൧൦. പുപ്ഫവഗ്ഗോ

൧. നദീസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. പബ്ബതേയ്യാതി പബ്ബതതോ ആഗതാ. തതോ ഏവ ഓഹാരിനീ. തേനസ്സാ ചണ്ഡസോതതം ദസ്സേതി. ദൂരം ഗച്ഛതീതി ദൂരങ്ഗമാ. തേനസ്സാ മഹോഘതം ദസ്സേതി.

സോതേതി വട്ടസോതേ. ചതൂഹി ഗാഹേഹീതി ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേഹി ചതൂഹി ഗാഹേഹി. പലുജ്ജനത്താതി ഛിന്നത്താ. സോകാദിബ്യസനപ്പത്തീതി സോകാദിഅനത്ഥുപ്പത്തി.

നദീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പുപ്ഫസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. വിവദതീതി വിവാദം കരോതി. വദന്തോതി അയഥാസഭാവേന വദന്തോ. വിവദതി ധമ്മതായ വിരുദ്ധം കത്വാ വദതി. ലോകധമ്മോതി ലുജ്ജനസഭാവധമ്മോ. കോ പന സോതി ആഹ ‘‘ഖന്ധപഞ്ചക’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘തം ഹീ’’തിആദി. കഥം കരോമീതി കേന പകാരേനാഹം ബാലം അജാനന്തം കരോമി. തേനാഹ ‘‘മയ്ഹം ഹീ’’തിആദി. തഥാ ചാഹ ‘‘അക്ഖാതോ വോ മയാ മഗ്ഗോ’’തിആദി (ധ. പ. ൨൭൫). ‘‘തയോ ലോകാ കഥിതാ’’തി വത്വാ തം വിവരിതും ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ.

പുപ്ഫസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഫേണപിണ്ഡൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. കേനചി കാരണേന യുജ്ഝിത്വാ ഗഹേതും ന സക്കാതി അയുജ്ഝാ നാമ. നിവത്തനട്ഠാനേതി ഉദകപ്പവാഹസ്സ നിവത്തിതട്ഠാനേ.

അനുസോതാഗമനേതി അനുസോതം ആഗമനഹേതു, ‘‘അനുസോതാഗമനേനാ’’തി വാ പാഠോ. അനുപുബ്ബേന പവഡ്ഢിത്വാതി തത്ഥ തത്ഥ ഉട്ഠിതാനം ഖുദ്ദകമഹന്താനം ഫേണപിണ്ഡാനം സംസഗ്ഗേന പകാരതോ വുദ്ധിം പത്വാ. ആവഹേയ്യാതി ആനേത്വാ വഹേയ്യ. കാരണേന ഉപപരിക്ഖേയ്യാതി ഞാണേന വീമംസേയ്യ. ‘‘സാരോ നാമ കിം ഭവേയ്യാ’’തി വത്വാ സബ്ബസോ തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിലീയിത്വാ വിദ്ധംസേയ്യേവാ’’തി ആഹ. തേന രൂപമ്പി നിസ്സാരതായ ഭിജ്ജതേവാതി ദസ്സേതി. യഥാ ഹി അനിച്ചതായ അസാരതാസിദ്ധി, ഏവം അസാരതായപി അനിച്ചതാസിദ്ധീതി അനിച്ചതായ ഏവ നിച്ചസാരം ഥിരഭാവസാരം ധുവസാരം സാമീനിവാസീകാരകഭൂതസ്സ അത്തനോ വസേ പവത്തനമ്പേത്ഥ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘രൂപമ്പി…പേ… നിസ്സാരമേവാ’’തി. സോതി ഫേണപിണ്ഡോ. ഗഹിതോപി ഉപായേന തമത്ഥം ന സാധേതി അനരഹത്താ. അനേകസന്ധിഘടിതോ തഥാ തഥാ ഘടിതോ ഹുത്വാ.

ബ്യാമമത്തമ്പി ഏതരഹി മനുസ്സാനം വസേന. അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി തരങ്ഗബ്ഭാഹതം ഹുത്വാ.

