൧. ഖന്ധസംയുത്തം

൧. നകുലപിതുവഗ്ഗോ

൧. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഭഗ്ഗാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘ഭഗ്ഗാ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഏവംനാമകേ ജനപദേ’’തി, ഏവം ബഹുവചനവസേന ലദ്ധനാമേ’’തി അത്ഥോ. തസ്മിം വനസണ്ഡേതി യോ പന വനസണ്ഡോ പുബ്ബേ മിഗാനം അഭയത്ഥായ ദിന്നോ, തസ്മിം വനസണ്ഡേ. യസ്മാ സോ ഗഹപതി തസ്മിം നഗരേ ‘‘നകുലപിതാ’’തി പുത്തസ്സ വസേന പഞ്ഞായിത്ഥ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നകുലപിതാ’’തി നകുലസ്സ നാമ ദാരകസ്സ പിതാതി അത്ഥോ. ഭരിയാപിസ്സ ‘‘നകുലമാതാ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ.

ജരാജിണ്ണോതി ജരാവസേന ജിണ്ണോ, ന ബ്യാധിആദീനം വസേന ജിണ്ണോ. വയോവുഡ്ഢോതി ജിണ്ണത്താ ഏവ വയോവുഡ്ഢിപ്പത്തിയാ വുഡ്ഢോ, ന സീലാദിവുഡ്ഢിയാ. ജാതിയാ മഹന്തതായ ചിരരത്തതായ ജാതിമഹല്ലകോ. തിയദ്ധഗതോതി പഠമോ മജ്ഝിമോ പച്ഛിമോതി തയോ അദ്ധേ ഗതോ. തത്ഥ പഠമം ദുതിയഞ്ച അതിക്കന്തത്താ പച്ഛിമം ഉപഗതത്താ വയോഅനുപ്പത്തോ. ആതുരകായോതി ദുക്ഖവേദനാപവിസതായ അനസ്സാദകായോ. ഗേലഞ്ഞം പന ദുക്ഖഗതികന്തി ‘‘ഗിലാനകായോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി സച്ചവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൯൦ ആദയോ) ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസേ ദുക്ഖഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ ബ്യാധി ന നിദ്ദിട്ഠോ. നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേനാതി സബ്ബദാ അസുചിപഗ്ഘരണഭാവേന. സോ പനസ്സ ആതുരഭാവേനാതി ആഹ – ‘‘ആതുരംയേവ നാമാ’’തി. വിസേസേനാതി അധികഭാവേന. ആതുരതീതി ആതുരോ. സങ്ഗാമപ്പത്തോ സന്തത്തകായോ. ജരായ ആതുരതാ ജരാതുരതാ. കുസലപക്ഖവഡ്ഢനേന മനോ ഭാവേന്തീതി മനോഭാവനീയാ. മനസാ വാ ഭാവനീയാ സമ്ഭാവനീയാതി മനോഭാവനീയാ. അനുസാസതൂതി അനു അനു സാസതൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ – ‘‘പുനപ്പുനം സാസതൂ’’തി. അപരാപരം പവത്തിതം ഹിതവചനം. അനോതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം യോ ഏവം കരോതി, തസ്സ അയം ഗുണോ ദോസോതി വചനം. തന്തിവസേനാതി തന്തിസന്നിസ്സയേന അയം അനുസാസനീ നാമ. പവേണീതി തന്തിയാ ഏവ വേവചനം.

അണ്ഡം വിയ ഭൂതോതി അധികോപമാ കായസ്സ അണ്ഡകോസതോ അബലദുബ്ബലഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘അണ്ഡം ഹീ’’തിആദി. ബാലോയേവ താദിസത്തഭാവസമങ്ഗീ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനന്തോ.

വിപ്പസന്നാനീതി പകതിമാകാരം അതിക്കമിത്വാ വിസേസേന പസന്നാനി. തേനാഹ – ‘‘സുഉ പസന്നാനീ’’തി. പസന്നചിത്തസമുട്ഠിതരൂപസമ്പദാഹി താഹി തസ്സ മുഖവണ്ണസ്സ പാരിസുദ്ധീതി ആഹ – ‘‘പരിസുദ്ധോതി നിദ്ദോസോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസതായാ’’തിആദി. ഏതേനേവസ്സിന്ദ്രിയവിപ്പസന്നതാകാരണമ്പി സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ മുഖവണ്ണോ. നയഗ്ഗാഹപഞ്ഞാ കിരേസാതി ഇദം അനാവജ്ജനവസേനേവ വുത്തഭാവം സന്ധായാഹ.

യം നേവ പുത്തസ്സാതിആദി ‘‘ഓവദതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ യഥാ മയം പരലോകേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗച്ഛേയ്യാമാ’’തി വുത്തവചനം സന്ധായ വുത്തമേവ. മധുരധമ്മദേസനായേവ സത്ഥു സമ്മുഖാ പടിലദ്ധാ, തസ്സ അത്തനോ പേമഗാരവഗഹിതത്താ ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

ഇദം പദദ്വയം. ആരകത്താ കിലേസേഹി മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ. അനയേതി അവഡ്ഢിയം, അനത്ഥേതി അത്ഥോ. അനയേ വാ അനുപായേ. ന ഇരിയനതോ അവത്തനതോ. അയേതി വഡ്ഢിയം അത്ഥേ ഉപായേ ച. അരണീയതോതി പയിരുപാസിതബ്ബതോ. നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ പുരിമേസു അത്ഥവികപ്പേസു, പച്ഛിമേ പന സദ്ദസത്ഥവസേനപി. യദിപി അരിയസദ്ദോ ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ പരിസുദ്ധകായകമ്മന്താ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൫) വിസുദ്ധാസയപയോഗേസു പുഥുജ്ജനേസുപി വട്ടതി, ഇധ പന അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന സബ്ബലോകുത്തരഭാവേന ച അരിയഭാവോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ബുദ്ധാ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാതി ഇദം ‘‘അരിയാ സപ്പുരിസാ’’തി ഇധ വുത്തപദാനം അത്ഥം അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മാ പന നിപ്പരിയായതോ അരിയസപ്പുരിസഭാവാ അഭിന്നസഭാവാ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബേവ വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ, തസ്സ ഹി ഏകന്തേന കല്യാണമിത്തോ ഇച്ഛിതബ്ബോ പരതോ ഘോസമന്തരേന പഠമമഗ്ഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. വിസേസതോ ചസ്സ ഭഗവാവ ‘‘കല്യാണമിത്തോ’’തി അധിപ്പേതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തീ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൨൯; ൫.൨). സോ ഏവ ച അവേച്ചപസാദാധിഗമേന ദള്ഹഭത്തി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യം മയാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തീ’’തി (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫). കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധാതി ഏത്ഥ കതം ജാനാതീതി കതഞ്ഞൂ. കതം വിദിതം പാകടം കരോതീതി കതവേദീ. പച്ചേകബുദ്ധാ ഹി അനേകേസുപി കപ്പസതസഹസ്സേസു കതം ഉപകാരം ജാനന്തി, കതഞ്ച പാകടം കരോന്തി സതിജനനആമിസപടിഗ്ഗഹണാദിനാ. തഥാ സംസാരദുക്ഖദുക്ഖിതസ്സ സക്കച്ചം കരോന്തി കിച്ചം, യം അത്തനാ കാതും സക്കാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന കപ്പാനം അസങ്ഖ്യേയ്യസഹസ്സേസുപി കതം ഉപകാരം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയഞ്ച ജാനന്തി, പാകടഞ്ച കരോന്തി. സീഹോ വിയ ച ഏവം സബ്ബത്ഥ സക്കച്ചമേവ ധമ്മദേസനം കരോന്തേന ബുദ്ധകിച്ചം കരോന്തി. യായ പടിപത്തിയാ അരിയാ ദിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി, തസ്സാ അപ്പടിപജ്ജനം, തത്ഥ ച ആദരാഭാവോ അരിയാനം അദസ്സനസീലതാ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരിതാതി വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീതി ഏത്ഥ ചക്ഖു നാമ ന മംസചക്ഖു ഏവ, അഥ ഖോ ദിബ്ബചക്ഖുപീതി ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ’’തി. അരിയഭാവോതി യേഹി യോഗതോ ‘‘അരിയാ’’തി വുച്ചന്തി, തേ മഗ്ഗഫലധമ്മാ ദട്ഠബ്ബാ.

തത്രാതി ഞാണദസ്സനസ്സേവ ദസ്സനഭാവേ. വത്ഥൂതി അധിപ്പേതത്ഥഞാപനകാരണം. ഏവം വുത്തേപീതി ഏവം അഞ്ഞാപദേസേന അത്തുപനായികം കത്വാ വുത്തേപി. ധമ്മന്തി ലോകുത്തരധമ്മം, ചതുസച്ചധമ്മം വാ. അരിയകരധമ്മാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ, വിപസ്സിയമാനാ വാ അനിച്ചാദയോ, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി.

