൯. ഥേരവഗ്ഗോ

൧. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. പടിച്ചാതി നിസ്സയം കത്വാ. ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ, ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനഗ്ഗാഹോ ച തണ്ഹാവസേനേവ ഹോന്തീതി തണ്ഹാപി തഥാപവത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ തഥാപവത്തി ഏവാതി വുത്തം ‘‘അസ്മീതി ഏവം പവത്തം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചത്തയം ഹോതീ’’തി. ദഹരസദ്ദോ ബാലദാരകേപി പവത്തതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘യുവാ’’തി വുത്തം. യുവാപി ഏകോ അമണ്ഡനസീലോതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘മണ്ഡനകജാതികോ’’തി വുത്തം. തേന മുഖനിമിത്തപച്ചവേക്ഖണസ്സ സബ്ഭാവം ദസ്സേതി. തന്തി ആദാസമണ്ഡലം ഓലോകയതോ. പരമ്മുഖം ഹുത്വാ പഞ്ഞായേയ്യാതി യദി പുരത്ഥിമദിസാഭിമുഖം ഹുത്വാ ഠിതം, മുഖനിമിത്തമ്പി പുരത്ഥിമദിസാഭിമുഖമേവ ഹുത്വാ പഞ്ഞായേയ്യാതി അത്ഥോ. യദിപി പരസ്സ സദിസസ്സ മുഖം ഭവേയ്യ, തഥാപി കാചി അസദിസതാ ഭവേയ്യാതി വുത്തം ‘‘വണ്ണാദീഹി അസദിസം ഹുത്വാ പഞ്ഞായേയ്യാ’’തി. നിഭാസരൂപന്തി പടിഭാസരൂപം. നിഭാസരൂപം താവ കംസാദിമയേ പഭസ്സരേ മണ്ഡലേ പഞ്ഞായതു, ഉദകേ പന കഥന്തി ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി പുച്ഛതി. ഇതരോ ‘‘മഹാഭൂതാനം വിസുദ്ധതായാ’’തി വദന്തോ തത്ഥാപി യഥാലദ്ധപഭസ്സരഭാവേനേവാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച മണ്ഡനജാതികോ പുരിസോ വിയ പുഥുജ്ജനോ, ആദാസതലാദയോ വിയ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, മുഖനിമിത്തം വിയ ‘‘അസ്മീ’’തി ഗഹണം, മുഖനിമിത്തം ഉപാദായ ദിസ്സമാനരൂപാദി വിയ ‘‘അസ്മീ’’തി സതി ‘‘അഹമസ്മീ’’തി ‘‘പരോസ്മീ’’തിആദയോ ഗാഹവിസേസാ. അഭിസമേതോതി അഭിസമിതോ, അയമേവ വാ പാഠോ.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. തിസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. മധുരകം വുച്ചതി കായേ വിഭാരന്തി ആഹ – ‘‘മധുരകജാതോ വിയാതി സഞ്ജാതഗരുഭാവോ വിയാ’’തി. ഗരുഭാവേ സതി ലഹുതാ അനോകാസാവ, തഥാ മുദുതാ കമ്മഞ്ഞതാ ചാതി വുത്തം ‘‘അകമ്മഞ്ഞോ’’തി. ‘‘കായേ’’തി ആനേത്വാ വത്തബ്ബം. ന പക്ഖായന്തീതി പകാസാ ഹുത്വാ ന ഖായന്തി. തേനാഹ ‘‘ന പാകടാ ഹോന്തീ’’തി. ഉപട്ഠഹന്തീതി ഉപതിട്ഠന്തി. ന ദിസ്സതീതി ഗഹണം ന ഗച്ഛതി. മഹാവിചികിച്ഛാതി അട്ഠവത്ഥുകാ സോളസവത്ഥുകാ ച വിമതി. ന ഹി ഉപ്പജ്ജതി പരിപക്കകുസലമൂലത്താ.