തസ്മിം തസ്മിം ഉദകബിന്ദുമ്ഹി പതിതേ. ഉദകതലന്തി ഉദകപിട്ഠിം. അഞ്ഞതോ പതന്തം ഉദകബിന്ദും. ഉദകജല്ലന്തി സന്താനകം ഹുത്വാ ഠിതം ഉദകമലം. തഞ്ഹി സംകഡ്ഢിത്വാ തതോ ഉദകം പുടം കരോതി, തസ്മിം പുടേ പുബ്ബുളസമഞ്ഞാ. വത്ഥുന്തി ചക്ഖാദിവത്ഥും. ആരമ്മണന്തി രൂപാദിആരമ്മണം. കിലേസജല്ലന്തി പുരിമസിദ്ധം, പടിലബ്ഭമാനം വാ കിലേസമലം. ഫസ്സസങ്ഘട്ടനന്തി ഫസ്സസമോധാനം. പുബ്ബുളസദിസാ മുഹുത്തരമണീയതായ. യസ്മാ ഘമ്മകാലേ സൂരിയാതപസന്താപാഭിനിബ്ബത്തരസ്മിജാലനിപാതേ താദിസേ ഭൂമിപദേസേ ഇതോ ചിതോ സമുഗ്ഗതവാതവേഗസമുദ്ധടവിരുള്ഹസങ്ഖാതേസു പരിബ്ഭമന്തേസു അണുപരമാണുതജ്ജാരിപ്പകാരേസു ഭൂതസങ്ഘാതേസു മരീചിസമഞ്ഞാ, തസ്മാ സബ്ബസോ സാരവിരഹിതാതി വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാപി അസാരകട്ഠേന മരീചിസദിസാ’’തി. യസ്മാ ച പസ്സന്താനം യേഭുയ്യേന ഉദകാകാരേന ഖായതി, തസ്മാ ‘‘ഗഹേത്വാ പിവിതും വാ’’തിആദി വുത്തം. നീലാദിഅനുഭവനത്ഥായാതി നീലാദിആരമ്മണസ്സ അനുഭവനത്ഥായ. ഫന്ദതീതി ഫന്ദനാകാരപ്പത്താ വിയ ഹോതി അപ്പഹീനതണ്ഹസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. വിപ്പലമ്ഭേതി അപ്പഹീനവിപല്ലാസം പുഗ്ഗലം. തേനാഹ ‘‘ഇദം നീലക’’ന്തിആദി. സഞ്ഞാവിപല്ലാസതോ ഹി ചിത്തവിപല്ലാസോ, തതോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോതി. വിപ്പലമ്ഭനേനാതി വിപ്പകാരവസേനേവ ആരമ്മണസ്സ ലമ്ഭനേന. വിപ്പകാരവസേന ഹി ഏതം ലമ്ഭനം, യദിദം അനുദകമേവ ഉദകം കത്വാ ദസ്സനം അനഗരമേവ നഗരം കത്വാ ഗന്ധബ്ബനാടകാദിദസ്സനം.

കുക്കുകം വുച്ചതി കദലിക്ഖന്ധസ്സ സബ്ബപത്തവട്ടീനം അബ്ഭന്തരേ ദണ്ഡകന്തി ആഹ ‘‘അകുക്കുകജാതന്തി അന്തോ അസഞ്ജാതഘനദണ്ഡക’’ന്തി. ന തഥാ ഹോതീതി യദത്ഥായ ഉപനീതം, തദത്ഥായ ന ഹോതി. നാനാലക്ഖണോതി നാനാസഭാവോ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോവാതി ഏകോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോത്വേവ വുച്ചതി.