അവിനീതോതി ന വിനീതോ അധിസീലസിക്ഖാദീനം വസേന ന സിക്ഖിതോ. യേസം സംവരവിനയാദീനം അഭാവേന അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതി, തേ താവ ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലസംവരോതി പാതിമോക്ഖസംവരോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച അത്ഥതോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. സതിസംവരോതി ഇന്ദ്രിയാരക്ഖാ, സാ ച തഥാപവത്താ സതിയേവ. ഞാണസംവരോതി ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧) വത്വാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧) വചനതോ സോതസങ്ഖാതാനം തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതഅവിജ്ജാഅവസിട്ഠകിലേസാനം സംവരോ പിദഹനം സമുച്ഛേദഞാണന്തി വേദിതബ്ബം. ഖന്തിസംവരോതി അധിവാസനാ, സാ ച തഥാപവത്താ ഖന്ധാ, അദോസോ വാ, ‘‘പഞ്ഞാ’’തി കേചി വദന്തി. വീരിയസംവരോ കാമവിതക്കാദീനം വിനോദനവസേന പവത്തം വീരിയമേവ. തേന തേന അങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം. വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം. സേസപദത്തയേപി ഏസേവ നയോ.

ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേനാതിആദി സീലസംവരാദീനം വിവരണം. തത്ഥ സമുപേതോതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘ഉപഗതോ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൧൧) ആഗതം സംവരവിഭങ്ഗം ദസ്സേതി. കായദുച്ചരിതാദീനന്തി ദുസ്സീല്യസങ്ഖാതാനം കായവചീദുച്ചരിതാദീനം മുട്ഠസച്ചസങ്ഖാതസ്സ പമാദസ്സ, അഭിജ്ഝാദീനം വാ അക്ഖന്തിഅഞ്ഞാണകോസജ്ജാനഞ്ച. സംവരണതോതി പിദഹനതോ, വിനയനതോതി കായവാചാചിത്താനം വിരൂപപവത്തിയാ വിനയനതോ, കായദുച്ചരിതാദീനം വാ അപനയനതോ, കായാദീനം വാ ജിമ്ഹപവത്തിം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉജുകനയനതോതി അത്ഥോ. പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം കായദുച്ചരിതാദീനം തഥാ തഥാ അനുപ്പാദനമേവ സംവരണം വിനയനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

യം പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസൂ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു നാമരൂപപരിച്ഛേദപച്ചയപരിഗ്ഗഹകങ്ഖാവിതരണാനി ന വിപസ്സനാഞാണാനി സമ്മസനാകാരേന അപ്പവത്തനതോ? സച്ചമേതം, വിപസ്സനാഞാണസ്സ പന അധിട്ഠാനഭാവതോ ഏവം വുത്തം. നാമരൂപമത്തമിദം, ‘‘നത്ഥി ഏത്ഥ അത്താ വാ അത്തനിയം വാ’’തി ഏവം പവത്തഞാണം നാമരൂപവവത്ഥാനം. സതി വിജ്ജമാനേ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ കായേ, സയം വാ സതീ തസ്മിം കായേ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി, സാ ച ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏവം പവത്താ അത്തദിട്ഠി. തസ്സ നാമരൂപസ്സ കമ്മാവിജ്ജാദിപച്ചയപരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണം പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ. ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ അഹേതുദിട്ഠി. ‘‘ഇസ്സരപുരിസപജാപതിപകതിഅണുകാലാദീഹി ലോകോ പവത്തതി നിവത്തതി ചാ’’തി തഥാ തഥാ പവത്താ ദിട്ഠി വിസമഹേതുദിട്ഠി. തസ്സേവാതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സേവ. കങ്ഖാവിതരണേനാതി യഥാ ഏതരഹി നാമരൂപസ്സ കമ്മാദിപച്ചയതോ ഉപ്പത്തി, ഏവം അതീതേ അനാഗതേപീതി തീസു കാലേസു വിചികിച്ഛാപനയനഞാണേന. കഥംകഥീഭാവസ്സാതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിനയപവത്തായ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) സംസയപ്പവത്തിയാ. കലാപസമ്മസനേനാതി ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൪൮-൪൯) ഖന്ധപഞ്ചകം ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ സമ്മസനവസേന പവത്തേന വിപസ്സനാഞാണേന. അഹം മമാതി ഗാഹസ്സാതി ‘‘അത്താ അത്തനിയ’’ന്തി ഗഹണസ്സ. മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേനാതി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണവിസുദ്ധിയാ. അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായാതി അമഗ്ഗേ ഓഭാസാദികേ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ. യസ്മാ സമ്മദേവ സങ്ഖാരാനം ഉദയം പസ്സന്തോ ‘‘ഏവമേതേ സങ്ഖാരാ അനുരൂപകാരണതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന പന ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ’’തി. യസ്മാ പന സങ്ഖാരാനം വയം ‘‘യദിപിമേ സങ്ഖാരാ അവിച്ഛിന്നാ വത്തന്തി, ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ പന അപ്പടിസന്ധികാ നിരുജ്ഝന്തേവാ’’തി പസ്സതോ കുതോ സസ്സതഗ്ഗാഹോ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ’’തി. ഭയദസ്സനേനാതി ഭയതൂപട്ഠാനഞാണേന. സഭയേതി സബ്ബഭയാനം ആകരഭാവതോ സകലദുക്ഖവൂപസമസങ്ഖാതസ്സ പരമസ്സാസസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ ച സഭയേ ഖന്ധപഞ്ചകേ. അഭയസഞ്ഞായാതി ‘‘അഭയം ഖേമ’’ന്തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ. അസ്സാദസഞ്ഞാ നാമ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്സാദനവസേന പവത്തസഞ്ഞാ, യോ ‘‘ആലയാഭിനിവേസോ’’തിപി വുച്ചതി. അഭിരതിസഞ്ഞാ തത്ഥേവ അഭിരമണവസേന പവത്തസഞ്ഞാ, യാ ‘‘നന്ദീ’’തിപി വുച്ചതി. അമുച്ചിതുകാമതാ ആദാനം. അനുപേക്ഖാ സങ്ഖാരേഹി അനിബ്ബിന്ദനം, സാലയതാതി അത്ഥോ. ധമ്മട്ഠിതിയം പടിച്ചസമുപ്പാദേ. പടിലോമഭാവോ സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗാഹോ, പച്ചയാകാരപടിച്ഛാദകമോഹോ വാ. നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവോ സങ്ഖാരേസു നതി, നിബ്ബാനപടിച്ഛാദകമോഹോ വാ. സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹോതി യാദിസസ്സ കിലേസസ്സ അപ്പഹീനതാ വിപസ്സനാ സങ്ഖാരനിമിത്തം ന മുഞ്ചതി, സോ കിലേസോ, യോ ‘‘സംയോഗാഭിനിവേസോ’’തിപി വുച്ചതി, സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹസ്സ, അതിക്കമനമേവ വാ പഹാനം.

പവത്തി ഏവ പവത്തിഭാവോ, പരിയുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. നീവരണാദിധമ്മാനന്തി ആദി-സദ്ദേന നീവരണപക്ഖിയാ കിലേസാ വിതക്കവിചാരാദയോ ച ഗയ്ഹന്തി. ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന യം പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ. കേന പന പഹാനന്തി? ‘‘അരിയമഗ്ഗേഹേവാ’’തി വിഞ്ഞായമാനോയമത്ഥോ തേസം ഭാവിതത്താ അപ്പവത്തിവചനതോ. ‘‘സമുദയപക്ഖികസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ചതുസച്ചാഭിസമയാതി കത്വാ തേഹി പഹാതബ്ബേന തേന തേന സമുദയസങ്ഖാതേന ലോഭേന സഹ പഹാതബ്ബത്താ സമുദയസഭാവത്താ ച. സച്ചവിഭങ്ഗേ ച സബ്ബകിലേസാനം സമുദയഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘സമുദയപക്ഖികാ’’തി ദിട്ഠിആദയോ വുച്ചന്തി. പടിപസ്സദ്ധത്തം വൂപസന്തതാ.

സങ്ഖതനിസ്സടതാ സങ്ഖാരസഭാവാഭാവോ. പഹീനസബ്ബസങ്ഖതന്തി വിരഹിതസബ്ബസങ്ഖതം, വിസങ്ഖാരന്തി അത്ഥോ. പഹാനഞ്ച തം വിനയോ ചാതി പഹാനവിനയോ പുരിമേന അത്ഥേന. ദുതിയേന പന പഹീയതീതി പഹാനം, തസ്സ വിനയോതി യോജേതബ്ബോ.

ഭിന്നസംവരത്താതി നട്ഠസംവരത്താ, സംവരാഭാവതോതി അത്ഥോ. തേന അസമാദിന്നസംവരോപി സങ്ഗഹിതോവ ഹോതി. സമാദാനേന ഹി സമ്പാദേതബ്ബോ സംവരോ, തദഭാവേ ന ഹോതീതി. അരിയേതി അരിയോ. പച്ചത്തവചനഞ്ഹേതം. ഏസേസേതി ഏസോ ഏസോ, അത്ഥതോ അനഞ്ഞോതി അത്ഥോ. തജ്ജാതേതി അത്ഥതോ തംസഭാവോ, സപ്പുരിസോ അരിയസഭാവോ, അരിയോ ച സപ്പുരിസഭാവോതി അത്ഥോ.

