൮. ഖജ്ജനീയവഗ്ഗോ

൧-൩. അസ്സാദസുത്താദിവണ്ണനാ

൭൩-൭൫. ചതുസച്ചമേവ കഥിതം അസ്സാദാദീനഞ്ചേവ സമുദയാദീനഞ്ച വസേന ദേസനായ പവത്തത്താ. യസ്മാ അസ്സാദോ സമുദയസച്ചം, ആദീനവോ ദുക്ഖസച്ചം, നിസ്സരണം മഗ്ഗസച്ചം നിരോധസച്ചഞ്ചാതി വുത്തോവായമത്ഥോ; ദുതിയേ സമുദയസ്സാദോ സമുദയസച്ചം, ആദീനവോ ദുക്ഖസച്ചം, അത്ഥങ്ഗമോ നിരോധസച്ചം, നിസ്സരണം മഗ്ഗസച്ചന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ; തതിയം അരിയസാവകസ്സേവ വസേന വുത്തം.

അസ്സാദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. യത്തകാ സത്താവാസാതി തസ്മിം തസ്മിം സത്തനികായേ ആവസനട്ഠേന സത്താ ഏവ സത്താവാസാ. തേന യത്തകാ സത്താവാസാ, തേഹി സബ്ബേഹിപി ഏതേ അഗ്ഗാ ഏതേ സേട്ഠാ, യേ ഇമേ അരഹന്താതി ദസ്സേതി. പുരിമനയേനേവാതി പുരിമസ്മിം സത്തട്ഠാനകോസല്ലസുത്തേ വുത്തനയേന.

തദത്ഥപരിദീപനാഹീതി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ. തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതി. അസ്മിമാനോ സമുച്ഛിന്നോ’’തിആദിനാ തസ്സ യഥാനിദ്ദിട്ഠസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥദീപനാഹി ചേവ ‘‘അനേജം തേ അനുപ്പത്താ, ചിത്തം തേസം അനാവില’’ന്തിആദിനാ വിസേസത്ഥപരിദീപനാഹി ച. ഝാനമഗ്ഗഫലപരിയാപന്നം അതിസയിതസുഖം ഏതേസമത്ഥീതി സുഖിനോതി ആഹ ‘‘ഝാന…പേ… സുഖിതാ’’തി. തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതീതി ഏത്ഥ തേസം അപായദുക്ഖജനികാ തണ്ഹാ ന വിജ്ജതീതി വുത്തം. വട്ടമൂലികായ തണ്ഹായ അഭാവാ ‘‘നന്ദീ തേസം ന വിജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ വുച്ചതീതി. ഇമസ്സപീതി പി-സദ്ദേന ദുക്ഖസ്സാഭാവേനപീതി ദുക്ഖാഭാവോ വിയ വട്ടമൂലികതണ്ഹാഭാവോ സമ്പിണ്ഡീയതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ഹി തേ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനപ്പത്തിയാ അച്ചന്തസുഖിതാ ഏവാതി വുച്ചന്തീതി. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനയപ്പവത്തിയാ നവവിധോ. ഞാണേനാതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണേന.

അരഹത്തം അനുപ്പത്താ. അലിത്താതി അമക്ഖിതാ. ബ്രഹ്മഭൂതാതി ബ്രഹ്മഭാവം പത്താ, ബ്രഹ്മതോ വാ അരിയമഗ്ഗഞാണതോ ഭൂതാ അരിയായ ജാതിയാ ജാതാ. സത്ത സദ്ധമ്മാ ഗോചരോ പവത്തിട്ഠാനം ഏതേസന്തി സത്തസദ്ധമ്മഗോചരാ.

നിരാസങ്കചാരോ നാമ ഗഹിതോ കുതോചിപി തേസം ആസങ്കായ അഭാവതോ. സമ്മാദിട്ഠിആദീഹി ദസഹി അങ്ഗേഹി സമ്മാവിമുത്തി-സമ്മാഞാണപരിയോസാനേഹി. ‘‘ആഗും ന കരോതീ’’തിആദീഹി ചതൂഹി കാരണേഹി. തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതീതി ഇദമ്പി തണ്ഹാപഹാനസ്സ ബഹൂപകാരതാദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘ദാസകാരികാ തണ്ഹാപി തേസം നത്ഥീ’’തി.

ന വികമ്പന്തി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ.

ഉദ്ധം തിരിയം അപാചീനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഉദ്ധം വുച്ചതീ’’തിആദിനാ രൂപമുഖേന അത്തഭാവം ഗഹേത്വാ പവത്തോ പഠമനയോ. കാലത്തയവസേന ധമ്മപ്പവത്തിം ഗഹേത്വാ പവത്തോ ദുതിയനയോ. ഠാനവസേന സകലലോകധാതും ഗഹേത്വാ പവത്തോ തതിയനയോ. ബുദ്ധാതി ചത്താരി സച്ചാനി ബുദ്ധവന്തോ.

സീഹനാദസമോധാനന്തി സീഹനാദാനം സംകലനം. ലോകേ അത്തനോ ഉത്തരിതരസ്സാഭാവാ അനുത്തരാ. ഉത്തരോ താവ തിട്ഠതു പുരിസോ, സദിസോപി താവ നത്ഥീതി അസദിസാ. സകലമ്പി ഭവം ഉത്തരിത്വാ ഭവപിട്ഠേ ഠത്വാ വിമുത്തിസുഖേന സുഖിതത്താദിവസേന ഏകവീസതിയാകാരേഹി സീഹനാദം നദന്തി.

അരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയഅരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. സുദ്ധികമേവാതി സുദ്ധസംഖിത്തബന്ധമേവ കത്വാ.

ദുതിയഅരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. സീഹോതി പരിസ്സയസഹനതോ പടിപക്ഖഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’തി ലദ്ധനാമോ മിഗാധിപതി. ചത്താരോതി ച സമാനേപി സീഹജാതികഭാവേ വണ്ണവിസേസാദിസിദ്ധേന വിസേസേന ചത്താരോ സീഹാ. തേ ഇദാനി നാമതോ വണ്ണതോ ആഹാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതസീഹം നാനപ്പകാരതോ വിഭാവേതും ‘‘തിണസീഹോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തിണഭക്ഖോ സീഹോ തിണസീഹോ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘സാകപത്ഥിവോ’’തി. കാളവണ്ണതായ കാളസീഹോ. തഥാ പണ്ഡുസീഹോ. തേനാഹ ‘‘കാളസീഹോ കാളഗാവിസദിസോ, പണ്ഡുസീഹോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണഗാവിസദിസോ’’തി. രത്തകമ്ബലസ്സ വിയ കേസരോ കേസരകലാപോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കേസരീ. ലാഖാരസപരികമ്മകതേഹി വിയ പാദപരിയന്തേഹീതി യോജനാ.

കമ്മാനുഭാവസിദ്ധആധിപച്ചമഹേസക്ഖതാഹി സബ്ബമിഗഗണസ്സ രാജാ സുവണ്ണഗുഹതോ വാതിആദി ‘‘സീഹസ്സ വിഹാരോ കിരിയാ ഏവം ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം.

സമം പതിട്ഠാപേത്വാതി സബ്ബഭാഗേഹി സമമേവ ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ. ആകഡ്ഢിത്വാതി പുരതോ ആകഡ്ഢിത്വാ. അഭിഹരിത്വാതി അഭിമുഖം ഹരിത്വാ. സങ്ഘാതന്തി വിനാസം. വീസതിയട്ഠികം ഠാനം ഉസഭം.

സമസീഹോതി സമജാതികോ സമഭാഗോ ച സീഹോ. സമാനോസ്മീതി ദേസനാമത്തം, സമപ്പഭാവതായപി ന ഭായതി. സക്കായദിട്ഠിബലവതായാതി ‘‘കേ അഞ്ഞേ അമ്ഹേഹി ഉത്തരിതരാ, അഥ ഖോ മയമേവ മഹാബലാ’’തി ഏവം ബലാതിമാനനിമിത്തായ അഹങ്കാരഹേതുഭൂതായ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലഭാവേന. സക്കായദിട്ഠിപഹീനത്താതി സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ നിരഹങ്കാരത്താ അത്തസിനേഹസ്സ സുട്ഠു സമുഗ്ഘാടിതത്താ ന ഭായതി.

തഥാ തഥാതി സീഹസദിസതാദിനാ തേന തേന പകാരേന അത്താനം കഥേസീതി വത്വാ തമത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സീഹോതി ഖോ’’തിആദി വുത്തം.

കതാഭിനീഹാരസ്സ ലോകനാഥസ്സ ബോധിയാ നിയതഭാവപ്പത്തിയാ ഏകന്തഭാവീബുദ്ധഭാവോതി കത്വാ ‘‘തീസു പാസാദേസു നിവാസകാലോ, മഗധരഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാദാനകാലോ, പായാസസ്സ പരിഭുത്തകാലോ’’തിആദിനാ അഭിസമ്ബോധിതോ പുരിമാവത്ഥാപി സീഹസദിസം കത്വാ ദസ്സിതാ. ഭാവിനി, ഭൂതോപചാരോപി ഹി ലോകവോഹാരോ. വിജ്ജാഭാവസാമഞ്ഞതോ ഭൂതവിജ്ജാ ഇതരവിജ്ജാപി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പടിച്ചസമുപ്പാദസമ്മസനതോ തം പുരേതരം സിദ്ധം വിപാകം വിയ കത്വാ ആഹ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ വിസോധേത്വാ’’തി. അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തഞാണവസേന ‘‘യമകഞാണമന്ഥനേനാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ വിഹരന്തസ്സാതി അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ വിഹരന്തസ്സ. ഏകാദസമേ ദിവസേതി സത്തസത്താഹതോ പരം ഏകാദസമേ ദിവസേ. അചലപല്ലങ്കേതി ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപവത്തനത്ഥം നിസിന്നപല്ലങ്കേ. തമ്പി ഹി കേനചി അപ്പടിവത്തിയധമ്മചക്കപവത്തനത്ഥം നിസജ്ജാതി കത്വാ വജിരാസനം വിയ അചലപല്ലങ്കം വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന പദേതി ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ ഇമസ്മിം സദ്ധമ്മകോട്ഠാസേ. ധമ്മഘോസോ…പേ… ദസസഹസ്സിലോകധാതും പടിച്ഛാദേസി ‘‘സബ്ബത്ഥ ഠിതാ സുണന്തൂ’’തി അധിട്ഠാനേന. സോളസഹാകാരേഹീതി ‘‘ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, സമുദയപ്പഹാനം, നിരോധസച്ഛികിരിയാ, മഗ്ഗഭാവനാ’’തി ഏവം ഏകേകസ്മിം മഗ്ഗേ ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ സോളസഹി ആകാരേഹി.