അസ്സാതി പുരിസസ്സ. അപഗതപടലപിളകന്തി അപഗതപടലദോസഞ്ചേവ അപഗതപിളകദോസഞ്ച. അസാരഭാവദസ്സനസമത്ഥന്തി അസാരസ്സ അസാരഭാവദസ്സനസമത്ഥം. ഇത്തരാതി പരിത്തകാലാ, ന ചിരട്ഠിതികാ. തേനാഹ ‘‘ലഹുപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. അഞ്ഞദേവ ച ആഗമനകാലേ ചിത്തന്തി ഇദഞ്ച ഓളാരികവസേനേവ വുത്തം. തഥാ ഹി ഏകച്ഛരക്ഖണേ അനേകകോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. മായായ ദസ്സിതം രൂപം മായാതി വുത്തം. യംകിഞ്ചിദേവ കപാലിട്ഠകപാസാണവാലികാദിം. വഞ്ചേതീതി അസുവണ്ണമേവ സുവണ്ണന്തി, അമുത്തമേവ മുത്താതിആദിനാ വഞ്ചേതി. നനു ച സഞ്ഞാപി മരീചി വിയ വിപ്പലമ്ഭേതി വഞ്ചേതി, ഇദമ്പി വിഞ്ഞാണം മായാ വിയ വഞ്ചേതീതി കോ ഇമേസം വിസേസോതി? വചനത്ഥോ നേസം സാധാരണോ. തഥാപി സഞ്ഞാ അനുദകംയേവ ഉദകം കത്വാ ഗാഹാപേന്തീ, അപുരിസഞ്ഞേവ പുരിസം കത്വാ ഗാഹാപേന്തീ വിപ്പലമ്ഭനവസേന അപ്പവിസയാ, വിഞ്ഞാണം പന യം കിഞ്ചി അതംസഭാവം തം കത്വാ ദസ്സേന്തീ മായാ വിയ മഹാവിസയാ. തേനാഹ ‘‘യംകിഞ്ചിദേവാ’’തിആദി. ഏവമ്പീതി അതിവിയ ലഹുപരിവത്തിഭാവേനപി മായാസദിസന്തി.

ദേസിതാതി ഏവം ദേസിതാ ഫേണപിണ്ഡാദിഉപമാഹി.

ഭൂരി വുച്ചതി പഥവീ, സണ്ഹട്ഠേന വിപുലട്ഠേന ച ഭൂരിസദിസപഞ്ഞതായ ഭൂരിപഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘സണ്ഹപഞ്ഞേന ചേവാ’’തിആദി. കിമിഗണാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അനേകഗിജ്ഝാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. പവേണീതി ധമ്മപബന്ധോ. ബാലലാപിനീ ‘‘അഹം മമാ’’തിആദിനാ. സേസധാതുയോ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി ഏകുപ്പാദേകനിരോധത്താ, വത്ഥുരൂപനിസ്സയപച്ചയത്താ ‘‘അയ’’ന്തി ന വിസും ഗഹിതം. വധഭാവതോതി വധസ്സ മരണസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. സരണന്തി പടിസരണം.

ഫേണപിണ്ഡൂപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൬. ഗോമയപിണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൬-൯൮. സസ്സതം സബ്ബകാലം യാവ കപ്പവുട്ഠാനാ ഹോന്തീതി സസ്സതിയോ, സിനേരുആദയോ. താഹി സമം സമകാലം. അനേനാതി ഭഗവതാ. നയിദന്തി ഏത്ഥ യ-കാരോ പദസന്ധികരോ, ഇദന്തി നിപാതപദം. തം പന യേന യേന സമ്ബന്ധീയതി, തം തിലിങ്ഗോവ ഹോതീതി ‘‘അയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി വുത്തം. ‘‘ന പഞ്ഞായേയ്യാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘മഗ്ഗോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിവട്ടേന്തോതി വിനിവട്ടേന്തോ അപ്പവത്തിം കരോന്തോ.

രാജധാനീതി രഞ്ഞോ നിവാസനഗരം. സുത്തമയന്തി ചിത്തവണ്ണവട്ടികാമയം.

ഗോമയപിണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഗദ്ദുലബദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. യം മഹാസമുദ്ദോതി ഏത്ഥ യന്തി സമയസ്സ പച്ചാമസനം. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി. സോ ച സമയോ അയന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ചമേ സൂരിയേ ഉട്ഠിതേ’’തി ആഹ. പരിച്ഛേദം ന വദാമി പരിച്ഛേദകാരികായ അഗ്ഗമഗ്ഗവിജ്ജായ അനധിഗതത്താ. സുനഖോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ ബാലോ അസവസഭാവതോ. ഗദ്ദുലോ വിയ ദിട്ഠിബന്ധോ. സക്കായോ തസ്സ അസവസഭാവതോ. പുഥുജ്ജനസ്സ സക്കായാനുപരിവത്തനന്തി ‘‘സന്താനേ സത്തവോഹാരോ’’തി തം തതോ അഞ്ഞം കത്വാ ഭേദേന നിദ്ദേസോ.

ഗദ്ദുലബദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുതിയഗദ്ദുലബദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ദിട്ഠിഗദ്ദുലനിസ്സിതായാതി സഹജാതാദിപച്ചയവസേന ദിട്ഠിഗദ്ദുലനിസ്സിതായ നിസ്സായേവ പവത്തതി തതോ അത്താനം വിവേചേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ചിത്തസംകിലേസേനേവാതി ദസവിധകിലേസവത്ഥുവസേന ചിത്തസ്സ സംകിലിട്ഠഭാവേന. അരിയമഗ്ഗാധിഗമനേന ചിത്തസ്സ വോദാനത്താ വോദായന്തി വിസുജ്ഝന്തി.

വിചരണചിത്തന്തി ഗഹേത്വാ വിചരണവസേന വിചരണചിത്തം. സങ്ഖാനാമാതി ഏവംനാമകാ. ബ്രാഹ്മണപാസണ്ഡികാതി ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണാ, ഛന്നവുതിയാ പാസണ്ഡേസു തം സങ്ഖാസഞ്ഞിതം പാസണ്ഡം പഗ്ഗയ്ഹ വിചരണകാ. പടകോട്ഠകന്തി ദുസ്സാപണകം. ദസ്സേന്താതി യഥാഗതികമ്മവിപാകചിത്തതം ദസ്സേന്താ. തം ചിത്തന്തി തം പടകോട്ഠകചിത്തം ഗഹേത്വാ വിചരന്തി. ചിന്തേത്വാ കതത്താതി ‘‘ഇമസ്സ രൂപസ്സ ഏവം ഹത്ഥപാദാ, ഏവം മുഖം ലിഖിതബ്ബം, ഏവം ആകാരവത്ഥഗ്ഗഹണാനി, ഏവം കിരിയാവിസേസാ, ഏവം കിരിയാവിഭാഗം, സത്തവിസേസാനം വിഭാഗം കാതബ്ബ’’ന്തി തസ്സ ഉബ്ബത്തനഖിപനപവത്തനാദിപയോജനഞ്ചാതി സബ്ബമേതം തഥാ ചിന്തേത്വാ കതത്താ ചിത്തേന മനസാ ചിന്തിതം നാമ. ഉപായപരിയേസനചിത്തന്തി ‘‘ഹത്ഥപാദാ ഏവം ലിഖിതബ്ബാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തഉപായസ്സ ചേവ പുബ്ബേ പവത്തസ്സ ഭൂമിപരികമ്മവണ്ണധാതുസമ്മായോജനുപായസ്സ ച വസേന പവത്തം ചിത്തം. തതോപി ചിത്തതരന്തി തതോ ചിത്തകമ്മതോപി ചിത്തതരം ചിത്തകാരേന ചിന്തിതപ്പകാരാനം സബ്ബേസംയേവ ചിത്തകമ്മേ അനിപ്ഫജ്ജനതോ. കമ്മചിത്തേനാതി കമ്മവിഞ്ഞാണേന. കമ്മചിത്തേനാതി വാ കമ്മസ്സ ചിത്തഭാവേന. സോ കമ്മസ്സ വിചിത്തഭാവോ തണ്ഹാവസേന ജായതീതി വേദിതബ്ബോ. സ്വായമത്ഥോ അട്ഠസാലിനീടീകായം വിഭാവിതോ. ഏവം ചിത്താതി ഏവം ചിത്തരൂപവിസേസാ. യോനിം ഉപനേതീതി തം തം അണ്ഡജാദിഭേദം യോനിവിസേസം പാപേതി വണ്ണവിസേസോ വിയ ഫലികമണികം. ന ഹി വിസേസാ ഹിതവിചിത്തസാമത്ഥിയകമ്മം യോനിം ഉപനേതി, തസ്സ തസ്സ വിപാകുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി. യോനിമൂലകോ തേസം ചിത്തഭാവോതി യം യം യോനിം കമ്മം സത്തേ ഉപനേതി, തംതംയോനിമൂലകോ തേസം സത്താനം ചിത്തവിചിത്തഭാവോ. തേനാഹ ‘‘യോനിഉപഗതാ’’തിആദി. സദിസചിത്താവ സദിസചിത്തഭാവാ ഏവ. ഇതീതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഉപ്പടിപാടിയാ നിഗമനം.

