൬. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. സീഹോതി പരിസ്സയസഹനതോ പടിപക്ഖഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’തി ലദ്ധനാമോ മിഗാധിപതി. ചത്താരോതി ച സമാനേപി സീഹജാതികഭാവേ വണ്ണവിസേസാദിസിദ്ധേന വിസേസേന ചത്താരോ സീഹാ. തേ ഇദാനി നാമതോ വണ്ണതോ ആഹാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതസീഹം നാനപ്പകാരതോ വിഭാവേതും ‘‘തിണസീഹോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തിണഭക്ഖോ സീഹോ തിണസീഹോ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘സാകപത്ഥിവോ’’തി. കാളവണ്ണതായ കാളസീഹോ. തഥാ പണ്ഡുസീഹോ. തേനാഹ ‘‘കാളസീഹോ കാളഗാവിസദിസോ, പണ്ഡുസീഹോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണഗാവിസദിസോ’’തി. രത്തകമ്ബലസ്സ വിയ കേസരോ കേസരകലാപോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കേസരീ. ലാഖാരസപരികമ്മകതേഹി വിയ പാദപരിയന്തേഹീതി യോജനാ.

കമ്മാനുഭാവസിദ്ധആധിപച്ചമഹേസക്ഖതാഹി സബ്ബമിഗഗണസ്സ രാജാ സുവണ്ണഗുഹതോ വാതിആദി ‘‘സീഹസ്സ വിഹാരോ കിരിയാ ഏവം ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം.

സമം പതിട്ഠാപേത്വാതി സബ്ബഭാഗേഹി സമമേവ ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ. ആകഡ്ഢിത്വാതി പുരതോ ആകഡ്ഢിത്വാ. അഭിഹരിത്വാതി അഭിമുഖം ഹരിത്വാ. സങ്ഘാതന്തി വിനാസം. വീസതിയട്ഠികം ഠാനം ഉസഭം.

സമസീഹോതി സമജാതികോ സമഭാഗോ ച സീഹോ. സമാനോസ്മീതി ദേസനാമത്തം, സമപ്പഭാവതായപി ന ഭായതി. സക്കായദിട്ഠിബലവതായാതി ‘‘കേ അഞ്ഞേ അമ്ഹേഹി ഉത്തരിതരാ, അഥ ഖോ മയമേവ മഹാബലാ’’തി ഏവം ബലാതിമാനനിമിത്തായ അഹങ്കാരഹേതുഭൂതായ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലഭാവേന. സക്കായദിട്ഠിപഹീനത്താതി സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ നിരഹങ്കാരത്താ അത്തസിനേഹസ്സ സുട്ഠു സമുഗ്ഘാടിതത്താ ന ഭായതി.

തഥാ തഥാതി സീഹസദിസതാദിനാ തേന തേന പകാരേന അത്താനം കഥേസീതി വത്വാ തമത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സീഹോതി ഖോ’’തിആദി വുത്തം.

കതാഭിനീഹാരസ്സ ലോകനാഥസ്സ ബോധിയാ നിയതഭാവപ്പത്തിയാ ഏകന്തഭാവീബുദ്ധഭാവോതി കത്വാ ‘‘തീസു പാസാദേസു നിവാസകാലോ, മഗധരഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാദാനകാലോ, പായാസസ്സ പരിഭുത്തകാലോ’’തിആദിനാ അഭിസമ്ബോധിതോ പുരിമാവത്ഥാപി സീഹസദിസം കത്വാ ദസ്സിതാ. ഭാവിനി, ഭൂതോപചാരോപി ഹി ലോകവോഹാരോ. വിജ്ജാഭാവസാമഞ്ഞതോ ഭൂതവിജ്ജാ ഇതരവിജ്ജാപി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പടിച്ചസമുപ്പാദസമ്മസനതോ തം പുരേതരം സിദ്ധം വിപാകം വിയ കത്വാ ആഹ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ വിസോധേത്വാ’’തി. അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തഞാണവസേന ‘‘യമകഞാണമന്ഥനേനാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ വിഹരന്തസ്സാതി അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ വിഹരന്തസ്സ. ഏകാദസമേ ദിവസേതി സത്തസത്താഹതോ പരം ഏകാദസമേ ദിവസേ. അചലപല്ലങ്കേതി ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപവത്തനത്ഥം നിസിന്നപല്ലങ്കേ. തമ്പി ഹി കേനചി അപ്പടിവത്തിയധമ്മചക്കപവത്തനത്ഥം നിസജ്ജാതി കത്വാ വജിരാസനം വിയ അചലപല്ലങ്കം വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന പദേതി ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ ഇമസ്മിം സദ്ധമ്മകോട്ഠാസേ. ധമ്മഘോസോ…പേ… ദസസഹസ്സിലോകധാതും പടിച്ഛാദേസി ‘‘സബ്ബത്ഥ ഠിതാ സുണന്തൂ’’തി അധിട്ഠാനേന. സോളസഹാകാരേഹീതി ‘‘ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, സമുദയപ്പഹാനം, നിരോധസച്ഛികിരിയാ, മഗ്ഗഭാവനാ’’തി ഏവം ഏകേകസ്മിം മഗ്ഗേ ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ സോളസഹി ആകാരേഹി.

