൬. ഉപയവഗ്ഗോ

൧. ഉപയസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ഉപേതീതി ഉപയോ. കഥമുപേതി? തണ്ഹാമാനാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേനാ’’തി. കഥമിദം ലബ്ഭതീതി? ‘‘അവിമുത്തോ’’തി വചനതോ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ഹി ബദ്ധോ, കിം ഉപേതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ’’തി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ തഥാ ഉപേതസ്സ അഭാവതോ. കോ പനുപേതീതി? തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ഉപഗമസ്സ വുത്തത്താ വിഞ്ഞാണന്തി അകുസലകമ്മവിഞ്ഞാണമേവാതി വദന്തി. ജവാപേത്വാതി ഗഹിതജവം കത്വാ. യഥാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും സമത്ഥം, ഏവം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധീ’’തിആദി. അഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തമേവ ‘‘ഓകം പഹായ അനികേതസാരീ’’തി ഗാഥായ വിസ്സജ്ജനേ. കമ്മനിമിത്താദിവസേന പടിസന്ധിയാ പച്ചയഭൂതം ആരമ്മണം പടിസന്ധിജനകസ്സ കമ്മസ്സ വസേന വോച്ഛിജ്ജതി. പതിട്ഠാ ന ഹോതി സരാഗകാലേ വിയ അനുപട്ഠാനതോ. അപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വുത്തപ്പകാരേന. അനഭിസങ്ഖരിത്വാതി അനുപ്പാദേത്വാ പച്ചയഘാതേന.

ഉപയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ബീജസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ബീജജാതാനീതി ജാത-സദ്ദോ പദപൂരണമത്തന്തി ആഹ ‘‘ബീജാനീ’’തി. വചന്തി സേതവചം. അജ്ജുകന്തി തച്ഛകം. ഫണിജ്ജകം തുലസി. അഭിന്നാനീതി ഏകദേസേനപി അഖണ്ഡിതാനി. ബീജത്ഥായാതി ബീജകിച്ചായ. ന ഉപകപ്പതീതി പച്ചയോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ന പാപിതാനീതി പൂതിതം ന ഉപഗതാനി. തണ്ഡുലസാരസ്സ ആദാനതോ സാരാദാനി. ആരമ്മണഗ്ഗഹണവസേന വിഞ്ഞാണം തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണഭാവവസേന. സിനേഹനട്ഠേനാതി തണ്ഹായനവസേന സിനിദ്ധതാപാദനേന, യതോ ‘‘നന്ദൂപസേചന’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി വിരോപിതം തം കമ്മവിഞ്ഞാണം പടിസന്ധിഅങ്കുരുപ്പാദനസമത്ഥം ഹോതി. സപ്പച്ചയന്തി അവിജ്ജാഅയോനിസോനമനസികാരാദിപച്ചയേഹി സപ്പച്ചയം. വിരുഹതി വിപാകസന്താനുപ്പാദനസമത്ഥോ ഹുത്വാ.

ബീജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഉദാനം ഉദാഹരീതി അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസി. ഏസ വുത്തപ്പകാരോ ഉദാഹാരോ. ഭുസോ നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ, ദാനമേവ ഉപനിസ്സയോ ദാനൂപനിസ്സയോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തത്ഥ ദാനൂപനിസ്സയോ അന്നാദിവത്ഥൂസു ബലവാതി ബലവഭാവേന ഹോതി, തസ്മാ ഉപനിസ്സയബഹുലോ കാമരാഗപ്പഹാനേനേവ കതപരിചയത്താ വിപസ്സനമനുയുഞ്ജന്തോ ന ചിരസ്സേവ അനാഗാമിഫലം പാപുണാതി, തഥാ സുവിസുദ്ധസീലൂപനിസ്സയോ കാമദോസജിഗുച്ഛനേന. യദി ഏവം കസ്മാ ഇമേ ദ്വേ ഉപനിസ്സയാ ദുബ്ബലാതി വുത്താ? വിജ്ജൂപമഞ്ഞാണസ്സേവ പച്ചയഭാവതോ. സോപി ഭാവനൂപനിസ്സയസഹായലാഭേനേവ, ന കേവലം. ഭാവനാ പന പടിവേധസ്സ വിസേസഹേതുഭാവതോ ബലവാ ഉപനിസ്സയോ. തഥാ ഹി സാ വജിരൂപമഞാണസ്സ വിസേസപച്ചയോ. തേനാഹ ‘‘ഭാവനൂപനിസ്സയോ അരഹത്തം പാപേതീ’’തി.