തിരച്ഛാനഗതചിത്തഭാവതോ ചിത്തസ്സേവ സവിസേസം ചിത്തഭാവകരണം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചിത്തം നാമേതം ചിത്തതരമേവ വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. സഹജാതധമ്മചിത്തതായാതി രാഗാദിസദ്ധാദിധമ്മവിചിത്തഭാവേന. ഭൂമിചിത്തതായാതി അധിട്ഠാനചിത്തതായ. കമ്മനാനത്തം മൂലം കാരണം ഏതേസന്തി കമ്മനാനത്തമൂലകാ, തേസം. ലിങ്ഗനാനത്തം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിനാനത്തവസേന ചേവ തംതംസണ്ഠാനനാനത്തവസേന ച വേദിതബ്ബം. സഞ്ഞാനാനത്തം ഇത്ഥിപുരിസദേവമനുസ്സാദിസഞ്ഞാനാനത്തവസേന. വോഹാരനാനത്തം തിസ്സോതിആദിവോഹാരനാനത്തവസേന. ചിത്താനം വിചിത്താനം. തംതംവോഹാരനാനത്തമ്പി ചിത്തേനേവ പഞ്ഞപീയതി. രങ്ഗജാതരൂപസമുട്ഠാപനാദിനാ വത്ഥം രഞ്ജയതീതി രജകോ, വണ്ണകാരോ. പുഥുജ്ജനസ്സ അത്തഭാവസഞ്ഞിതരൂപസമുട്ഠാപനതാ നിയതാ ഏകന്തികാതി പുഥുജ്ജനഗ്ഗഹണം. ‘‘അഭിരൂപം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

ദുതിയഗദ്ദുലബദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വാസിജടസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. അത്ഥസ്സാതി ഹിതസ്സ. അസാധികാ ‘‘ഭാവനാനുയോഗം അനനുയുത്തസ്സാ’’തി അനനുയുത്തസ്സ വുത്തത്താ. ഇതരാതി സുക്കപക്ഖഉപമാ. സാധികാ ഭാവനായോഗസ്സ അനുയുത്തത്താ. തഞ്ഹി തസ്സ സാധികാ വേദിതബ്ബാ. സമ്ഭാവനത്ഥേതി പരമത്ഥസമ്ഭാവനേ. ഏവഞ്ഹി കണ്ഹപക്ഖേപി അപിസദ്ദഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഹോതി. സമ്ഭാവനത്ഥേതി വാ പരികപ്പനത്ഥേതി അത്ഥോ. സങ്ഖാതബ്ബേ അത്ഥേ അനിയമതോ വുച്ചമാനേ സങ്ഖാതോ അനിയമത്ഥോ വാസദ്ദോ വത്തബ്ബോതി ‘‘അട്ഠ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഊനാധികാനീതി ഊനാനിപി അധികാനിപി കിഞ്ചാപി ഹോന്തി, ഏകംസോ പന ഗഹേതബ്ബോതി ‘‘അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ’’തി വുത്തം. ഏവം വചനം സന്ധായ ‘‘വചനസിലിട്ഠതായാ’’തിആദി വുത്തം. പാദനഖസിഖാഹി അകോപനവസേന സമ്മാ അധിസയിതാനി. ഉതുന്തി ഉണ്ഹഉതും കായുസ്മാവസേന. തേനാഹ ‘‘ഉസ്മീകതാനീ’’തി. ഭാവിതാനീതി കുക്കുടവാസനായ വാസിതാനി. സമ്മാഅധിസയനാദിതിവിധകിരിയാകരണേന ഇമം അപ്പമാദം കത്വാ. സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതുന്തി അനന്തരായേന തതോ നിക്ഖമിതും. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തേ ഹീ’’തിആദിമാഹ. സയമ്പീതി അണ്ഡാനി. പരിണാമന്തി പരിപക്കം ബഹിനിക്ഖമനയോഗ്ഗതം.