വുത്തോയേവ, ന ഇധ വത്തബ്ബോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ച അപരേഹിപി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോതി ആരഭിത്വാ ഉദാനട്ഠകഥാദീസുപി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; ഇതിവു. ൩൮) തഥാഗതപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഏവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിപി ഭഗവാ ന ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നമത്തോവ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ, തഥാപി തായ നിസജ്ജായ നിസിന്നോവ പനുജ്ജ സബ്ബപരിസ്സയം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘അപരാജിതപല്ലങ്ക’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ ‘‘യാവ ബോധിപല്ലങ്കാ വാ’’തി വത്വാ തേന അപരിതുസ്സന്തോ ‘‘യാവ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാ വാ’’തി ആഹ.

ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ. തേന രൂപം സരൂപതോ പരിമാണതോ പരിച്ഛേദതോ ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘ഇദം രുപ’’ന്തിആദി. ‘‘ഇദം രൂപ’’ന്തി ഹി ഇമിനാ ഭൂതുപാദായഭേദരൂപം സരൂപതോ ദസ്സിതം. ഏത്തകം രൂപന്തി ഇമിനാ തം പരിമാണതോ ദസ്സിതം. തസ്സ ച പരിമാണസ്സ ഏകന്തഭാവദസ്സനേന ‘‘ന ഇതോ ഭിയ്യോ രൂപം അത്ഥീ’’തി വുത്തം. സഭാവതോതി സലക്ഖണതോ. സരസതോതി സകിച്ചതോ. പരിയന്തതോതി പരിമാണപരിയന്തതോ. പരിച്ഛേദതോതി യത്തകേ ഠാനേ തസ്സ പവത്തി, തസ്സ പരിച്ഛേദനതോ. പരിച്ഛിന്ദനതോതി പരിയോസാനപ്പത്തിതോ. തം സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി യഥാവുത്തേന വിഭാഗേന. അയം രൂപസ്സ സമുദയോ നാമാതി അയം ആഹാരാദി രൂപസ്സ സമുദയോ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. അത്ഥങ്ഗമോതി നിരോധോ. ‘‘ആഹാരസമുദയാ ആഹാരനിരോധാ’’തി ച അസാധാരണമേവ ഗഹേത്വാ സേസേ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി.

പണ്ണാസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതന്തി പണ്ണാസഉദയബ്ബയലക്ഖണവിഭൂസിതം സമുദയത്ഥങ്ഗമഗഹണതോ. ഖീണാസവത്താതി അനവസേസം സാവസേസഞ്ച ആസവാനം പരിക്ഖീണത്താ. അനാഗാമീനമ്പി ഹി ഭയം ചിത്തുത്രാസോ ച ന ഹോതീതി. ഞാണസംവേഗോ ഭയതൂപട്ഠാനഞാണം. ഇതരേസം പന ദേവാനന്തി അഖീണാസവേ ദേവേ സന്ധായ വദതി. ഭോതി ധമ്മാലപനമത്തന്തി വാചസികം തഥാലപനമത്തം.

ചക്കന്തി സത്ഥു ആണാചക്കം, തം പന ധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. തത്ഥ അരിയസാവകാനം പടിവേധധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ഇതരേസം ദേസനാധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ദുവിധേപി ഞാണം പധാനന്തി ഞാണസീസേന വുത്തം ‘‘പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പീ’’തി. ഇദാനി തം ഞാണദ്വയം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘പടിവേധഞാണം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ ചസ്സ ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ഭഗവാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി വേനേയ്യാനം ദസ്സേതും സമത്ഥോ അഹോസി, തസ്മാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി തേന ഞാണേന സദ്ധിംയേവ സിദ്ധാനീതി കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി പടിവിജ്ഝീ’’തി ആഹ. തിപരിവട്ടന്തി ഇദം ദുക്ഖന്തി ച, പരിഞ്ഞേയ്യന്തി ച, പരിഞ്ഞാതന്തി ച ഏവം തിപരിവട്ടം, തംയേവ ദ്വാദസാകാരം. തന്തി ദേസനാഞാണം പവത്തേതി ഏസ ഭഗവാ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പതിനിധിഭൂതപുഗ്ഗലരഹിതോ. ഏകസദിസസ്സാതി നിബ്ബികാരസ്സ.

സീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഖജ്ജനീയസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. വിപസ്സനാവസേനാതി ഏതരഹി രൂപവേദനാദയോ അനുസ്സരിത്വാ ‘‘പുബ്ബേപാഹം ഏവംവേദനോ അഹോസി’’ന്തി അതീതാനം രൂപവേദനാദീനം പച്ചുപ്പന്നേഹി വിസേസാഭാവദസ്സനാ വിപസ്സനാ, തസ്സാ വിപസ്സനായ വസേന. യ്വായം ‘‘ന ഇദം അഭിഞ്ഞാവസേനാ’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ, തസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിഞ്ഞാവസേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഖന്ധപടിബദ്ധാ നാമ ഗോത്തവണ്ണഹാരാദയോ. ഏവം അനുസ്സരന്തോതി യഥാവുത്തവിപസ്സനാവസേന അനുസ്സരന്തോ. സഭാവധമ്മാനം ഏവ അനുസ്സരണസ്സ വുത്തത്താ ‘‘സുഞ്ഞതാപബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

യസ്മാ തേ ഏവ രൂപാദയോ നേവ അത്താ, ന അത്തനിയാ അസാരാ അനിസ്സരാ, തസ്മാ തതോ സുഞ്ഞാ, തേസം ഭാവോ സുഞ്ഞതാ, തസ്സാ ലക്ഖണം രുപ്പനാദികം ദസ്സേതും.