വുത്തോയേവ, ന ഇധ വത്തബ്ബോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ച അപരേഹിപി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോതി ആരഭിത്വാ ഉദാനട്ഠകഥാദീസുപി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; ഇതിവു. ൩൮) തഥാഗതപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഏവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിപി ഭഗവാ ന ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നമത്തോവ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ, തഥാപി തായ നിസജ്ജായ നിസിന്നോവ പനുജ്ജ സബ്ബപരിസ്സയം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘അപരാജിതപല്ലങ്ക’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ ‘‘യാവ ബോധിപല്ലങ്കാ വാ’’തി വത്വാ തേന അപരിതുസ്സന്തോ ‘‘യാവ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാ വാ’’തി ആഹ.

ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ. തേന രൂപം സരൂപതോ പരിമാണതോ പരിച്ഛേദതോ ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘ഇദം രുപ’’ന്തിആദി. ‘‘ഇദം രൂപ’’ന്തി ഹി ഇമിനാ ഭൂതുപാദായഭേദരൂപം സരൂപതോ ദസ്സിതം. ഏത്തകം രൂപന്തി ഇമിനാ തം പരിമാണതോ ദസ്സിതം. തസ്സ ച പരിമാണസ്സ ഏകന്തഭാവദസ്സനേന ‘‘ന ഇതോ ഭിയ്യോ രൂപം അത്ഥീ’’തി വുത്തം. സഭാവതോതി സലക്ഖണതോ. സരസതോതി സകിച്ചതോ. പരിയന്തതോതി പരിമാണപരിയന്തതോ. പരിച്ഛേദതോതി യത്തകേ ഠാനേ തസ്സ പവത്തി, തസ്സ പരിച്ഛേദനതോ. പരിച്ഛിന്ദനതോതി പരിയോസാനപ്പത്തിതോ. തം സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി യഥാവുത്തേന വിഭാഗേന. അയം രൂപസ്സ സമുദയോ നാമാതി അയം ആഹാരാദി രൂപസ്സ സമുദയോ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. അത്ഥങ്ഗമോതി നിരോധോ. ‘‘ആഹാരസമുദയാ ആഹാരനിരോധാ’’തി ച അസാധാരണമേവ ഗഹേത്വാ സേസേ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി.

പണ്ണാസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതന്തി പണ്ണാസഉദയബ്ബയലക്ഖണവിഭൂസിതം സമുദയത്ഥങ്ഗമഗഹണതോ. ഖീണാസവത്താതി അനവസേസം സാവസേസഞ്ച ആസവാനം പരിക്ഖീണത്താ. അനാഗാമീനമ്പി ഹി ഭയം ചിത്തുത്രാസോ ച ന ഹോതീതി. ഞാണസംവേഗോ ഭയതൂപട്ഠാനഞാണം. ഇതരേസം പന ദേവാനന്തി അഖീണാസവേ ദേവേ സന്ധായ വദതി. ഭോതി ധമ്മാലപനമത്തന്തി വാചസികം തഥാലപനമത്തം.

ചക്കന്തി സത്ഥു ആണാചക്കം, തം പന ധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. തത്ഥ അരിയസാവകാനം പടിവേധധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ഇതരേസം ദേസനാധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ദുവിധേപി ഞാണം പധാനന്തി ഞാണസീസേന വുത്തം ‘‘പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പീ’’തി. ഇദാനി തം ഞാണദ്വയം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘പടിവേധഞാണം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ ചസ്സ ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ഭഗവാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി വേനേയ്യാനം ദസ്സേതും സമത്ഥോ അഹോസി, തസ്മാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി തേന ഞാണേന സദ്ധിംയേവ സിദ്ധാനീതി കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി പടിവിജ്ഝീ’’തി ആഹ. തിപരിവട്ടന്തി ഇദം ദുക്ഖന്തി ച, പരിഞ്ഞേയ്യന്തി ച, പരിഞ്ഞാതന്തി ച ഏവം തിപരിവട്ടം, തംയേവ ദ്വാദസാകാരം. തന്തി ദേസനാഞാണം പവത്തേതി ഏസ ഭഗവാ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പതിനിധിഭൂതപുഗ്ഗലരഹിതോ. ഏകസദിസസ്സാതി നിബ്ബികാരസ്സ.

സീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.