിസോ ഗാമികപുരിസോ. ഉപഭോഗപരിഭോഗാരഹത്താ ഉപഭോഗപരിഭോഗം. തമ്ബകംസമയത്താ കൂടോ. മഹാസാരത്താ ഛേകോ. അഡ്ഢസാരത്താ കരടോ. നിഹീനസാരത്താ സണ്ഹോ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഹേരഞ്ഞികോ കഹാപണം ചിത്താദിഭാവതോ ഉദ്ധം കൂടാദിഭാവം രൂപദസ്സനാദിവസേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനതോപി ജാനന്തോ അനേകാകാരതോ ജാനാതി, ഏവം പഞ്ഞാ ആരമ്മണം നാനപ്പകാരതോ ജാനാതി പടിവിജ്ഝതി, തായ സദ്ധിം പവത്തമാനവിഞ്ഞാണമ്പി യഥാവിസയം ആരമ്മണം ജാനാതി.

ഏവം സ്വായം നേസം ജാനനേ വിസേസോ അഞ്ഞേസം അവിസയോ, ബുദ്ധാനം ഏവ വിസയോതി ഇദം വിസേസം മിലിന്ദപഞ്ഹേന വിഭാവേതും ‘‘തേനാഹാ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അത്തസുഞ്ഞാനം സഭാവധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ കഥിതത്താ ‘‘അനത്തലക്ഖണം കഥേത്വാ’’തി വുത്തം. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാ ച യദി അധിഗതാ, അരഹത്തസ്സ അനധിഗതത്താ ‘‘ഏകദേസമത്തേനാ’’തി വുത്തം, തം അനിച്ചലക്ഖണം ദസ്സേതും ഇദം പബ്ബമാരദ്ധം, ഇതരാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി തസ്സ പരിഹാരഭാവേനാതി അധിപ്പായോ.

യസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിദേസനായ തീസു ലക്ഖണേസു ഇദമേവ പധാനഭാവേന ദസ്സിതം, ഇദം അപ്പധാനഭാവേനാതി ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ ‘‘തീണി ലക്ഖണാനി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതുമ്പീ’’തി വുത്തം. അപചിനാതീതി അപചയഗാമിധമ്മേ നിവത്തേതി ഏകംസതോ അപചയഗാമിപടിപദായ പരിപൂരണതോ. തേനാഹ ‘‘നോ ആചിനാതീ’’തിആദി. വട്ടം വിനാസേതീതി വിധമതി അദസ്സനം ഗമേതി. നേവ ചിനാതീതി ന വഡ്ഢേതി. തദേവാതി തം വട്ടം ഏവ. വിസ്സജ്ജേതീതി ഛഡ്ഡേതി. വികിരതീതി വിദ്ധംസേതി. വിധൂപേതീതി വട്ടത്തയസങ്ഖാതം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിഗതധൂമം വിഗതസന്താപം കരോതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാപേതീ’’തി.

ഏവം പസ്സന്തിആദി അനാഗാമിഫലേ ഠിതസ്സ അരിയസാവകസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലാധിഗമായ ദേസനാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വട്ടം വിനാസേത്വാ ഠിതം മഹാഖീണാസവം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. ഖീണാസവസ്സ അനാഗതഭാവദസ്സനംയേവ, സബ്ബാ ചായം ഹേട്ഠിമാ ദേസനാ സുദ്ധവിപസ്സനാകഥാ, സഹപഠമമഗ്ഗാ വാ സഹവിജ്ജൂപമധമ്മാ വാ വിപസ്സനാകഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകേന ഠാനേനാ’’തിആദിമാഹ.

നമസ്സന്തിയേവ മഹതാ ഗാരവബഹുമാനേന. തേനാഹ ‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞാ’’തിആദി. തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആയസ്മന്തം നീതത്ഥേരം വിയാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഥേരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖുരഗ്ഗേയേവാതി കേസോരോപനത്ഥം ഖുരധാരായ അഗ്ഗേ സീസേ ഠപിതേ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനമുഖേന ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ അരഹത്തം പത്വാ. ബ്രഹ്മവിമാനാതി ബ്രഹ്മാനം നിവാസഭൂതാ വിമാനാ.

ഖജ്ജനീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.