കിഞ്ചാതി ഹേതുഅത്ഥജോതകേ കാരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാതി കാരണപുച്ഛാ, കേന കാരണേന രൂപം വദേഥാ’’തി. ഏതന്തി ഏതം ഭൂതുപാദായഭേദം ധമ്മജാതം. കേന കാരണേന രൂപം നാമാതി കിം കാരണം നിസ്സായ രൂപന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. കാരണുദ്ദേസോതി കാരണസ്സ ഉദ്ദിസനം. രുപ്പതീതി ഏത്ഥ രൂപം നാമ സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേന വിസദിസുപ്പത്തി. തേനാഹ ‘‘സീതേനപീ’’തിആദി. പബ്ബതപാദേതി ചക്കവാളപബ്ബതപാദേ, സോ പന തത്ഥ അച്ചുഗ്ഗതോ പാകാരോ വിയ ഠിതോ. തഥാ ഹി തത്ഥ സത്താ ഓലമ്ബന്താ തിട്ഠന്തി. ഹത്ഥപാസാഗതാതി ഹത്ഥപാസം ആഗതാ ഉപാഗതാ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഹത്ഥപാസാഗതേ സത്തേ. ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ മുച്ചിത്വാ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗഉച്ഛേദവസേന വാ പരിച്ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേതി ആതപസന്താപാഭാവേന അതിസീതഭാവമേവ സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനഉദകം സമ്പത്തികരമഹാമേഘവുട്ഠം പഥവീസന്ധാരകം കപ്പവിനാസഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതും അരഹതി, തഥാ സതി പഥവീപി വിലീയേയ്യാതി. മഹിംസകരട്ഠം നാമ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകം രട്ഠം.

അവീചിമഹാനിരയേതി സഉസ്സദം അവീചിനിരയം വുത്തം. ഗങ്ഗാപിട്ഠേതി ഗങ്ഗാതീരേ.

സരന്താ ഗച്ഛന്തീതി സരീസപപദസ്സ അത്ഥം വദതി. ഏതന്തി രുപ്പനം. യഥാ കഠിനതാ പഥവിയാ പച്ചത്തലക്ഖണം, ഏവം രുപ്പനം രൂപക്ഖന്ധസ്സ പച്ചത്തലക്ഖണം, സഭാവഭൂതലക്ഖണന്തി അത്ഥോ.

പുരിമസദിസന്തി പുരിമേ രൂപക്ഖന്ധേ വുത്തേന സദിസം. തം ‘‘കിന്തി കാരണപുച്ഛാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സുഖം ഇട്ഠാരമ്മണം. സുഖാദീനം വേദനാനം. പച്ചയതോതി ആരമ്മണപച്ചയതോ. അയമത്ഥോതി ‘‘സുഖാരമ്മണം സുഖന്തി വുച്ചതീ’’തി അയമത്ഥോ. ഉത്തരപദലോപേന ഹേസ നിദ്ദേസോ. വേദയതീതി അനുഭവതി. വേദയിതലക്ഖണാതി അനുഭവനലക്ഖണാ.

നീലപുപ്ഫേതി നീലവണ്ണപുപ്ഫേ. വത്ഥേ വാതി നീലവത്ഥേ. വാ-സദ്ദേന വണ്ണധാതുആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അപ്പനം വാ ഝാനം വാപേന്തോ. ഉപ്പജ്ജനസഞ്ഞാപീതി യം കിഞ്ചി നീലം രൂപായതനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനസഞ്ഞാപി, യാ പകിണ്ണകസഞ്ഞാതി വുച്ചതി.

രൂപത്തായാതി രൂപഭാവായ. യാഗുമേവാതി യാഗുഭാവിനമേവ വത്ഥും. യാഗുത്തായ യാഗുഭാവായ. പചതി നാമ പുഗ്ഗലോ. ഏവന്തി യഥാ യാഗുആദിവത്ഥും പുരിസോ യാഗുആദിഅത്ഥായ പചതി നിപ്ഫാദേതി, അയം ഏവം രുപ്പനാദിസഭാവേ ധമ്മസമൂഹേ യഥാസകം പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖരിയമാനേ ചേതനാപധാനോ ധമ്മസമൂഹോ പവത്തനത്ഥം വിസേസപച്ചയോ ഹുത്വാ തേ അഭിസങ്ഖരോതി നിരോപേതി നിബ്ബത്തേതി. തേനാഹ ‘‘പച്ചയേഹീ’’തിആദി. രൂപമേവാതി രൂപസഭാവമേവ, ന അഞ്ഞം സഭാവം. അഭിസങ്ഖരോതീതി ഇതരേഹി പച്ചയധമ്മേഹി അധികം സുട്ഠു പച്ചയതം കരോതി. ‘‘ഉപഗച്ഛതി യാപേതി ആയൂഹതീ’’തി തസ്സേവ വേവചനാനി. അഭിസങ്ഖരണമേവ ഹി ആയൂഹനാദീനി. നിബ്ബത്തേതീതി തേസം ധമ്മാനം രുപ്പനാദിഭാവേന നിബ്ബത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചേതയിതലക്ഖണസ്സ സങ്ഖാരസ്സാതി ഇദം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാനം ചേതനാപധാനത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി ഭഗവാ സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധം വിഭജന്തേന ചേതനാവ വിഭത്താ.