കാമാനമേതം അധിവചനന്തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ യേന അധിപ്പായേന ഭഗവതാ നിന്നം പല്ലലം കാമാനം നിദസ്സനഭാവേന ആഭതം, തം അധിപ്പായം വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

തിസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. യമകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ദിട്ഠി ഏവ ദിട്ഠിഗതം ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൧൯; അ. നി. ൯.൧൧) യഥാ. ദിട്ഠിഗതം നാമ ജാതം ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ സത്തസ്സ ഗഹിതത്താ.

കുപിതേതി ദിട്ഠിസങ്ഖാതരോഗേന കുപിതേ. പഗ്ഗയ്ഹാതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ വിയ ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ സമ്മുഖാ അത്തനോ ലദ്ധിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘ഏവം ഖ്വാഹ’’ന്തി ഏവം നിച്ഛയേന വത്തും അസക്കോന്തോ.

അനുയോഗവത്തം നാമ യേന യുത്തോ, തസ്സ അത്തനോ ഗാഹം നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാവ യാഥാവതോ പവേദനം. ഥേരസ്സ അനുയോഗേ ഭുമ്മന്തി ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമകാ’’തിആദിനാ ഥേരേന കഥിതപുച്ഛായ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ. സചേ തം ആവുസോതി ഇദന്തി ‘‘സചേ തം, ആവുസോ’’തി ഏവമാദികം ഇദം വചനം. ഏതന്തി യമകത്ഥേരം. അഞ്ഞന്തി അരഹത്തം. വത്തബ്ബാകാരേന വദന്തോ അത്ഥതോ അരഹത്തം ബ്യാകരോന്തോ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായേന വദതി.

ഏതസ്സ പഠമമഗ്ഗസ്സാതി ഏതസ്സ ഇദാനിയേവ തിപരിവട്ടദേസനാവസാനേ തയാ അധിഗതസ്സ പഠമമഗ്ഗസ്സ. ചതൂഹി യോഗേഹീതി അത്തതോ പിയതോ ഉദാസിനതോ വേരിതോതി ചതൂഹിപി ഉപ്പജ്ജനഅനത്ഥയോഗേഹി.

ഉപേതീതി തണ്ഹുപയദിട്ഠുപയേഹി ഉപാദിയതി തണ്ഹാദിട്ഠിവത്ഥും പപ്പോതി. ഉപാദിയതീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതി. അധിതിട്ഠതീതി അഭിനിവിസ്സ തിട്ഠതി. കിന്തി? ‘‘അത്താ മേ’’തി. പച്ചത്ഥികാ മേ ഏതേതി ഏതേ രൂപവേദനാദയോ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ മയ്ഹം പച്ചത്ഥികാ അനത്ഥാവഹത്താതി വിപസ്സനാഞാണേന ഞത്വാ. വിപസ്സനായ യോജേത്വാതി വിപസ്സനായ ഖന്ധേ യോജേത്വാ.

യമകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അനുരാധസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. തസ്സേവ വിഹാരസ്സാതി മഹാവനേ യസ്മിം വിഹാരേ ഭഗവാ വിഹരതി, തസ്സേവ വിഹാരസ്സ. ഇമേതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. യസ്മാ അയം ഥേരോ ഠപനീയം പഞ്ഹം ഠപനീയഭാവേന ന ഠപേസി, തസ്മാ. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ…പേ… ഏതദവോചും. തേനാഹ ‘‘ഏകദേസേന സാസനസമയം ജാനന്താ’’തി.

ഗഹിതമേവ ഹോതി തതോ പഗേവ സിദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘തസ്സ മൂലത്താ’’തി. ഏവന്തി ‘‘ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞപേമി, ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധ’’ന്തി ഏവം. വട്ടവിവട്ടമേവാതി പഞ്ചന്നം പന ഖന്ധാനം സമനുപസ്സനായ വസേന വട്ടം, ‘‘ഏവം പസ്സ’’ന്തിആദിനാ വിവട്ടം കഥിതമേവ.

അനുരാധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വക്കലിസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. നഗരമജ്ഝേ മഹാആബാധോ ഉപ്പജ്ജീതി നഗരമജ്ഝേന ആഗച്ഛന്തോ കമ്മസമുട്ഠാനോ മഹന്തോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജതി. സമന്തതോ അധോസീതി സബ്ബഭാഗേന പരിപ്ഫന്ദി. ഇരിയാപഥം യാപേതുന്തി സയനനിസജ്ജാദിഭേദം ഇരിയാപഥം പവത്തേതും. നിവത്തന്തീതി ഓസക്കന്തി, പരിഹായന്തീതി അത്ഥോ. അധിഗച്ഛന്തീതി വഡ്ഢന്തി. സത്ഥു ഗുണസരീരം നാമ നവവിധലോകുത്തരധമ്മാധിഗമമൂലന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘നവവിധോ ഹി…പേ… കായോ നാമാ’’തി, യഥാ സത്താനം കായോ പടിസന്ധിമൂലകോ.

കാളസിലായം കതവിഹാരോ കാളസിലാവിഹാരോ. മഗ്ഗവിമോക്ഖത്ഥായാതി അഗ്ഗമഗ്ഗവിമോക്ഖാധിഗമായ. ദേവതാതി സുദ്ധാവാസദേവതാ. അലാമകം നാമ പുഥുജ്ജനകാലകിരിയായ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ഥേരോ കിരാ’’തിആദി. ഏകം ദ്വേ ഞാണാനീതി ഏകം ദ്വേ പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി സഭാവതോ അവസ്സം ഉപ്പജ്ജന്തി, അയം ധമ്മതാ. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാനി തംതംമഗ്ഗവുട്ഠാനേ ഉപ്പജ്ജന്തി ഏവ. ഏകം ദ്വേതി വചനം ഉപ്പന്നഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

ധൂമായനഭാവോ ധൂമാകാരതാ, തഥാ തിമിരായനഭാവോ.

വക്കലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അസ്സജിസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. പസ്സമ്ഭിത്വാതി നിരോധേത്വാ. നോ ച സ്വാഹന്തി നോ ച സു അഹം. പരിഹായി കുപ്പധമ്മത്താ. ഏതന്തി സമാധിമത്തസാരം, സീലമത്തേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. കഥം ഹോതീതി കഥം അഭിനന്ദനാ ഹോതി. ദുക്ഖം പത്വാതി ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതു സുഖം പത്ഥേതി ‘‘ഏവം മേ ദുക്ഖപരിളാഹോ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. യദഗ്ഗേനാതി യേന ഭാഗേന. ‘‘ദുക്ഖം പത്ഥേതിയേവാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സുഖവിപരിണാമേന ഹീ’’തിആദി. സുഖവിപരിവത്തേ സുഖവിപരിണാമദുക്ഖം, തസ്മാ സുഖം അഭിനന്ദന്തോ അത്ഥതോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമ.

അസ്സജിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഖേമകസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. അത്തനിയന്തി ദിട്ഠിഗതികപരികപ്പിതസ്സ അത്തനോ സന്തകം. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ പരിക്ഖാരജാത’’ന്തി. തണ്ഹാമാനോ അധിഗതോ അരഹത്തസ്സ അനധിഗതത്താ, നോ ദിട്ഠിമാനോ അധിഗതോ, തഥാ കാമരാഗബ്യാപാദാപി. അനാഗാമീ കിര ഖേമകത്ഥേരോ, ‘‘സകദാഗാമീ’’തി കേചി വദന്തി. സന്ധാവനികായാതി സഞ്ചരണേന. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുനം ഗമനാഗമനേനാ’’തി. ചതുക്ഖത്തും ഗമനാഗമനേനാതി ചതുക്ഖത്തും ഗമനേന ച ആഗമനേന ച. തേനാഹ – ‘‘തം ദിവസം ദ്വിയോജനം അദ്ധാനം ആഹിണ്ഡീ’’തി. ഞത്വാതി അജ്ഝാസയം ഞത്വാ. ഥേരോതി ഖേമകത്ഥേരോ.

