൧൦. നിരുത്തിപഥസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നിരുത്തിയോവ നിരുത്തിപഥാതി പഥ-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനമാഹ യഥാ ‘‘ബീജാനിയേവ ബീജജാതാനീ’’തി. നിരുത്തിവസേനാതി നിബ്ബചനവസേന. പഥാ ച അത്ഥാനുരൂപഭാവതോ. തീണിപീതി നിരുത്തിഅധിവചനപഞ്ഞത്തിപഥപദാനി. തഥാ ഹി ‘‘ഫുസതീതി ഫസ്സോ’’തിആദിനാ നീഹരിത്വാ വചനം നിരുത്തി, ‘‘സിരീവഡ്ഢകോ ധനവഡ്ഢകോ’’തിആദിനാ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്തം അധിവചനം, ‘‘തക്കോ വിതക്കോ’’തിആദിനാ തംതംപകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി. അഥ വാ തംതംഅത്ഥപ്പകാസനേന നിച്ഛിതം, നിയതം വാ വചനം നിരുത്തി. അധി-സദ്ദോ ഉപരിഭാഗേ, ഉപരി വചനം അധിവചനം. കസ്സ ഉപരി? പകാസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സാതി പാകടോയമത്ഥോ. അധീനം വചനം അധിവചനം. കേന അധീനം? അത്ഥേന. അത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനത്ഥേന പഞ്ഞത്തീതി ഏവം നിരുത്തിആദിപദാനം സബ്ബവചനേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഫുസതീതി ഫസ്സോ’’തിആദിപ്പകാരേന നിദ്ധാരണവചനാനംയേവ നിരുത്തിതാ, സിരിവഡ്ഢകധനവഡ്ഢകപകാരാനമേവ അഭിലാപനം അധിവചനതാ. ‘‘തക്കോ വിതക്കോ’’തി ഏവംപകാരാനമേവ ഏകമേവ അത്ഥം തേന തേന പകാരേന ഞാപേന്താനം വചനാനം പഞ്ഞത്തിതാ ച ആപജ്ജേയ്യ. അസംകിണ്ണാതി ന സംകിണ്ണാ. തേനാഹ ‘‘അവിജഹിതാ…പേ… അഛഡ്ഡിതാ’’തി. ന സംകീയന്തീതി ന സംകിരീയന്തി, ന സംകീയിസ്സന്തി ന സംകിരീയിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. അപ്പടികുട്ഠാതി ന പടിക്ഖിത്താ. യസ്മാ ഭങ്ഗം അതിക്കന്തം ഉപ്പാദാദി അതിക്കന്തമേവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭങ്ഗമേവാ’’തി. യസ്മാ ദേസന്തരം സങ്കന്തോപി അതിക്കന്തന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ തദാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ദേസന്തരം അസങ്കമിത്വാ’’തി വുത്തം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി നിരുജ്ഝന്തി വിപരിണമന്തി വിനാസം ആപജ്ജന്തി. തേനാഹ ‘‘വിപരിണതന്തി…പേ… നട്ഠ’’ന്തി. അപാകടീഭൂതം അജാതത്താ ഏവ.

വസഭണഗോത്തതായ വസ്സഭഞ്ഞാ. മൂലദിട്ഠിഗതികാതി മൂലഭൂതാ ദിട്ഠിഗതികാ, ഇമസ്മിം കപ്പേ സബ്ബപഠമം താദിസദിട്ഠിസമുപ്പാദകാ. പുനപ്പുനം ആവജ്ജേന്തസ്സാതി അഹേതുവാദപടിസംയുത്തഗന്ഥം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പരിയാപുണിത്വാ തദത്ഥം വീമംസന്തസ്സ ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ ലദ്ധിയാ ആരമ്മണേ മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതി, ‘‘നത്ഥി ഹേതൂ’’തിആദിവസേന അനുസ്സവൂപലദ്ധേ അത്ഥേ തദാകാരപരിവിതക്കനേഹി സവിഗ്ഗഹേ വിയ സരൂപതോ ചിത്തസ്സ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിരകാലപരിചയേന ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിജ്ഝാനക്ഖമഭാവൂപഗമനേന നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ തഥാഗഹിതേ പുനപ്പുനം തഥേവ ആസേവന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കേന സമാദിയമാനാ മിച്ഛാവായാമൂപത്ഥമ്ഭിതാ അതംസഭാവം ‘‘തംസഭാവ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തീ മിച്ഛാസതീതി ലദ്ധനാമാ തംലദ്ധിസഹഗതാ തണ്ഹാ സന്തിട്ഠതി. യഥാസകം വിതക്കാദിപച്ചയലാഭേന തസ്മിം ആരമ്മണേ അധിട്ഠിതതായ അനേകഗ്ഗതം പഹായ ചിത്തം ഏകഗ്ഗതം അപ്പിതം വിയ ഹോതി മിച്ഛാസമാധിനാ. സോപി ഹി പച്ചയവിസേസേഹി ലദ്ധഭാവനാബലോ ഈദിസേ ഠാനേ സമാധാനപതിരൂപകിച്ചകരോ ഹോതിയേവ വാലവിജ്ഝനാദീസു വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി അനേകക്ഖത്തും തേനാകാരേന പുബ്ബഭാഗിയേസു ജവനവാരേസു പവത്തേസു സബ്ബപച്ഛിമേ ജവനവാരേ സത്ത ജവനാനി ജവന്തി. തത്ഥ പഠമേ സതേകിച്ഛോ ഹോതി, തഥാ ദുതിയാദീസു. സത്തമേ പന ജവനേ സമ്പത്തേ അതേകിച്ഛോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അസ്സാദേന്തസ്സാ’’തിആദി. ഇമേസുപീതി ദ്വീസുപി ഠാനേസു.

പച്ചുപ്പന്നം വാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘യദേതം അനാഗതം നാമ, നയിദം അനാഗത’’ന്തിആദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേപീതി തേ വസ്സഭഞ്ഞാപി ന മഞ്ഞിംസു ലോകസമഞ്ഞായ അനതിക്കമനീയതോ. തേനാഹ ‘‘അതീതം പനാ’’തിആദി. ഖന്ധാനം ഉപരി നിരുള്ഹാ പണ്ണത്തി.

നിരുത്തിപഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.