സോ അഹന്തി അത്തനാ പരികപ്പിതം അത്താനം ദിട്ഠിഗതികോ വദതി. ‘‘അഹംബുദ്ധിനിബന്ധനോ അത്താ’’തി ഹി അത്തവാദിനോ ലദ്ധി. അദ്വയന്തി ദ്വയതാരഹിതം. അഭിന്നം വണ്ണമേവ ‘‘അച്ചീ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘അച്ചീതി വണ്ണോ ഏവാ’’തി തേസം ഏകത്തം പസ്സന്തോ വിയ യഥാപരികപ്പിതം അത്താനം ‘‘രൂപ’’ന്തി, യഥാദിട്ഠം വാ രൂപം, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തേസം ഏകത്തം പസ്സന്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘രൂപം അത്താ’’തി ഇമിസ്സാ പവത്തിയാ അഭാവേപി രൂപേ അത്തഗ്ഗഹണം പവത്തമാനം അച്ചിയം വണ്ണഗ്ഗഹണം വിയ ‘‘അദ്വയദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ഉപമായോ ച അനഞ്ഞത്താദിഗഹണനിദസ്സനവസേനേവ വുത്താ, ന വണ്ണാദീനം വിയ അത്തനോ വിജ്ജമാനദസ്സനത്ഥം. ന ഹി അത്തനി സാമിഭാവേന രൂപഞ്ച സകിഞ്ചനഭാവേന സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അത്താനം രൂപസ്സ സഭാവതോ ആധാരണഭാവേന. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി രൂപസ്സ അത്തനോ ആധാരണഭാവേന ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. പരിയുട്ഠട്ഠായീതി പരിയുട്ഠാനപ്പത്താഹി ദിട്ഠിതണ്ഹാഹി ‘‘രൂപം അത്താ, രൂപവാ അത്താ’’തിആദിനാ ഖന്ധപഞ്ചകം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ തിട്ഠനതോ. തേനാഹ ‘‘പരിയുട്ഠാനാകാരേനാ’’തിആദി. ഏസേവ നയോതി യോ ‘‘ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ രൂപക്ഖന്ധേ വുത്തോ സംവണ്ണനാനയോ, വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപി ഏസോ ഏവ നയോ വേദിതബ്ബോ.

സുദ്ധരൂപമേവാതി അരൂപേന അമിസ്സിതം കേവലം രൂപമേവ. അരൂപന്തി സുദ്ധഅരൂപം രൂപസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ. ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേനാതി ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം ഗഹണവസേന രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ തസ്മിം തസ്മിം ഗഹണേ വേദനാദിവിനിമുത്തഅരൂപധമ്മേ കസിണരൂപേന സദ്ധിം സബ്ബരൂപധമ്മേ ച ഏകജ്ഝം ഗഹണസിദ്ധിതോ. പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, തേ തേ ഏവ ധമ്മേ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹണതോ തേസഞ്ച ഉച്ഛേദഭാവതോ. അവസേസേസു പന പന്നരസസു ഠാനേസു രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാപി ദിട്ഠിഗതികോ തത്ഥ നിച്ചസഞ്ഞം ന വിസ്സജ്ജേതി കസിണരൂപേന തം മിസ്സേത്വാ തസ്സ ച ഉപ്പാദാദീനം അദസ്സനതോ, തസ്മാസ്സ തത്ഥപി ഹോതിയേവ സസ്സതദിട്ഠി ഏകച്ചസസ്സതഗാഹവസേനപി. മഗ്ഗാവരണാ വിപരീതദസ്സനതോ. ന സഗ്ഗാവരണാ അകമ്മപഥപ്പത്തതായ. അകിരിയാഹേതുകനത്ഥികദിട്ഠിയോ ഏവ ഹി കമ്മപഥദിട്ഠിയോ.

കായോതി രൂപകായോ. സോ ആതുരോയേവ അസവസഭാവതോ. രാഗദോസമോഹാനുഗതന്തി അപ്പഹീനരാഗദോസമോഹസന്താനേ പവത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ദസ്സിതം ആതുരഭാവേന. നിക്കിലേസതായാതി സയം പഹീനകിലേസസന്താനഗതതായ. സേഖാ നേവ ആതുരചിത്താ പഹീനകിലേസേ ഉപാദായ, അപ്പഹീനേ പന ഉപാദായ ആതുരചിത്താ. അനാതുരചിത്തതംയേവ ഭജന്തി വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സ വിയ തേസം ചിത്തസ്സ കിലേസവസേന ആതുരത്താഭാവതോ.

നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ ‘‘ദിബ്ബന്തി കാമഗുണേഹി കീളന്തി ലളന്തി, അത്തനോ വാ പുഞ്ഞാനുഭാവേന ജോതന്തീ’’തി കത്വാ. തേസം ദഹോതി ദേവദഹോ. സയംജാതോ വാ സോ ഹോതി, തസ്മാപി ‘‘ദേവദഹോ’’തി വുത്തോ. തസ്സ അവിദൂരേ നിഗമോ ‘‘ദേവദഹ’’ന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ യഥാ ‘‘വരണാനഗരം, ഗോധാഗാമോ’’തി. പച്ഛാഭൂമിയം അപരദിസായം നിവിട്ഠജനപദോ പച്ഛാഭൂമം, തം ഗന്തുകാമാ പച്ഛാഭൂമഗമികാ. തേ സഭാരേതി തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ വസേന സഭാരേ കാതുകാമതായ. യദി ഥേരോ തേസം ഭാരോ, ഥേരസ്സപി തേ ഭാരാ ഏവാതി ‘‘തേ സഭാരേ കാതുകാമതായാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ഥേരോ തേ ഓവദിതബ്ബേ അനുസാസിതബ്ബേ മഞ്ഞതീതി. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അയം നിബ്ഭാരോ നാമ കഞ്ചി പുഗ്ഗലം അത്തനോ ഭാരം കത്വാ അവത്തനതോ.

ചതുബ്ബിധേനാതി ധാതുകോസല്ലം ആയതനകോസല്ലം പടിച്ചസമുപ്പാദകോസല്ലം ഠാനാട്ഠാനകോസല്ലന്തി ഏവം ചതുബ്ബിധേന.

തേ മഹല്ലകാബാധികാതിദഹരപുഗ്ഗലേ ഗണ്ഹിത്വാവ ഗച്ഛതി. തേ ഹി ദിവസദ്വയേന വൂപസന്തപരിസ്സമാ ഏവ. ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരപടിബദ്ധം വത്ഥും കഥേത്വാ. ‘‘ഏളകാളഗുമ്ബേതി കാളതിണഗച്ഛമണ്ഡപേ’’തിപി വദന്തി.

വിവിധം നാനാഭൂതം രജ്ജം വിരജ്ജം, വിരജ്ജമേവ വേരജ്ജം, തത്ഥ ഗതം, പരദേസഗതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്സാ’’തിആദി. ചിത്തസുദത്താദയോതി ചിത്തഗഹപതിഅനാഥപിണ്ഡികാദയോ. വീമംസകാതി ധമ്മവിചാരകാ. കിന്തി കീദിസം. ദസ്സനന്തി സിദ്ധന്തം. ആചിക്ഖതി കീദിസന്തി അധിപ്പായോ. ധമ്മസ്സാതി ഭഗവതാ വുത്തധമ്മസ്സ. അനുധമ്മന്തി അനുകൂലം അവിരുജ്ഝനധമ്മം. സോ പന വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപദേസനാവിത്ഥാരോതി ആഹ – ‘‘വുത്തബ്യാകരണസ്സ അനുബ്യാകരണ’’ന്തി. ധാരേതി അത്തനോ ഫലന്തി ധമ്മോ, കാരണന്തി ആഹ – ‘‘സഹധമ്മികോതി സകാരണോ’’തി. ഇമിനാപി പാഠന്തരേന വാദോ ഏവ ദീപിതോ, ന തേന പകാസിതാ കിരിയാ.

തണ്ഹാവസേനേവ ഛന്നമ്പി പദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ രാഗാദയോ തണ്ഹായ ഏവ അവത്ഥാവിസേസാതി. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാ ഹീ’’തിആദി. വിഹനന്തി കായം ചിത്തഞ്ചാതി വിഘാതോ, ദുക്ഖന്തി ആഹ – ‘‘അവിഘാതോതി നിദുക്ഖോ’’തി. ഉപായാസേതി ഉപതാപേതീതി ഉപായാസോ, ഉപതാപോ. തപ്പടിപക്ഖോ പന അനുപായാസോ നിരൂപതാപോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൩. ‘‘അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ’’തി അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു ആഗതത്താ ആഹ ‘‘അവന്തിദക്ഖിണാപഥസങ്ഖാതേ’’തി. മജ്ഝിമദേസതോ ഹി ദക്ഖിണദിസായ അവന്തിരട്ഠം. പവത്തയിത്ഥ ഏത്ഥ ലദ്ധീതി പവത്തം, പവത്തിതബ്ബട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘ലദ്ധിപവത്തട്ഠാനേ’’തി. രുപ്പനസഭാവോ ധമ്മോതി കത്വാ രൂപധാതൂതി രൂപക്ഖന്ധോ വുത്തോ. രൂപധാതുമ്ഹി ആരമ്മണപച്ചയഭൂതേന രാഗേന സഹജാതേനപി അസഹജാതേനപി ഉപനിസ്സയഭൂതേന അപ്പഹീനഭാവേനേവ വിനിബദ്ധം പടിബദ്ധം കമ്മവിഞ്ഞാണം. ഓകസാരീതി വുച്ചതി – ‘‘തസ്മിം രൂപധാതുസഞ്ഞിതേ ഓകേ സരതി പവത്തതീ’’തി കത്വാ. അവതി ഏത്ഥ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ഓകം, പവത്തിട്ഠാനം. തേനാഹ – ‘‘ഗേഹസാരീ ആലയസാരീ’’തി.