രൂപമേവ അസ്മീതി വദതീതി രൂപക്ഖന്ധമേവ ‘‘അസ്മീ’’തി ഗാഹസ്സ വത്ഥും കത്വാ വദതി. അധിഗതോ തണ്ഹാമാനോ.

അണുസഹഗതോതി അണുഭാവം ഗതോ. തേനാഹ ‘‘സുഖുമോ’’തി. തയോ ഖാരാ വിയ തിസ്സോ അനുപസ്സനാ ചിത്തസംകിലേസസ്സ വിസോധനതോ. സീലഗന്ധാദീഹി ഗുണഗന്ധേഹി.

കഥേതുന്തി ഉദ്ദേസവസേന കഥേതും. പകാസേതുന്തി നിദ്ദേസവസേന തമത്ഥം പകാസേതും. ജാനാപേതുന്തി കാരണവസേന ജാനാപേതും. പതിട്ഠാപേതുന്തി കഥാപേതും. വിവടം കാതുന്തി ഉദാഹരണം വണ്ണേത്വാ പാകടം കാതും. സുവിഭത്തം കാതുന്തി അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ സുട്ഠു, വിഭത്തം കാതും. ഉത്താനകം കാതുന്തി ഉപനയനിഗമേഹി തമത്ഥം വിഭൂതം കാതും. അഞ്ഞേന നീഹാരേനാതി വിപസ്സനാവിമുത്തേന ചിത്താഭിനീഹാരേന.

ഖേമകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. മക്ഖീതി ഗുണമക്ഖനലക്ഖണേന മക്ഖേന സമന്നാഗതോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ. ഏതം അവോചാതി ‘‘ഓവദന്തു മം…പേ… പസ്സേയ്യ’’ന്തി ഏതം അവോച.

ഥേരന്തി ഛന്നത്ഥേരം. അത്തനോ ദുഗ്ഗഹണേന കഞ്ചി ഉപാരമ്ഭമ്പി കരേയ്യ. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം കിര നേസം അഹോസീ’’തിആദി. നിദ്ദോസമേവസ്സ കത്വാതി ആദിതോ അനുരൂപത്തമേവ കത്വാ സദ്ധമ്മം കഥേസ്സാമാതി.

പരിതസ്സനാ ഉപാദാനന്തി ഭയപരിതസ്സനാ ദിട്ഠുപാദാനം. അനത്തനി സതി അനത്തകതാനി കമ്മാനി കമത്താനം ഫുസിസ്സന്തീതി ഭയപരിതസ്സനാ ചേവ ദിട്ഠുപാദാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി. പടിനിവത്തതീതി യഥാരദ്ധവിപസ്സനാതോ പടിനിവത്തതി, നാസക്ഖീതി അത്ഥോ. കസ്മാ പനേതസ്സ വിപസ്സനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ ഏവം അഹോസീതി തത്ഥ കാരണം വദതി ‘‘അയം കിരാ’’തിആദിനാ. ഏവന്തി ‘‘കോ നു ഖോ മേ അത്താ’’തി ഏവം ന ഹോതി. താവതികാ വിസ്സത്ഥീതി ‘‘മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേതൂ’’തി വുത്തവിസ്സാസോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇദം കച്ചാനസത്ഥം അദ്ദസാതി യോജനാ. ‘‘ദ്വയനിസ്സിതോ, കച്ചാന, ലോകോ’’തിആദി ദിട്ഠിവിനിവേഠനാ. ‘‘ഏതേ തേ, കച്ചാന, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാ’’തിആദി ബുദ്ധബലദീപനാ.

ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. രാഹുലസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൧-൯൨. ഏതാനി സുത്താനി. ഇധാഗതാനീതി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ആനീതാനി സങ്ഗീതികാരേഹീതി.

രാഹുലസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഥേരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.