വാതിങ്ഗണം ബ്രഹതിഫലം. ചതുരസ്സവല്ലീതി തിവുതാലതാ. അഖാരികന്തി ഖാരരസരഹിതം, തം പന പണ്ണഫലാദി. യത്ഥ ലോണരസോ അധികോ, തം ലോണികന്തി ആഹ ‘‘ലോണയാഗൂ’’തിആദി. അമ്ബിലാദിഭേദം രസം.

ആകാരസണ്ഠാനഗഹണവസേനാതി നീലപീതാദിആകാരഗഹണവസേന ചേവ വട്ടചതുരസ്സാദിസണ്ഠാനഗഹണവസേന ച. വിനാപി ആകാരസണ്ഠാനാതി ആകാരസണ്ഠാനേഹി വിനാ, തേ ഠപേത്വാപി. പച്ചത്തഭേദഗഹണവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ പഭേദഗഹണവസേന. അസമ്മോഹതോതി യാഥാവതോ. വിസേസോ വിസേസത്ഥദീപനതോ, അവിസേസോ അയം ധമ്മോ അവിസേസദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘വിസേസോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ജാനനഞ്ഹി അവിസിട്ഠം, തം സമാസപദതോ ഉപസഗ്ഗാ വിസേസേന്തി. തഥാ ഹി സഞ്ജാനനപദം പച്ചഭിഞ്ഞാണനിമിത്തം ആകാരഗഹണമത്തം ബോധേതി, വിജാനനപദം തതോ വിസിട്ഠവിസയഗഹണം. പജാനനപദം പന തതോപി വിസിട്ഠതരം പകാരതോ അവബോധം ബോധേതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സാപീ’’തിആദി. ആരമ്മണസഞ്ജാനനമത്തമേവാതി നീലാദിഭേദസ്സ ആരമ്മണസ്സ സല്ലക്ഖണമത്തമേവ. അവധാരണേന ലക്ഖണപടിവേധത്തം നിവത്തേതി. തേനാഹ ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദി. ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേഹി വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനായ പഗുണഭാവേ സതി ഞാണവിപ്പയുത്തേന ചിത്തേനപി വിപസ്സനാ ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതീ’’തി. പടിവേധന്തി ച ഉപലദ്ധിമേവ വദതി, ന പടിവിജ്ഝനം. തേനാഹ ‘‘ഉസ്സക്കിത്വാ പനാ’’തിആദി. ഉസ്സക്കിത്വാതി ഉസ്സക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി അസമ്മോഹസഭാവത്താ. യഥാ ലക്ഖണപടിവേധകാലേ സഞ്ജാനനലക്ഖണവസേന സഞ്ഞാണഅനുരൂപവസേനേവ പവത്തം, ഏവം വിഞ്ഞാണവിജാനനവസേന വായം അനുരൂപവസേനേവ പവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി തമത്ഥം ഹേരഞ്ഞികാദിഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഹിരഞ്ഞം വുച്ചതി കഹാപണം, ഹിരഞ്ഞജാനനേ നിയുത്തോ ഹേരഞ്ഞികോ. ലോകവോഹാരേ അജാതാ അസഞ്ജാതാ ബുദ്ധി ഏതസ്സാതി അജാതബുദ്ധി, ബാലദാരകോ. വോഹാരകുസലോ ഗാമവാസീ പുരിസോ ഗാമികപുരിസോ. ഉപഭോഗപരിഭോഗാരഹത്താ ഉപഭോഗപരിഭോഗം. തമ്ബകംസമയത്താ കൂടോ. മഹാസാരത്താ ഛേകോ. അഡ്ഢസാരത്താ കരടോ. നിഹീനസാരത്താ സണ്ഹോ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഹേരഞ്ഞികോ കഹാപണം ചിത്താദിഭാവതോ ഉദ്ധം കൂടാദിഭാവം രൂപദസ്സനാദിവസേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനതോപി ജാനന്തോ അനേകാകാരതോ ജാനാതി, ഏവം പഞ്ഞാ ആരമ്മണം നാനപ്പകാരതോ ജാനാതി പടിവിജ്ഝതി, തായ സദ്ധിം പവത്തമാനവിഞ്ഞാണമ്പി യഥാവിസയം ആരമ്മണം ജാനാതി.