ഉഗച്ഛതി വാ ഏത്ഥ വേദനാദീഹി സദ്ധിം സമവേതീതി ഓകോ, ചക്ഖുരൂപാദി. പച്ചയോതി ആരമ്മണാദിവസേന പച്ചയോ. പച്ചയോ ഹോതീതി അനന്തരസമനന്തരാദിനാ ചേവ കമ്മൂപനിസ്സയആരമ്മണാദിനാ ച. ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു ഖോ, ഗഹപതീ’’തി ഏവം വുത്തേ ‘‘കമ്മവിഞ്ഞാണവിപാകവിഞ്ഞാണേസു കതരം നു ഖോ’’തി സമ്മോഹോ ഭവേയ്യ. തസ്സ സമ്മോഹസ്സ വിഘാതത്ഥം അപഗമനത്ഥം. അസമ്ഭിന്നാവാതി അസംകിണ്ണാവ ദേസനാ കതാ. ആരമ്മണവസേന ചതസ്സോ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ വുത്താ – ‘‘രൂപുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, രൂപാരമ്മണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൫൩). താ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ദസ്സേതുമ്പി.

ദള്ഹം അഭിനിവേസവസേന ആരമ്മണം ഉപേന്തീതി ഉപയാ, തണ്ഹാദിട്ഠിയോ. അധിട്ഠാനഭൂതാതി പതിട്ഠാനഭൂതാ. അഭിനിവേസഭൂതാതി തം തം ആരമ്മണം അഭിനിവിസ്സ അജ്ഝോസായ പവത്തിയാ കാരണഭൂതാ. അനുസയഭൂതാതി രാഗാനുസയദിട്ഠാനുസയഭൂതാ. ഉപരിമകോടിയാതി പഹാനസ്സ ഉപരിമകോടിയാ. ബുദ്ധാനഞ്ഞേവ ഹി തേ സവാസനാ പഹീനാ. പുബ്ബേ അഗ്ഗഹിതം വിഞ്ഞാണം അഗ്ഗഹിതമേവാതി കത്വാ കസ്മാ ഇധ ദേസനാ കതാതി ചോദേതി – ‘‘ഇധ വിഞ്ഞാണം കസ്മാ ഗഹിത’’ന്തി. പുബ്ബേ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുരാഗവിനിബന്ധഞ്ച വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചമാനേ യഥാ യഥാ സമ്മോഹോ സിയാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിഭാഗസ്സ ദുക്കരത്താ, ഇധ പന സമ്മോഹസ്സ ഓകാസോവ നത്ഥി അവിസേസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു കിലേസപ്പഹാനവസേനാതി. തേനാഹ ‘‘കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥ’’ന്തിആദി. കമ്മവിഞ്ഞാണേന ഓകം അസരന്തേനാ’’തി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. അസരന്തേനാതി അനുപഗച്ഛന്തേന.

പച്ചയട്ഠേനാതി ആരമ്മണാദിപച്ചയഭാവേന. നിമിത്തം ഉപ്പത്തികം. ആരമ്മണ…പേ… നികേതന്തി ആരമ്മണകരണസങ്ഖാതേന നിവാസട്ഠാനഭൂതേന രൂപമേവ നികേതന്തി രൂപനിമിത്തനികേതം.

ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായാതി അജ്ഝത്തഖന്ധപഞ്ചകേ ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവഭാവേന തം ‘‘ഓകോ’’തി, ബഹിദ്ധാ ഛസു ആരമ്മണേസു തസ്സ ദുബ്ബലതായ താനി ‘‘നികേത’’ന്തി വുത്താനി. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സമാനേപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഓകോതി വുച്ചതി ഗേഹമേവ രത്തിട്ഠാനഭാവതോ. നികേതന്തി വുച്ചതി ഉയ്യാനാദി ദിവാട്ഠാനഭാവതോ. തതോ ദുബ്ബലതരോ ഹോതി ഛന്ദരാഗോ.

ഗേഹസ്സിതസുഖേനാതി ഗേഹനിസ്സിതേന ചിത്തസ്സ സുഖേന സുഖിതോ സുഖപ്പത്തോ ഹോതി. കിച്ചകരണീയേസൂതി ഖുദ്ദകേസു ചേവ മഹന്തേസു ച കത്തബ്ബത്ഥേസു. സയന്തി അത്തനാ. അന്തോതി ചിത്തജ്ഝാസയേ.

ഏവംരൂപോതി ഈദിസരൂപോ. വണ്ണസദ്ദോ വിയ രൂപസദ്ദോ രൂപായതനസ്സ വിയ സണ്ഠാനസ്സപി വാചകോതി അധിപ്പായേന ‘‘ദീഘരസ്സ കാളോദാതാദീസു രൂപേസൂ’’തി വുത്തം. സുഖാദീസൂതി സോമനസ്സാദീസു. തത്ഥ ഹി ‘‘അഭിണ്ഹം സോമനസ്സിതോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനാ സിയാ. ഏവംസഞ്ഞോ നാമാതി വിസയവസേന സഞ്ഞാവിസേസപത്ഥനമാഹ. ഏവംവിഞ്ഞാണോതി പന ഇധ വിസയമുഖേന വിഞ്ഞാണവിസേസപത്ഥനം വദതി – ‘‘ഏവംനിപുണരൂപദസ്സനസമത്ഥം, ഏവംപഞ്ചപസാദപടിമണ്ഡിതനിസ്സയഞ്ച മേ വിഞ്ഞാണം ഭവേയ്യാ’’തി.

വട്ടം പുരതോ അകുരൂമാനോതി ലോകേ ചിത്തം അപത്ഥേന്തോ. അസിലിട്ഠം പുബ്ബേനാപരം അസമ്ബദ്ധം. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ദോസോതി ആഹ – ‘‘തുയ്ഹം ദോസോ’’തിആദി. ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ സമാഗമേ. നിബ്ബേഠേഹി ദോസതോ അത്താനം മോചേഹി.

ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചൂളഛക്കപഞ്ഹേതി മൂലപണ്ണാസേ ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തേ (മ. നി. ൧.൩൯൦ ആദയോ). മഹാസക്കപഞ്ഹേപീതി മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തേപി (മ. നി. ൧.൩൯൬ ആദയോ). ഏതന്തി ‘‘യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിസുത്തപദം. തണ്ഹാ സമ്മദേവ ഖീയതി ഏത്ഥാതി തണ്ഹാസങ്ഖയോ, അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാസങ്ഖയേ നിബ്ബാനേ’’തി. അന്തം അതിക്കന്തനിട്ഠാതി അന്തരഹിതനിട്ഠാ. തേനാഹ ‘‘സതതനിട്ഠാ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘അച്ചന്തയോഗക്ഖേമിനോ’’തിആദീസു.

ദുതിയഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൫. സമാധീതി അപ്പനാസമാധി, ഉപചാരസമാധി വാ. കമ്മട്ഠാനന്തി സമാധിപാദകം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. ‘‘ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി പാഠോ. പത്ഥേതീതി ‘‘അഹോ വത മേ ഈദിസം രൂപം ഭവേയ്യാ’’തി. അഭിവദതീതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവേസം വദതി. തേനാഹ ‘‘തായ അഭിനന്ദനായാ’’തിആദി. ‘‘അഹോ പിയം ഇട്ഠ’’ന്തി വചീഭേദേ അസതിപി തഥാ ലോഭുപ്പാദേ സതി അഭിവദതിയേവ നാമ. തേനാഹ ‘‘വാചം അഭിന്ദന്തോ’’തി. ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി അത്തനോ പരിണാമേത്വാ അനഞ്ഞഗോചരം വിയ കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗിലിത്വാതി പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹാതീ’’തി. ‘‘അഭിനന്ദതീ’’തിആദയോ പുബ്ബഭാഗവസേന വുത്താ, ‘‘ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ’’തി ദ്വാരപ്പത്തവസേന. പഠമേഹി പദേഹി അനുസയോ, പച്ഛിമേന പരിയുട്ഠാനന്തി കേചി ‘‘ഗഹണട്ഠേന ഉപാദാന’’ന്തി കത്വാ. നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതീതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ന ‘‘ഇട്ഠം കന്ത’’ന്തി വദതീതി ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ന വദതി, ‘‘കന്ത’’ന്തി ന വദതി. നാഭിവദതിയേവ തണ്ഹായ അനുപാദിയത്താ.

സമാധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പടിസല്ലാണസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഞത്വാ ആഹാതി ‘‘സതി കായവിവേകേ ചിത്തവിവേകോ, തസ്മിം സതി ഉപധിവിവേകോ ച ഇമേസം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ.