തന്തി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. അത്ഥേനാതി ഉപമേയ്യത്ഥേന. സംസന്ദിത്വാ സമ്മാ യോജേത്വാ. സമ്പയുത്തധമ്മവസേന ഞാണസ്സ തിക്ഖാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഞാണസ്സ ഹി സഭാവതോ സതിനേപക്കതോ ച തിക്ഖഭാവോ, സമാധിവസേന സൂരഭാവോ, സദ്ധാവസേന വിപ്പസന്നഭാവോ, വീരിയവസേന പരിണാമഭാവോ. പരിണാമകാലോതി ബലവവിപസ്സനാകാലോ. വഡ്ഢിതകാലോതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാകാലോ. അനുലോമട്ഠാനസ്സ ഹി വിപസ്സനാ ഗഹിതഗബ്ഭാ നാമ തദാ മഗ്ഗഗബ്ഭസ്സ ഗഹിതത്താ. തജ്ജാതികന്തി തസ്സ വിപസ്സനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപം. സത്ഥാപി ഗാഥായ അവിജ്ജണ്ഡകോസം പഹരതി ഭിന്ദാപേതി.

ഓലമ്ബകസങ്ഖാതന്തി ഓലമ്ബകസുത്തസങ്ഖാതം. പലന്തി തസ്സ സുത്തസ്സ നാമം. ധാരേത്വാതി ദാരൂനം ഹേയ്യാദിജാനനത്ഥം ഉപനേത്വാ. ദാരൂനം ഗണ്ഡം ഹരതീതി പലഗണ്ഡോതി ഏതേന പലേന ഗണ്ഡഹാരോ ‘‘പലഗണ്ഡോ’’തി പച്ഛിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. ഗഹണട്ഠാനേതി ഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബട്ഠാനേ. സമ്മദേവ ഖേപീയന്തി ഏതേന കായദുച്ചരിതാദീനീതി സങ്ഖേപോ, തേന. വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സേവ ദിവസേ ദിവസേ ആസവാനം പരിക്ഖയോ ഇധ ‘‘വിപസ്സനായാനിസംസോ’’തി അധിപ്പേതോ. ഹേമന്തികേന കരണഭൂതേന. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം കരണവചനം, ഹേമന്തികേതി അത്ഥോ. പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി പടിപ്പസ്സദ്ധഫലാനി ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘പൂതികാനി ഭവന്തീ’’തി.

മഹാസമുദ്ദോ വിയ സാസനം സഭാവഗമ്ഭീരഭാവതോ. നാവാ വിയ യോഗാവചരോ മഹോഘുത്തരണതോ. പരിയാദാനം വിയാതി പരിതോ അപരിപൂരണം വിയ. ഖജ്ജമാനാനന്തി സങ്ഖാദന്തേന വിയ ഉദകേന ഖേപിയമാനാനം ബന്ധനാനം. തനുഭാവോതി പരിയുട്ഠാനുപ്പത്തിയാ അസമത്ഥതായ ദുബ്ബലഭാവോ. വിപസ്സനാഞാണപീതിപാമോജ്ജേഹീതി വിപസ്സനാഞാണസമുട്ഠിതേഹി പീതിപാമോജ്ജേഹി. ഓക്ഖായമാനേ പക്ഖായമാനേതി വിവിധപടിപത്തിയാ ഉക്ഖായമാനേ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ പക്ഖായമാനേ. ദുബ്ബലതാ ദീപിതാ ‘‘അപ്പകസിരേനേവ സംയോജനാനി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, പൂതികാനി ഭവന്തീ’’തി വുത്തത്താ.

വാസിജടസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അനിച്ചസഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨. ഭാവേന്തസ്സാതി വിപസ്സനായ മഗ്ഗം ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതീ’’തിആദി. സന്താനേത്വാതി കസനട്ഠാനം സബ്ബസോ വിതനേത്വാ പത്ഥരിത്വാ. കിലേസാതി ഉപക്കിലേസപ്പഭേദാ കിലേസാ. അനിച്ചസഞ്ഞാഞാണേനാതി അനിച്ചസഞ്ഞാസഹഗതേന ഞാണേന.

ലായനന്തി ലായനം വിയ നയനം വിയ നിച്ഛോടനം വിയ ച അനിച്ചസഞ്ഞാഞാണം. ഇമിനാ അത്ഥേനാതി ഇമിനാ യഥാവുത്തേന പാളിയാ അത്ഥേന, ഉപമാ സംസന്ദേതബ്ബാതി ഏത്ഥ പബ്ബജലായകോ വിയ യോഗാവചരോ. ലായനാദിനാ തസ്സ തത്ഥ കതകിച്ചതായ പരിതുട്ഠി വിയ ഇമസ്സ കിലേസേ സബ്ബസോ ഛിന്ദിത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന കാലസ്സ വീതിനാമനാ.

കൂടം ഗച്ഛന്തീതി പാരിമന്തേന കൂടം ഗച്ഛന്തി. കൂടം പവിസനഭാവേനാതി കൂടച്ഛിദ്ദം അഗ്ഗേന പവിസനവസേന. സമോസരിത്വാതി ഛിദ്ദേ അനുപവിസനവസേന ച ആഹച്ച അവട്ഠാനേന ച സമോസരിത്വാ ഠിതാ. കൂടം വിയ അനിച്ചസഞ്ഞാ അനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന അവട്ഠാനസ്സ മൂലഭാവതോ. ഗോപാനസിയോ വിയ ചതുഭൂമകകുസലാ ധമ്മാ അനിച്ചസഞ്ഞാമൂലകത്താ. കൂടം അഗ്ഗം സബ്ബഗോപാനസീനം തഥാഅധിട്ഠാനസ്സ പധാനകാരണത്താ. അനിച്ചസഞ്ഞാ അഗ്ഗാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അനിച്ചസഞ്ഞാ ലോകിയാതി ഇദം അനിച്ചസഞ്ഞാനുപസ്സനം സന്ധായ വുത്തം. അനിച്ചാനുപസ്സനാമുഖേന അധിഗതഅരിയമഗ്ഗേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ അനിച്ചസഞ്ഞാതി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതീ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി ധമ്മസങ്ഗഹേ (ധ. സ. ൩൫൭, ൩൬൦) ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം സഞ്ഞം ഭാവേതീ’’തിആദിനാ സഞ്ഞാപി ഉദ്ധടാ. സബ്ബാസു ഉപമാസൂതി മൂലസന്താനഉപമാദീസു പഞ്ചസു ഉപമാസു. പുരിമാഹീതി കസ്സകപബ്ബജലായനഅമ്ബപിണ്ഡിഉപമാഹി അനിച്ചസഞ്ഞായ കിച്ചം വുത്തം മൂലസന്താനകപദാലനപബ്ബജലായനവണ്ടച്ഛേദനപദേസേന അനിച്ചസഞ്ഞായ പടിപക്ഖപച്ഛേദനസ്സ ദസ്സിതത്താ. പച്ഛിമാഹി ബലം ദസ്സിതം പടിപക്ഖാതിഭാവസ്സ ജോതിതത്താ.

അനിച്ചസഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുപ്ഫവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മജ്ഝിമപണ്ണാസകോ സമത്തോ.