ഏവം സ്വായം നേസം ജാനനേ വിസേസോ അഞ്ഞേസം അവിസയോ, ബുദ്ധാനം ഏവ വിസയോതി ഇദം വിസേസം മിലിന്ദപഞ്ഹേന വിഭാവേതും ‘‘തേനാഹാ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അത്തസുഞ്ഞാനം സഭാവധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ കഥിതത്താ ‘‘അനത്തലക്ഖണം കഥേത്വാ’’തി വുത്തം. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാ ച യദി അധിഗതാ, അരഹത്തസ്സ അനധിഗതത്താ ‘‘ഏകദേസമത്തേനാ’’തി വുത്തം, തം അനിച്ചലക്ഖണം ദസ്സേതും ഇദം പബ്ബമാരദ്ധം, ഇതരാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി തസ്സ പരിഹാരഭാവേനാതി അധിപ്പായോ.

യസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിദേസനായ തീസു ലക്ഖണേസു ഇദമേവ പധാനഭാവേന ദസ്സിതം, ഇദം അപ്പധാനഭാവേനാതി ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ ‘‘തീണി ലക്ഖണാനി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതുമ്പീ’’തി വുത്തം. അപചിനാതീതി അപചയഗാമിധമ്മേ നിവത്തേതി ഏകംസതോ അപചയഗാമിപടിപദായ പരിപൂരണതോ. തേനാഹ ‘‘നോ ആചിനാതീ’’തിആദി. വട്ടം വിനാസേതീതി വിധമതി അദസ്സനം ഗമേതി. നേവ ചിനാതീതി ന വഡ്ഢേതി. തദേവാതി തം വട്ടം ഏവ. വിസ്സജ്ജേതീതി ഛഡ്ഡേതി. വികിരതീതി വിദ്ധംസേതി. വിധൂപേതീതി വട്ടത്തയസങ്ഖാതം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിഗതധൂമം വിഗതസന്താപം കരോതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാപേതീ’’തി.

ഏവം പസ്സന്തിആദി അനാഗാമിഫലേ ഠിതസ്സ അരിയസാവകസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലാധിഗമായ ദേസനാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വട്ടം വിനാസേത്വാ ഠിതം മഹാഖീണാസവം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. ഖീണാസവസ്സ അനാഗതഭാവദസ്സനംയേവ, സബ്ബാ ചായം ഹേട്ഠിമാ ദേസനാ സുദ്ധവിപസ്സനാകഥാ, സഹപഠമമഗ്ഗാ വാ സഹവിജ്ജൂപമധമ്മാ വാ വിപസ്സനാകഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകേന ഠാനേനാ’’തിആദിമാഹ.

നമസ്സന്തിയേവ മഹതാ ഗാരവബഹുമാനേന. തേനാഹ ‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞാ’’തിആദി. തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആയസ്മന്തം നീതത്ഥേരം വിയാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഥേരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖുരഗ്ഗേയേവാതി കേസോരോപനത്ഥം ഖുരധാരായ അഗ്ഗേ സീസേ ഠപിതേ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനമുഖേന ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ അരഹത്തം പത്വാ. ബ്രഹ്മവിമാനാതി ബ്രഹ്മാനം നിവാസഭൂതാ വിമാനാ.

ഖജ്ജനീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പിണ്ഡോല്യസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. അപകരീയതി ഏതേനാതി അപകരണം, പദം. അപകരണം പകരണം കാരണന്തി അത്ഥതോ ഏകം. തേനാഹ ‘‘കിസ്മിഞ്ചിദേവ കാരണേ’’തി. നീഹരിത്വാതി അത്തനോ സമീപചാരഭാവതോ അപനേത്വാ. തഥാകരണഞ്ച ഏവമേതേ ഏത്തകമ്പി അപ്പടിരൂപം അകത്വാ ആയതിം സമ്മാ പടിപജ്ജിസ്സന്തീതി. ലദ്ധബലാതി ലദ്ധഞാണബലാ.

ഏകദ്വീഹികായാതി ഏകേകസ്സ ചേവ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നഞ്ച ഈഹികാ ഗതി ഉപസങ്കമനാ ഏകദ്വീഹികാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകോ ചേവ ദ്വേ ദ്വേ ച ഹുത്വാ’’തി. പുഥുജ്ജനാനം സമുദിതാനം നാമ കിരിയാ താദിസീപി സിയാതി വുത്തം ‘‘കേളിമ്പി കരേയ്യു’’ന്തി. പരികപ്പനവസേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഉദ്ദിസ്സ പേസലാ ഭിക്ഖൂപി ഏവം കരോന്തീതി.

യുഗന്ധരപബ്ബതാദീനം അന്തരേ സീദന്തരം സമുദ്ദം നാമ. തത്ഥ കിര വാതോ ന വായതി, പതിതം യം കിഞ്ചിപി സീദന്തരനദിയം വിലീയന്താ സീദന്തേവ, തസ്മാ തം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ യുഗന്ധരാദയോപി സീദപബ്ബതാ നാമ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സീദന്തരേ സന്നിസിന്നം മഹാസമുദ്ദം വിയാ’’തി. ആഹാരഹേതൂതി ആമിസഹേതു സപ്പിതേലാദിനിമിത്തം, തേസം പണാമനാ.