പടിസല്ലാണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൭. ഗഹണേന ഉപ്പന്നം പരിതസ്സനന്തി ഖന്ധപഞ്ചകേ ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗഹണേന ഉപ്പന്നം തണ്ഹാപരിതസ്സനം ദിട്ഠിപരിതസ്സനഞ്ച. അപരിതസ്സനന്തി പരിതസ്സനാഭാവം, പരിതസ്സനപടിപക്ഖം വാ. അഹു വത മേതം ബലയോബ്ബനാദി. കമ്മവിഞ്ഞാണന്തി വിപരിണാമാരമ്മണം തണ്ഹാദിട്ഠിസഹഗതം വിഞ്ഞാണം തദനുവത്തി ച. അനുപരിവത്തി നാമ തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തി. തേനാഹ ‘‘വിപരിണാമാരമ്മണചിത്തതോ’’തി. അകുസലധമ്മസമുപ്പാദാതി തണ്ഹായ അഞ്ഞാകുസലധമ്മസമുപ്പാദാ. പരിയാദിയിത്വാതി ഖേപേത്വാ, തസ്സ പവത്തിതും ഓകാസം അദത്വാ. സഉത്താസോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന സഉത്താസോ. ഗണ്ഹിത്വാതി തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹേഹി ഗഹേത്വാ തേസഞ്ചേവ വസേന പരിതസ്സകോ. രൂപഭേദാനുപരിവത്തി ചിത്തം ന ഹോതി. വട്ടതീതി സബ്ബാകാരേന വത്തും യുത്തന്തി അത്ഥോ.

ഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുതിയഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൮. തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ദേസനാ കതാ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ദേസനായ ആഗതത്താ. ചതൂസു സുത്തേസൂതി പഞ്ചമാദീസു ചതൂസു സുത്തേസു. ചതുത്ഥേ പന വിവട്ടമേവ കഥിതം.

ദുതിയഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കാലത്തയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൯. യദി അതീതാനാഗതം ഏതരഹി നത്ഥിഭാവതോ അനിച്ചം, പച്ചുപ്പന്നമ്പി തദാ നത്ഥീതി കോ പന വാദോ തസ്സ അനിച്ചതായ, പച്ചുപ്പന്നമ്ഹി കഥാവ കാ ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നത്താ തസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘നിബ്ബത്താ യേ ച തിട്ഠന്തി, ആരഗ്ഗേ സാസപൂപമാ’’തി (മഹാനി. ൧൦).

കാലത്തയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦-൧൧. കാലത്തയദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦-൧൧. തഥാരൂപേനേവാതി യഥാരൂപേനേവ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന നവമം സുത്തം കഥിതം, തഥാരൂപേനേവാതി. തേ കിര ഭിക്ഖൂ അതീതാനാഗതം ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ, തഥാ ‘‘അനത്താ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പച്ചുപ്പന്നേ കിലമിംസു. ‘‘അഥ നേസ’’ന്തിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വത്തബ്ബം.

കാലത്തയദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നകുലപിതുവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧-൧൦. അനിച്ചാദിസുത്തവണ്ണനാ

൧൨-൨൧. പുച്ഛാവസികം ആനന്ദത്ഥേരസ്സ പുച്ഛാവസേന ദേസിതത്താ.

അനിച്ചാദിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനിച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭാരവഗ്ഗോ

൧. ഭാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. പരിഹാരഭാരിയട്ഠേനാതി പരിഹാരസ്സ ഭാരിയഭാവേന ഗരുതരഭാവേന. വുത്തമേവ അത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘ഏതേസഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ ഏതാനി ഠാനഗമനാദീനി രൂപാരൂപധമ്മാനം പങ്ഗുലജച്ചന്ധാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപസ്സയവസേന ഇജ്ഝന്തി, ന പച്ചേകം, തസ്മാ ‘‘ഏതേസ’’ന്തി അവിസേസവചനം കതം. പുഗ്ഗലന്തി ഖന്ധസന്താനം വദതി. ഖന്ധസന്താനോ ഹി അവിച്ഛേദേന പവത്തമാനോ യാവ പരിനിബ്ബാനാ ഖന്ധഭാരം വഹന്തോ വിയ ലോകേ ഖായതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ സത്തസ്സ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘പുഗ്ഗലോ’’തിആദി. ഭാരഹാരോതി ജാതോതി ഭാരഹാരോ നാമ ജാതോ.

പുനബ്ഭവകരണം പുനബ്ഭവോ, തം ഫലം അരഹതി, തത്ഥ നിയുത്താതി വാ പോനോഭവികാ. തബ്ഭാവസഹഗതം യഥാ ‘‘സനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തി, ന സംസട്ഠസഹഗതം, നാപി ആരമ്മണസഹഗതം. ‘‘തത്ര തത്രാ’’തി യം യം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, രൂപാദിആരമ്മണം വാ പത്വാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ. തേനാഹ ‘‘ഉപപത്തിട്ഠാനേ വാ’’തിആദി. പഞ്ചകാമഗുണികോതി പഞ്ചകാമഗുണാരമ്മണോ. രൂപാരൂപൂപപത്തിഭവേ രാഗോ രൂപാരൂപഭവരാഗോ. ഝാനനികന്തി ഝാനസങ്ഖാതേ കമ്മഭവേ രാഗോ. സസ്സതാദിട്ഠീതി ഭവദിട്ഠി, തംസഹഗതോ രാഗോ. അയന്തി രാഗോ ഭവതണ്ഹാ നാമ. ഉച്ഛേദദിട്ഠി വിഭവദിട്ഠി നാമ, തംസഹഗതോ ഛന്ദരാഗോ വിഭവതണ്ഹാ നാമ. ഏസ പുഗ്ഗലോ ഖന്ധഭാരം ആദിയതി തണ്ഹാവസേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ. ‘‘അസേസമേത്ഥ തണ്ഹാ വിരജ്ജതി പലുജ്ജതി നിരുജ്ഝതി പഹീയതീ’’തിആദിനാ സബ്ബപദാനി നിബ്ബാനവസേനേവ വേദിതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘സബ്ബം നിബ്ബാനസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

ഭാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പരിഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. പരിജാനിതബ്ബേതി പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിജാനിതബ്ബേ. തഥാ പരിജാനനഞ്ച തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, തേസം അതിക്കമോതി ആഹ ‘‘സമതിക്കമിതബ്ബേതി അത്ഥോ’’തി. അച്ചന്തപരിഞ്ഞന്തി നിബ്ബാനം വദതി. തേനാഹ ‘‘സമതിക്കമന്തി അത്ഥോ’’തി.

പരിഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അഭിജാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ഞാതപരിഞ്ഞാ കഥിതാ ‘‘അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ ജാനന’’ന്തി കത്വാ. ദുതിയപദേനാതി ‘‘പരിജാന’’ന്തി പദേന. തതിയചതുത്ഥേഹീതി ‘‘വിരാജയം പജഹ’’ന്തി പദേഹി.

അഭിജാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൯. ഛന്ദരാഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫-൩൦. ധാതുസംയുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി, കേവലഞ്ഹി ഏത്ഥ ഖന്ധവസേന ദേസനാ ആഗതാ, തത്ഥ ധാതുവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ. ചത്താരി സച്ചാനി കഥിതാനി അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണവസേന ദേസനായ പവത്തത്താ.

ഛന്ദരാഗസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അഘമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. അഘം വുച്ചതി പാപം, അഘനിമിത്തതായ അഘം ദുക്ഖം. ഇദഞ്ഹി ദുക്ഖം നാമ വിസേസതോ പാപഹേതുകം കമ്മഫലസഞ്ഞിതം. തഥാ വട്ടദുക്ഖം അവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലകത്താ. അഘസ്സ നിമിത്തതായ അഘം ദുക്ഖം. വട്ടാനുസാരീ മഹാജനോ ഹി ദുക്ഖാഭിഭൂതോ തസ്സ പതികാരം മഞ്ഞമാനോ തം തം കരോതീതി.

അഘമൂലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. പഭങ്ഗുസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. പഭിജ്ജനസഭാവന്തി ഖണേ ഖണേ പഭങ്ഗുസഭാവം.

പഭങ്ഗുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നതുമ്ഹാകംവഗ്ഗോ

൧. നതുമ്ഹാകംസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേനാതി തപ്പടിബദ്ധസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ പജഹനേന. ദബ്ബാദി പാകതികതിണം പാകടമേവാതി അപാകടം ദസ്സേതും താലനാളികേരാദി ദസ്സിതം, തിണകട്ഠാനം വാ ഭേദദസ്സനത്ഥം. പിയാലോ ഫാരുസകം.

നതുമ്ഹാകംസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. യദി രൂപം അനുസേതീതി രൂപധമ്മേ ആരബ്ഭ യദി രാഗാദയോ അനുസയനവസേന പവത്തന്തി. തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി തേന രാഗാദിനാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ സങ്ഖാതബ്ബതം ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ’’തിആദിനാ വോഹരിതബ്ബതം ഉപഗച്ഛതീതി. തേനാഹ ‘‘കാമരാഗാദീസൂ’’തിആദി. അഭൂതേനാതി അജാതേന അനുസയവസേന അപ്പവത്തേന. അനുസയസീസേന ഹേത്ഥ അഭിഭവം വദതി. യതോ ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി സങ്ഖം ന ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം. നിപ്പരിയായതോ ഹി മഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാ അനുസയോ.

അഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. തം അനുസയിതം രൂപന്തി തം രാഗാദിനാ അനുസയിതം രൂപം മരന്തേന അനുസയേന അനുമരതി. തേന വുത്തം ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. യേന അനുസയേന മരന്തേന തം അനുമരതി. തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി തഥാഭൂതതോ തേന ‘‘രത്തോ’’തിആദിവോഹാരം ലഭതി. യേന അനുസയേന കാരണഭൂതേന അനുമീയതി, തേന.

ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. ആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൭-൩൮. ഠിതിയാ ഠിതിക്ഖണേന സഹിതം ഠിതം. ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തി ഉപ്പാദക്ഖണതോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. പഞ്ഞായതീതി ഉപലബ്ഭതി. പച്ചയവസേന ധരമാനത്താ ഏവ ജീവമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയവസേന ജരാ പഞ്ഞായതി ഉപ്പാദക്ഖണതോ അഞ്ഞഥത്തപ്പത്തിയാ. വുത്തമേവ അത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘ഠിതീ’’തിആദി വുത്തം. ജീവി…പേ… നാമം. തഥാ ഹി അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൯) ‘‘ആയു ഠിതീ’’തി നിദ്ദിട്ഠം. അഞ്ഞഥത്തന്തി ജരായ നാമന്തി സമ്ബന്ധോ.

തീണി ലക്ഖണാനി ഹോന്തി സങ്ഖതസഭാവലക്ഖണതോ. യോ കോചി രൂപധമ്മോ വാ അരൂപധമ്മോ വാ ലോകിയോ വാ ലോകുത്തരോ വാ സങ്ഖാരോ. സങ്ഖാരോ, ന ലക്ഖണം ഉപ്പാദാദിസഭാവത്താ. ലക്ഖണം, ന സങ്ഖാരോ ഉപ്പാദാദിരഹിതത്താ. ന ച…പേ… സക്കാ സങ്ഖാരധമ്മത്താ ലക്ഖണസ്സ. നാപി ലക്ഖണം വിനാ സങ്ഖാരോ പഞ്ഞാപേതും സക്കാ സങ്ഖാരഭാവേന. തേനാഹ ‘‘ലക്ഖണേനാ’’തിആദി. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ലക്ഖണന്തി കാളരത്തസബലാദിഭാവലക്ഖണം പാകടം ഹോതി ‘‘അയം അസുകസ്സ ഗാവീ’’തി.

ഏവം സങ്ഖാരോപി പഞ്ഞായതി സഭാവതോ ഉപധാരേന്തസ്സ ഉപ്പാദലക്ഖണമ്പി ഉപ്പാദാവത്ഥാതി കത്വാ. കാലസങ്ഖാതോതി ഉപ്പജ്ജമാനകാലസങ്ഖാതോ. തസ്സ സങ്ഖാരസ്സ. ഖണോപീതി ഉപ്പാദക്ഖണോപി പഞ്ഞായതി. ഉപ്പാദോപീതി ഉപ്പാദലക്ഖണോപി. ജരാലക്ഖണന്തി ഉപ്പന്നജീരണലക്ഖണം, തം ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ സങ്ഖാരോപി തംലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതീ’’തി പാഠോ. കേചി പന ‘‘ജരാപീ’’തി പദമ്പേത്ഥ പക്ഖിപന്തി. ഏവഞ്ച വദന്തി ‘‘ന ഹി തസ്മിം ഖണേ തരുണോ ഹുത്വാ സങ്ഖാരോ ഭിജ്ജതി, അഥ ഖോ ജിയ്യമാനോ മഹല്ലകോ വിയ ജിണ്ണോ ഏവ ഹുത്വാ ഭിജ്ജതീ’’തി, ഭങ്ഗേനേവ പന ജരാ അഭിഭുയ്യതി ഖണസ്സ അതിഇത്തരഭാവതോ ന സക്കാ പഞ്ഞാപേതും ഠിതിയാതി തേസം അധിപ്പായോ. താനീതി അരൂപധമ്മാനം തീണി ലക്ഖണാനി. അത്ഥിക്ഖണന്തി അരൂപധമ്മവിജ്ജമാനക്ഖണം, ഉപ്പാദക്ഖണന്തി അധിപ്പായോ. സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഠിതിയാ ന ഭവിതബ്ബം. തസ്സേവാതി തസ്സാ ഏവ ഠിതിയാ. തമത്ഥന്തി ജരാലക്ഖണസ്സ പഞ്ഞാപേതും അസക്കുണേയ്യഭാവം. അഞ്ഞേ പന ‘‘സന്തതിവസേന ഠാനം ഠിതീ’’തി വദന്തി, തയിദം അകാരണം അട്ഠാനം. യസ്മാ സുത്തേ ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി ഉപ്പാദവയേഹി നിബ്ബിസേസേന ഠിതിയാ ജോതിതത്താ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അപിച യഥാ ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാ ഭങ്ഗാവത്ഥാ ഇച്ഛിതാ, അഞ്ഞഥാ ഉപ്പജ്ജമാനമേവ ഭിജ്ജതീതി ആപജ്ജതി, ഏവം ഭങ്ഗാവത്ഥായപി ഭിന്നാ ഭങ്ഗാഭിമുഖാവത്ഥാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. ന ഹി അഭങ്ഗാഭിമുഖോ ഭിജ്ജതി. ന ചേത്ഥ സക്കാ ഉപ്പാദാഭിമുഖാവത്ഥം പരികപ്പേതും തദാ തസ്സ അലദ്ധത്തലാഭത്താ. അയം വിസേസോതി ഠിതിക്ഖണോ നാമ രൂപധമ്മാനംയേവ, ന അരൂപധമ്മാനന്തി അയം ഈദിസോ വിസേസോ. ആചരിയമതി നാമ തസ്സേവ ആചരിയസ്സ മതി, സാ സബ്ബദുബ്ബലാതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

ആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. അനുധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൨. അപായദുക്ഖേ സകലസംസാരദുക്ഖേ ച പതിതും അദത്വാ ധാരണട്ഠേന ധമ്മോ, മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി. തദനുലോമികാ ചസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി ആഹ ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നസ്സാ’’തിആദി. ‘‘നിബ്ബിദാബഹുലോ’’തി അട്ഠകഥായം പദുദ്ധാരോ കതോ, പാളിയം പന ‘‘നിബ്ബിദാബഹുലം വിഹരേയ്യാ’’തി ആഗതം. ഉക്കണ്ഠനബഹുലോതി സബ്ബഭവേസു ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ. തീഹി പരിഞ്ഞാഹീതി ഞാതതീരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാഹി. പരിജാനാതീതി തേഭൂമകധമ്മേ പരിച്ഛിജ്ജ ജാനാതി, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതി. പരിമുച്ചതി സബ്ബസംകിലേസതോ ‘‘മഗ്ഗോ പവത്തിതോ പരിമുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ. തഥാതി ഇമിനാ ഇതോ പരേസു തീസു മഗ്ഗോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. അനിയമിതാതി അഗ്ഗഹിതാ. തേസു നിയമിതാ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ’’തിആദിവചനതോ. സാതി അനുപസ്സനാ. തത്ഥ നിയമിതവസേനേവാതി ഇദം ലക്ഖണവചനം യഥാ ‘‘യദി മേ ബ്യാധയോ ഭവേയ്യും, ദാതബ്ബമിദമോസധ’’ന്തി. ന ഹി സക്കാ ഏതിസ്സാ ഏവ അനുപസ്സനായ വസേന സമ്മസനാചാരം മത്ഥകം പാപേതുന്തി.

അനുധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നതുമ്ഹാകംവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അത്തദീപവഗ്ഗോ

൧. അത്തദീപസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ആപോ ഏത്ഥ ഗതാതി ദീപോ, ദീപോ വിയാതി ദീപോ ഓഘേഹി അനജ്ഝോത്ഥരനീയതായ. യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ, ഇധ പന ധമ്മോ അധിപ്പേതോ. അത്താ ദീപോ ഏതേസന്തി അത്തദീപാ. പടിസരണത്ഥോ ദീപട്ഠോതി ആഹ – ‘‘അത്തസരണാതി ഇദം തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ അത്താ നാമ ഏകന്തനാഥഭാവതോ. പഠമേന പദേന വുത്തോ ഏവ അത്ഥോ ദുതിയപദേന വുച്ചതീതി വുത്തം ‘‘തേനേവാഹാ’’തിആദി. യവതി ഏതസ്മാ ഫലം പസവതീതി യോനി, കാരണം. കിം പഭുതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ഏതേസന്തി കിം പഭുതികാ. പഹാനദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തേനേവാഹ ‘‘പുബ്ബേ ചേവ…പേ… തേ പഹീയന്തീ’’തി. ന പരിതസ്സതി തണ്ഹാപരിത്താസസ്സ അഭാവതോ. വിപസ്സനങ്ഗേനാതി വിപസ്സനാസങ്ഖാതേന കാരണേന.

അത്തദീപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. സഭാവതോസന്തോ വിജ്ജമാനോ കായോ രൂപാദിധമ്മസമൂഹോതി സക്കായോതി ആഹ – ‘‘സക്കായോ ദുക്ഖ’’ന്തി. ദിട്ഠി ഏവ സമനുപസ്സനാ, ദിട്ഠിസഹിതാ വാ സമനുപസ്സനാ ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ, ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ സദ്ധിം ഇതരമഞ്ഞനാ. സഹ വിപസ്സനായ ചതുമഗ്ഗഞാണം സമനുപസ്സനാ ‘‘ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം സമ്മദേവ അനുരൂപതോ പസ്സനാ’’തി കത്വാ.

പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. വിരാഗോ നാമ മഗ്ഗോ, വിമുത്തിഫലന്തി ആഹ – ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേ വിരജ്ജതി, ഫലക്ഖണേ വിമുച്ചതീ’’തി. അഗ്ഗഹേത്വാതി ഏവം നിരുജ്ഝമാനേഹി ആസവേഹി ‘‘അഹം മമാ’’തി കഞ്ചി ധമ്മം അനാദിയിത്വാ. ‘‘ചിത്തം വിരത്തം, വിമുത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ ഫലം ഗയ്ഹതി, ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണാതി ആഹ ‘‘സഹ ഫലേന പച്ചവേക്ഖണദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ഉപരി കത്തബ്ബകിച്ചാഭാവേന ഠിതം. തേനാഹ ‘‘വിമുത്തത്താ ഠിത’’ന്തി. യം പത്തബ്ബം, തം അഗ്ഗഫലസ്സ പത്തഭാവേന അധിഗതത്താ സന്തുട്ഠം പരിതുട്ഠം.

അനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. പുബ്ബന്തം അതീതഖന്ധകോട്ഠാസം. അനുഗതാതി സസ്സതാദീനി കപ്പേത്വാ ഗഹണവസേന അനുഗതാ. അട്ഠാരസ ദിട്ഠിയോതി ചതസ്സോ സസ്സതദിട്ഠിയോ, ചതസ്സോ ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠിയോ, ചതസ്സോ അന്താനന്തികദിട്ഠിയോ, ചതസ്സോ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിയോ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നദിട്ഠിയോതി ഏവം അട്ഠാരസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി പച്ചയഘാതേന. അപരന്തന്തി അനാഗതം ഖന്ധകോട്ഠാസം സസ്സതാദിഭാവം കപ്പേത്വാ ഗഹണവസേന അനുഗതാ. സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഏവം ചതുചത്താലീസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി പച്ചയഘാതേന. സസ്സതദിട്ഠിഥാമസോ ചേവ സീലബ്ബതദിട്ഠിപരാമാസോ ച ന ഹോതി പച്ചയഘാതേന. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ പഠമമഗ്ഗോ ദസ്സിതോ’’തി അനവസേസദിട്ഠിപഹാനകിത്തനതോ. പഹീനാ വിക്ഖമ്ഭിതാ. ഇദം പനാതി ‘‘രൂപസ്മി’’ന്തിആദി.

ദുതിയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സമനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. പരിപുണ്ണഗാഹവസേനാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ അസേസേത്വാ ഏകജ്ഝം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹണവസേന. ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞതരം ‘‘അത്താ’’തി സമനുപസ്സന്തി. ഇതീതി ഏവം. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം അത്തദിട്ഠിസങ്ഖാതാ സമനുപസ്സനാ അത്ഥി പടിപക്ഖേന അവിഹതത്താ സംവിജ്ജതി. പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനന്തി ചക്ഖാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം.

ആരമ്മണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം. മാനവസേന ച ദിട്ഠിവസേന ച ‘‘അസ്മീ’’തി ഗാഹേ സിജ്ഝന്തേ തംസഹഗതാ തണ്ഹാപി തഗ്ഗഹിതാവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അസ്മീതി ഏവമ്പിസ്സ ഹോതീ’’തി. ഗഹേത്വാതി അഹംകാരവത്ഥുവസേന ഗഹേത്വാ. അയം അഹമസ്മീതി അയം ചക്ഖാദികോ, സുഖാദികോ വാ അഹമസ്മി. ‘‘രൂപീ അത്താ അരോഗോ പരം മരണാ’’തി ഏവമാദിഗഹണവസേന പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘രൂപീ ഭവിസ്സന്തിആദീനി സബ്ബാനി സസ്സതമേവ ഭജന്തീ’’തി. വിപസ്സനാഭിനിവേസതോ പുബ്ബേ യഥേവാകാരാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, അഥ വിപസ്സനാഭിനിവേസതോ പരം തേനേവാകാരേന ഠിതേസു ചക്ഖാദീസു ഇന്ദ്രിയേസു അവിജ്ജാ പഹീയതി വിപസ്സനം വഡ്ഢഏത്വാ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനേന, അഥ മഗ്ഗപരമ്പരായ അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കമ്മസമ്ഭാരഭാവതോ. കമ്മസ്സ…പേ… ഏകോ സന്ധീതി ഹേതുഫലസന്ധി. പുന ഏകോ സന്ധീതി ഫലഹേതുസന്ധിമാഹ. തയോ പപഞ്ചാ അതീതോ അദ്ധാ അതീതഭവഅദ്ധാനം തേസം അധിപ്പേതത്താ. അനാഗതസ്സ പച്ചയോ ദസ്സിതോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ വസേന. സുതവതോ പന അരിയസാവകസ്സ വസേന വട്ടസ്സ വൂപസമോ ദസ്സിതോതി.

സമനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. തഥേവാതി ആരമ്മണഭാവേനേവ. ആരമ്മണകരണവസേന ഉപാദാനേഹി ഉപാദാതബ്ബന്തി ഉപാദാനിയം. ഇധാപീതി ഉപാദാനക്ഖന്ധേസുപി. വിഭാഗത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോപി സിയാ, അഭിധമ്മേ ച രാസട്ഠോ ഏവ ആഗതോ, ‘‘തദേകജ്ഝം അഭിസംയുഹിത്വാ’’തി വചനതോ ‘‘രാസട്ഠേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. സോണസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯-൫൦. വിസിട്ഠോതി പധാനോ. ഉത്തമോതി ഉക്കട്ഠോ. അഞ്ഞം കിം ഭവേയ്യാതി അഞ്ഞം കിം കാരണം ഭവേയ്യ തഥാ സമനുപസ്സനായ അഞ്ഞേസം അവിജ്ജമാനതായ വചനപരിട്ഠിതിപഭിന്നതോ. വജിരഭേദദേസനം നാമ അത്ഥതോ തേപരിവട്ടദേസനാ.

സോണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. നന്ദിക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൨. നവമദസമേസൂതി സുത്തദ്വയം സഹേവ ഉദ്ധടം, ദ്വീസുപി അത്ഥവണ്ണനായ സരിക്ഖഭാവതോ. നന്ദനട്ഠേന നന്ദീ, രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ. സതിപി സദ്ദത്ഥതോ ഭേദേ ‘‘ഇമേസം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതായാ’’തി വത്വാപി പഹായകധമ്മഭേദേന പന ലബ്ഭതേവ ഭേദമത്താതി ദസ്സേതും ‘‘നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ വാ’’തിആദി വുത്തം. വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്താവതാതി ‘‘നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ’’തി ഏത്താവതാ. വിപസ്സനം നിട്ഠപേത്വാ വിപസ്സനാകിച്ചസ്സ പരിയോസാനേന. രാഗക്ഖയാതി വുട്ഠാനഗാമിനിപരിയോസാനായ വിപസ്സനായ രാഗസ്സ ഖേപിതത്താ. അനന്തരം ഉപ്പന്നേന അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവസേന നന്ദിക്ഖയോതി. തേനാഹ ‘‘ഇധ മഗ്ഗം ദസ്സേത്വാ’’തി. അനന്തരം പന ഉപ്പന്നേന അരിയഫലേന പടിപസ്സദ്ധിവസേന നന്ദിരാഗക്ഖയാ സബ്ബം സംകിലേസതോ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി. തേനാഹ ‘‘ഫലം ദസ്സിത’’ന്തി.

നന്ദിക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അത്തദീപവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലപണ്ണാസകോ സമത്തോ.

൬. ഉപയവഗ്ഗോ

൧. ഉപയസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ഉപേതീതി ഉപയോ. കഥമുപേതി? തണ്ഹാമാനാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേനാ’’തി. കഥമിദം ലബ്ഭതീതി? ‘‘അവിമുത്തോ’’തി വചനതോ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ഹി ബദ്ധോ, കിം ഉപേതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ’’തി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ തഥാ ഉപേതസ്സ അഭാവതോ. കോ പനുപേതീതി? തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ഉപഗമസ്സ വുത്തത്താ വിഞ്ഞാണന്തി അകുസലകമ്മവിഞ്ഞാണമേവാതി വദന്തി. ജവാപേത്വാതി ഗഹിതജവം കത്വാ. യഥാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും സമത്ഥം, ഏവം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധീ’’തിആദി. അഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തമേവ ‘‘ഓകം പഹായ അനികേതസാരീ’’തി ഗാഥായ വിസ്സജ്ജനേ. കമ്മനിമിത്താദിവസേന പടിസന്ധിയാ പച്ചയഭൂതം ആരമ്മണം പടിസന്ധിജനകസ്സ കമ്മസ്സ വസേന വോച്ഛിജ്ജതി. പതിട്ഠാ ന ഹോതി സരാഗകാലേ വിയ അനുപട്ഠാനതോ. അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വുത്തപ്പകാരേന. അനഭിസങ്ഖരിത്വാതി അനുപ്പാദേത്വാ പച്ചയഘാതേന.

ഉപയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ബീജസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ബീജജാതാനീതി ജാത-സദ്ദോ പദപൂരണമത്തന്തി ആഹ ‘‘ബീജാനീ’’തി. വചന്തി സേതവചം. അജ്ജുകന്തി തച്ഛകം. ഫണിജ്ജകം തുലസി. അഭിന്നാനീതി ഏകദേസേനപി അഖണ്ഡിതാനി. ബീജത്ഥായാതി ബീജകിച്ചായ. ന ഉപകപ്പതീതി പച്ചയോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ന പാപിതാനീതി പൂതിതം ന ഉപഗതാനി. തണ്ഡുലസാരസ്സ ആദാനതോ സാരാദാനി. ആരമ്മണഗ്ഗഹണവസേന വിഞ്ഞാണം തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണഭാവവസേന. സിനേഹനട്ഠേനാതി തണ്ഹായനവസേന സിനിദ്ധതാപാദനേന, യതോ ‘‘നന്ദൂപസേചന’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി വിരോപിതം തം കമ്മവിഞ്ഞാണം പടിസന്ധിഅങ്കുരുപ്പാദനസമത്ഥം ഹോതി. സപ്പച്ചയന്തി അവിജ്ജാഅയോനിസോനമനസികാരാദിപച്ചയേഹി സപ്പച്ചയം. വിരുഹതി വിപാകസന്താനുപ്പാദനസമത്ഥോ ഹുത്വാ.

ബീജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഉദാനം ഉദാഹരീതി അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസി. ഏസ വുത്തപ്പകാരോ ഉദാഹാരോ. ഭുസോ നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ, ദാനമേവ ഉപനിസ്സയോ ദാനൂപനിസ്സയോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തത്ഥ ദാനൂപനിസ്സയോ അന്നാദിവത്ഥൂസു ബലവാതി ബലവഭാവേന ഹോതി, തസ്മാ ഉപനിസ്സയബഹുലോ കാമരാഗപ്പഹാനേനേവ കതപരിചയത്താ വിപസ്സനമനുയുഞ്ജന്തോ ന ചിരസ്സേവ അനാഗാമിഫലം പാപുണാതി, തഥാ സുവിസുദ്ധസീലൂപനിസ്സയോ കാമദോസജിഗുച്ഛനേന. യദി ഏവം കസ്മാ ഇമേ ദ്വേ ഉപനിസ്സയാ ദുബ്ബലാതി വുത്താ? വിജ്ജൂപമഞ്ഞാണസ്സേവ പച്ചയഭാവതോ. സോപി ഭാവനൂപനിസ്സയസഹായലാഭേനേവ, ന കേവലം. ഭാവനാ പന പടിവേധസ്സ വിസേസഹേതുഭാവതോ ബലവാ ഉപനിസ്സയോ. തഥാ ഹി സാ വജിരൂപമഞാണസ്സ വിസേസപച്ചയോ. തേനാഹ ‘‘ഭാവനൂപനിസ്സയോ അരഹത്തം പാപേതീ’’തി.

സോതി മിലകത്ഥേരോ. വിഹാരന്തി വസനട്ഠാനം. വിഹാരപച്ചന്തേ ഹി പണ്ണസാലായ ഥേരോ വിഹരതി. ഉപട്ഠാതി ഏകലക്ഖണേന. കൂടഗോണോ വിയ ഗമനവീഥിം. തത്ഥാതി അല്ലകട്ഠരാസിമ്ഹി. ഉദകമണികാനന്തി ഉദകഥേവാനം.

അത്തനിയേവ ഉപനേസി ഉദാനകഥായ വുത്തധമ്മാനം പരിപുണ്ണാനം അത്തനി സംവിജ്ജമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഉട്ഠാനവതാ’’തിആദി. അയഞ്ഹി മിലകത്ഥേരോ സിക്ഖായ ഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ വത്തപടിവത്തം പൂരേന്തോ വിസുദ്ധസീലോ ഹുത്വാ ഠിതോ, തസ്മാ ‘‘ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ ഉദാനേന്തോ ‘‘നോ ചസ്സം…പേ… സഞ്ഞോജനാനീ’’തി.

സചേ അഹം ന ഭവേയ്യന്തി യദി അഹം നാമ കോചി ന ഭവേയ്യം താദിസസ്സ അഹംസദ്ദവചനീയസ്സ കസ്സചി അത്ഥസ്സ അഭാവതോ. തതോ ഏവ മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവേയ്യതസ്സ ച പഭങ്ഗുഭാവേന അനവട്ഠിതഭാവതോ. ഏവം അത്തുദ്ദേസികഭാവേന പദദ്വയസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി കമ്മഫലവസേന വത്തും ‘‘സചേ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അതീതപച്ചുപ്പന്നവസേന സുഞ്ഞതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പച്ചുപ്പന്നാനാഗതവസേന തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനി പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം അധിമുച്ചന്തോതി ഏദിസം അധിമുത്തിം പവത്തേന്തോ. വിഭവിസ്സതീതി വിനസ്സിസ്സതി. വിഭവോ ഹി വിനാസോ. തേനാഹ ‘‘ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി. വിഭവദസ്സനം വിഭവോതി ഉത്തരപദലോപേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭവദസ്സനേനാ’’തി. വിഭവദസ്സനം നാമ അച്ചന്തായ വിനാസസ്സ ദസ്സനം. തന്തി അരിയമഗ്ഗം. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹേസാ വിസേസനിട്ഠാ ഹോതീതി തതിയമഗ്ഗവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപരി മഗ്ഗഫലന്തി അഗ്ഗമഗ്ഗഫലം. നത്ഥി ഏതിസ്സാ ജാതിയാ അന്തരന്തി അനന്തരാ, അനന്തരാ വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ. ഗോത്രഭൂ പന അനുലോമവീഥിപരിയാപന്നത്താ വിപസ്സനാഗതികം വാ സിയാ, നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ മഗ്ഗഗതികം വാതി ന തേന മഗ്ഗോ അന്തരികോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നാനന്തരം നാമാ’’തി. ഫലം പന നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ കിലേസാനം പജഹനവസേന പവത്തനതോ ലോകുത്തരഭാവതോ ച കമ്മമഗ്ഗഗതികമേവ, കുസലവിപാകഭാവേന പന നേസം അത്ഥോ പഭേദോതി വിപസ്സനായ ഫലസ്സ സിയാ അനന്തരതാതി വുത്തം ‘‘ഫലസ്സ ദൂരാനന്തരം നാമാ’’തി. ‘‘ആസവാനം ഖയോ’’തി പന അഗ്ഗമഗ്ഗേ വുച്ചമാനേ വിപസ്സനാനം ആസന്നതായ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അതസിതായേതി ന തസിതബ്ബേ താസം അനാപജ്ജിതബ്ബേ. താസോതി താസഹേതു ‘‘തസതി ഏതസ്മാ’’തി കത്വാ. സോതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ. തിലക്ഖണാഹതന്തി അനിച്ചതാദിലക്ഖണത്തയലക്ഖിതം. മനമ്ഹി നട്ഠോതി ഈസകം നട്ഠോമ്ഹി, തതോ പരമ്പി തത്ഥേവ ഠത്വാ കിഞ്ചി അപൂരിതത്താ ഏവ മുത്തോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ന താസോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അതാസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കല്യാണപുഥുജ്ജനോ ഹി ഭയതുപട്ഠാനഞാണേന ‘‘സഭയാ സങ്ഖാരാ’’തി വിപസ്സന്തോ ന ഉത്തസതി.

ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഉപാദാനപരിപവത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ചതുന്നം പരിവട്ടനവസേനാതി പച്ചേകക്ഖന്ധേസു ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പരിവട്ടനവസേന. രൂപം അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി സകലഭൂതുപാദാരൂപം കുച്ഛിതഭാവതോ തത്ഥ ച തുച്ഛവിപല്ലാസതായ ‘‘ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന അഞ്ഞാസിം പടിവിജ്ഝിം. ആഹാരവസേന രൂപകായസ്സ ഹാനിവുദ്ധാദീനം പാകടഭാവതോ വിസേസപച്ചയതോ ച തസ്സ ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖസമുദയകഥാ നാമ വട്ടകഥാതി ‘‘സച്ഛന്ദരാഗോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഛന്ദരാഗഗ്ഗഹണേന ച ഉപാദാനകമ്മാവിജ്ജാപി ഗഹിതാ ഏവ. പടിപന്നാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. വത്തമാനകാലപ്പയോഗോ ഹേസ യഥാ ‘‘കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി. പതിട്ഠഹന്തീതി പതിട്ഠം ലഭന്തി. കേവലിനോതി ഇധ വിമുത്തിഗുണേന പാരിപൂരീതി ആഹ ‘‘സകലിനോ കതസബ്ബകിച്ചാ’’തി. യേന തേതി യേന അവസിട്ഠേന തേ അസേക്ഖേ പഞ്ഞാപേന്താ പഞ്ഞാപേയ്യും, തം നേസം വട്ടം സേക്ഖാനം വിയ നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ. വട്ടന്തി കാരണം വട്ടനട്ഠേന ഫലസ്സ പവത്തനട്ഠേന. അസേക്ഖഭൂമിവാരോതി അസേക്ഖഭൂമിപ്പവത്തി.

ഉപാദാനപരിപവത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.