പച്ഛിമന്തി നിഹീനം. തേനാഹ ‘‘ലാമക’’ന്തി, ലാമകന്തോ ഇധാധിപ്പേതോ –

‘‘മിഗാനം കോട്ഠുകോ അന്തോ, പക്ഖീനം പന വായസോ;

ഏരണ്ഡോ അന്തോ രുക്ഖാനം, തയോ അന്താ സമാഗതാ’’തി. –

ആദീസു (ജാ. ൧.൩.൧൩൫) വിയ. ഉലതീതി അഭിചരതി. അഭിസപന്തി ഏതേനാതി അഭിസാപോ. അഭിസാപവത്ഥു പിണ്ഡോല്യം. അത്ഥോ ഫലം വസോ ഏതസ്സാതി അത്ഥവസം, കാരണം, തമ്പി തേസു അത്ഥി, തത്ഥ നിയുത്താതി അത്ഥവസികാ.

അന്തോ ഹദയസ്സ അബ്ഭന്തരേ അനുപവിട്ഠാ സോകവത്ഥൂഹി.

അഭിജ്ഝായിതാതി അഭിജ്ഝായനസീലോ. അഭിണ്ഹപ്പവത്തിയാ ചേവ ബഹുലഭാവേന ച ബഹുലരാഗോ. പൂതിഭാവേനാതി കുഥിതഭാവേന. ബ്യാപാദോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ചിത്തം അപഗന്ധം കരോതി, ന സുചിമനുഞ്ഞഭാവം. ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകോ വിയാതി ഇദം ഭത്തട്ഠാനസ്സ അസരണേന കാകസ്സ നട്ഠസതിതാ പഞ്ഞായതീതി കത്വാ വുത്തം, ന ഭത്തനിക്ഖിത്തതായ. അസണ്ഠിതോതി അസണ്ഠിതചിത്തോ. കട്ഠത്ഥന്തി കട്ഠേന കത്തബ്ബകിച്ചം.

പാപവിതക്കേഹി കതോ, തസ്മാ തേ അനവസേസതോ പഹാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം. ദ്വിന്നം വുത്തത്താ ഏകോ പുബ്ബഭാഗോ, ഇതരോ മിസ്സകോതി വത്തും യുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം തം ഭാവേന്തസ്സ നിരുജ്ഝന്തി ഏവാതി ഏകേകമിസ്സകതാവസേന ഗഹേതബ്ബന്തി പോരാണാ. ഉപരി തിപരിവട്ടദേസനായ അനിമിത്തസമാധിയേവ ദീപിതോ. തേനാഹ ‘‘യാവഞ്ചിദ’’ന്തി. നിദ്ദോസോതി വീതരാഗാദിനാ നിദ്ദോസോ.

പിണ്ഡോല്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പാലിലേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. പരിയാദിണ്ണരൂപചിത്താതി രാഗാദീഹി പരിയാദിയിത്വാ ഖേപേത്വാ ഗഹിതചിത്താ.

ഭഗവതോ ചാരോ വിദിതോ പരിചയവസേന. സത്ഥാ പരിഭോഗം കരോതി അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഏവം ഹിസ്സ ദുഗ്ഗതിമോക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഞ്ഞത്രാതി വിനാ.

നാഗേനാതി ബുദ്ധനാഗേന അങ്കുസരഹിതേന. തതോ ഏവ ഉജുഭൂതേന ചിത്തേന. ഈസാദന്തസ്സ നങ്ഗലസദിസദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ ഏവം ചിത്തം സമേതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘യദേകോ രമതീ വനേ’’തി. ഏതേന കായവിവേകേന രതിസാമഞ്ഞം വദതി.

അത്തനോ ധമ്മതായാതി പകതിയാ സയമേവ.

ആസവാനം ഖയോതി ഇധ അരഹത്തം അധിപ്പേതം, തം പന അഗ്ഗമഗ്ഗാനന്തരമേവാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗാനന്തരം അരഹത്തഫല’’ന്തി. വിചയോ ദേസനാപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ, സാ ച അനേകധാ പവത്താ ഏവാതി വുത്തം ‘‘വിചയസോ’’തി, അനേകക്ഖത്തും പവത്തമാനാപി വിചയോ ഏവാതി കത്വാ ‘‘വിചയേനാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. സാസനധമ്മോതി സീലക്ഖന്ധാദിപരിദീപനോ പരിയത്തിധമ്മോ. പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ, ഏവം കോട്ഠാസതോ പരിച്ഛിജ്ജ ദേസിതേ മയാ ധമ്മേ കതമസ്സ ജാനനസ്സ അന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി ഏകച്ചസ്സ കങ്ഖാ ഹോതിയേവാതി അധിപ്പായോ. ദിട്ഠി ഏവ സമനുപസ്സനാ ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ. ദിട്ഠിസങ്ഖാരോതി ദിട്ഠിപച്ചയോ സങ്ഖാരോ. തതോ ഏവ തണ്ഹാപച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ’’തി. തതോ തണ്ഹാതോ സോ സങ്ഖാരോ ജാതോതി ചതൂസു ഏസ ദിട്ഠിസങ്ഖാരോ ദിട്ഠൂപനിസ്സയോ സങ്ഖാരോ ജായതി. അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സോതി അവിജ്ജാസമ്പയുത്തസമ്ഫസ്സോ. ഏവമേത്ഥ ഭഗവാ സളായതനനാമരൂപവിഞ്ഞാണാനി സങ്ഖാരപക്ഖികാനേവ കത്വാ ദസ്സേതി.

ഏത്തകേ ഠാനേതി ‘‘ഇധ ഭിക്ഖവേ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തിആദിം കത്വാ യാവ ‘‘ന മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്തകേ ഠാനേ. ഗഹിതഗഹിതദിട്ഠിന്തി സക്കായദിട്ഠിയാ ‘‘സോ അത്താ, സോ ലോകോ’’തിആദിനാ പവത്തം സസ്സതദിട്ഠിം, നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ’’തിആദിനാ പവത്തം ഉച്ഛേദദിട്ഠിന്തി തഥാ തഥാ ഗഹിതദിട്ഠിം. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ’’തിആദിദേസനായ വിസ്സജ്ജാപേന്തോ ആഗതോ. തത്ഥ തത്ഥേവാസ്സ ഉപ്പന്നദിട്ഠിവിവേചനതോ ഇമിസ്സാ ദേസനായ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന പവത്തിതതാ വേദിതബ്ബാ, തേവീസതിയാ ഠാനേസു അരഹത്തപാപനേന ദേസനാവിലാസോ. തതോജോ സോ സങ്ഖാരോതി തതോ വിചികിച്ഛായ പച്ചയഭൂതതണ്ഹാതോ ജാതോ വിചികിച്ഛായ സമ്പയുത്തോ സങ്ഖാരോ. യദി സഹജാതാദിപച്ചയവസേന തതോ തണ്ഹാതോ ജാതോതി തതോജോ സങ്ഖാരോതി വുച്ചേയ്യ, ഇദമയുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തണ്ഹാസമ്പയുത്ത…പേ… ജായതീ’’തി ചോദേതി. ഇതരോ ഉപനിസ്സയകോടി ഇധാധിപ്പേതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പഹീനത്താ’’തി വത്വാ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ തമത്ഥം വിവരതി. ന ഹി തണ്ഹായ വിചികിച്ഛാ സമ്ഭവതി. യദി അസതി സഹജാതകോടിയാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ തണ്ഹാപച്ചയാ വിചികിച്ഛായ സമ്ഭവോ ഏവ. ദിട്ഠിയാപീതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയാപി. തേനാഹ ‘‘ചതൂസു ഹീ’’തിആദി. വീസതി സക്കായദിട്ഠിയോ സസ്സതദിട്ഠിം ഉച്ഛേദദിട്ഠിം വിചികിച്ഛഞ്ച പക്ഖിപിത്വാ പച്ചേകം അനിച്ചതാമുഖേന വിപസ്സനം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തം പാപേത്വാ ദേസനാ നിട്ഠാപിതാതി ആഹ ‘‘തേവീസതിയാ ഠാനേസൂ’’തിആദി.

പാലിലേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പുണ്ണമസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദിസ്സതി അപദിസ്സതീതി ദേസോ, കാരണം, തഞ്ച ഖോ ഞാപകം ദട്ഠബ്ബം. യഞ്ഹി സോ ജാനിതുകാമോ രുപ്പനാദിസഭാവം, പഠമം പന സരൂപം പുച്ഛിത്വാ പുന തസ്സ വിസേസോ പുച്ഛിതബ്ബോതി പഠമം ‘‘ഇമേ നു ഖോ’’തിആദിനാ പുച്ഛം കരോതി, ഇധാപി ച സോ വിസേസോ ഏവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തന്തി ദസ്സേതി. അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതി തേസം ഹേതുന്തി അധിപ്പായോ.

തണ്ഹാഛന്ദമൂലകാ പഭവത്താ. പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതി ഏത്ഥ വിസേസതോ തണ്ഹുപാദാനസ്സ ഗഹണം ഇതരസ്സ തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം തദവിനാഭാവതോതി ഛന്ദരാഗോ ഏവ ഉദ്ധടോ. ഇദന്തി തപ്പഞ്ഹപടിക്ഖിപനം. യദിപി ഖന്ധാ ഉപാദാനേഹി അസഹജാതാപി ഹോന്തി ഉപാദാനസ്സ അനാരമ്മണഭൂതാപി, ഉപാദാനം പന തേഹി സഹജാതമേവ, തദാരമ്മണഞ്ച ഹോതിയേവാതി ദസ്സേതി. ന ഹി അസഹജാതം അനാരമ്മണഞ്ച ഉപാദാനം അത്ഥീതി. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തണ്ഹാസമ്പയുത്തസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണകരണതോ. ‘‘ഏവംരൂപോ സിയ’’ന്തി ഏവംപവത്തസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ ‘‘ഏവംവേദനോ സിയ’’ന്തി ഏവംപവത്തിയാ അഭാവതോ തത്ഥ തത്ഥേവ നതസങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി, തസ്മാ രൂപവേദനാരമ്മണാനം ഛന്ദരാഗാദീനം അഭാവതോ അത്ഥേവ ഛന്ദരാഗവേമത്തതാ. ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനാദിവസേന ഛന്ദരാഗപടിസംയുത്തസ്സ അപുച്ഛിതത്താ, ‘‘അനുസന്ധി ന ഘടിയതീ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ന ഘടിയതീതി അഞ്ഞസ്സേവ പുച്ഛിതത്താ, തഥാപി സാനുസന്ധികാവ പുച്ഛാ, തതോ ഏവ സാനുസന്ധികം വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തിആദിനാ. തേന അജ്ഝാസയാനുസന്ധിവസേന സാനുസന്ധികാനേവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനീതി ദസ്സേതി.

പുണ്ണമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖജ്ജനീയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.