സോതി മിലകത്ഥേരോ. വിഹാരന്തി വസനട്ഠാനം. വിഹാരപച്ചന്തേ ഹി പണ്ണസാലായ ഥേരോ വിഹരതി. ഉപട്ഠാതി ഏകലക്ഖണേന. കൂടഗോണോ വിയ ഗമനവീഥിം. തത്ഥാതി അല്ലകട്ഠരാസിമ്ഹി. ഉദകമണികാനന്തി ഉദകഥേവാനം.

അത്തനിയേവ ഉപനേസി ഉദാനകഥായ വുത്തധമ്മാനം പരിപുണ്ണാനം അത്തനി സംവിജ്ജമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഉട്ഠാനവതാ’’തിആദി. അയഞ്ഹി മിലകത്ഥേരോ സിക്ഖായ ഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ വത്തപടിവത്തം പൂരേന്തോ വിസുദ്ധസീലോ ഹുത്വാ ഠിതോ, തസ്മാ ‘‘ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ ഉദാനേന്തോ ‘‘നോ ചസ്സം…പേ… സഞ്ഞോജനാനീ’’തി.

സചേ അഹം ന ഭവേയ്യന്തി യദി അഹം നാമ കോചി ന ഭവേയ്യം താദിസസ്സ അഹംസദ്ദവചനീയസ്സ കസ്സചി അത്ഥസ്സ അഭാവതോ. തതോ ഏവ മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവേയ്യതസ്സ ച പഭങ്ഗുഭാവേന അനവട്ഠിതഭാവതോ. ഏവം അത്തുദ്ദേസികഭാവേന പദദ്വയസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി കമ്മഫലവസേന വത്തും ‘‘സചേ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അതീതപച്ചുപ്പന്നവസേന സുഞ്ഞതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പച്ചുപ്പന്നാനാഗതവസേന തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനി പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം അധിമുച്ചന്തോതി ഏദിസം അധിമുത്തിം പവത്തേന്തോ. വിഭവിസ്സതീതി വിനസ്സിസ്സതി. വിഭവോ ഹി വിനാസോ. തേനാഹ ‘‘ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി. വിഭവദസ്സനം വിഭവോതി ഉത്തരപദലോപേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭവദസ്സനേനാ’’തി. വിഭവദസ്സനം നാമ അച്ചന്തായ വിനാസസ്സ ദസ്സനം. തന്തി അരിയമഗ്ഗം. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹേസാ വിസേസനിട്ഠാ ഹോതീതി തതിയമഗ്ഗവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപരി മഗ്ഗഫലന്തി അഗ്ഗമഗ്ഗഫലം. നത്ഥി ഏതിസ്സാ ജാതിയാ അന്തരന്തി അനന്തരാ, അനന്തരാ വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ. ഗോത്രഭൂ പന അനുലോമവീഥിപരിയാപന്നത്താ വിപസ്സനാഗതികം വാ സിയാ, നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ മഗ്ഗഗതികം വാതി ന തേന മഗ്ഗോ അന്തരികോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നാനന്തരം നാമാ’’തി. ഫലം പന നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ കിലേസാനം പജഹനവസേന പവത്തനതോ ലോകുത്തരഭാവതോ ച കമ്മമഗ്ഗഗതികമേവ, കുസലവിപാകഭാവേന പന നേസം അത്ഥോ പഭേദോതി വിപസ്സനായ ഫലസ്സ സിയാ അനന്തരതാതി വുത്തം ‘‘ഫലസ്സ ദൂരാനന്തരം നാമാ’’തി. ‘‘ആസവാനം ഖയോ’’തി പന അഗ്ഗമഗ്ഗേ വുച്ചമാനേ വിപസ്സനാനം ആസന്നതായ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അതസിതായേതി ന തസിതബ്ബേ താസം അനാപജ്ജിതബ്ബേ. താസോതി താസഹേതു ‘‘തസതി ഏതസ്മാ’’തി കത്വാ. സോതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ. തിലക്ഖണാഹതന്തി അനിച്ചതാദിലക്ഖണത്തയലക്ഖിതം. മനമ്ഹി നട്ഠോതി ഈസകം നട്ഠോമ്ഹി, തതോ പരമ്പി തത്ഥേവ ഠത്വാ കിഞ്ചി അപൂരിതത്താ ഏവ മുത്തോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ന താസോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അതാസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കല്യാണപുഥുജ്ജനോ ഹി ഭയതുപട്ഠാനഞാണേന ‘‘സഭയാ സങ്ഖാരാ’’തി വിപസ്സന്തോ ന ഉത്തസതി.

ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഉപാദാനപരിപവത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ചതുന്നം പരിവട്ടനവസേനാതി പച്ചേകക്ഖന്ധേസു ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പരിവട്ടനവസേന. രൂപം അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി സകലഭൂതുപാദാരൂപം കുച്ഛിതഭാവതോ തത്ഥ ച തുച്ഛവിപല്ലാസതായ ‘‘ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന അഞ്ഞാസിം പടിവിജ്ഝിം. ആഹാരവസേന രൂപകായസ്സ ഹാനിവുദ്ധാദീനം പാകടഭാവതോ വിസേസപച്ചയതോ ച തസ്സ ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖസമുദയകഥാ നാമ വട്ടകഥാതി ‘‘സച്ഛന്ദരാഗോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഛന്ദരാഗഗ്ഗഹണേന ച ഉപാദാനകമ്മാവിജ്ജാപി ഗഹിതാ ഏവ. പടിപന്നാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. വത്തമാനകാലപ്പയോഗോ ഹേസ യഥാ ‘‘കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി. പതിട്ഠഹന്തീതി പതിട്ഠം ലഭന്തി. കേവലിനോതി ഇധ വിമുത്തിഗുണേന പാരിപൂരീതി ആഹ ‘‘സകലിനോ കതസബ്ബകിച്ചാ’’തി. യേന തേതി യേന അവസിട്ഠേന തേ അസേക്ഖേ പഞ്ഞാപേന്താ പഞ്ഞാപേയ്യും, തം നേസം വട്ടം സേക്ഖാനം വിയ നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ. വട്ടന്തി കാരണം വട്ടനട്ഠേന ഫലസ്സ പവത്തനട്ഠേന. അസേക്ഖഭൂമിവാരോതി അസേക്ഖഭൂമിപ്പവത്തി.

ഉപാദാനപരിപവത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സത്തട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തസു ഓകാസേസൂതി രൂപപജാനനാദീസു സത്തസു ഓകാസേസു. വുസിതവാസോതി വുസിതഅരിയവാസോ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം ഉദ്ദേസേ. സേസം നാമ ഇധ വുത്താവസേസം. വുത്തനയേനാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ഉസ്സദനന്ദിയന്തി ഉസ്സന്നഗുണവതോ തോസനം സമ്മോദാപനം. ഗുണകിത്തനേന പലോഭനീയം സേക്ഖകല്യാണപുഥുജ്ജനാനം പസാദുപ്പാദനേന. ഇദാനി വുത്തമേവ അത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്താവതാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വസേന സത്തസു ഠാനേസു കോസല്ലദീപനേന ഏത്തകേന ദേസനാക്കമേന. തന്തി ആരമ്മണം. ധാതുആദിമത്തമേവാതി ധാതായതനപടിച്ചസമുപ്പാദമത്തമേവ. ഇമേസു ധമ്മേസൂതി ഇമേസു ജാതാദീസു. കമ്മം കത്വാതി സമ്മസനകമ്മം നിട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വസേന സത്തട്ഠാനകോസല്ലപവത്തിയാ പഭേദേന വിഭജിത്വാ ‘‘തിവിധൂപപരിക്ഖീ’’തി ദസ്സേതി ധമ്മരാജാ.

സത്തട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അധികം സവിസേസം പയസതി പയുഞ്ജതി ഏതേനാതി അധിപ്പയാസോ, വിസിട്ഠപയോഗോ. തേനാഹ ‘‘അധികപയോഗോ’’തി. ഇമഞ്ഹി മഗ്ഗന്തി അട്ഠങ്ഗികം അരിയമഗ്ഗമാഹ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. അവത്തമാനട്ഠേനാതി ബുദ്ധുപ്പാദതോ പുബ്ബേ ന വത്തമാനഭാവേന. മഗ്ഗം ജാനാതീതി സമുദാഗമതോ പട്ഠായ സപുബ്ബഭാഗം സസമ്ഭാരവിസയം സഫലം സഉദ്രയം അരിയം മഗ്ഗം ജാനാതി അവബുജ്ഝതീതി മഗ്ഗഞ്ഞൂ. വിദിതന്തി അഞ്ഞേസമ്പി ഞാതം പടിലദ്ധം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ പാകടം അകാസി, തഥാ കത്വാ ദേസേസി. അമഗ്ഗേ പരിവജ്ജനേന മഗ്ഗേ പടിപത്തീതി തസ്സ മഗ്ഗകുസലതാ വിയ അമഗ്ഗകുസലതാപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേ ച അമഗ്ഗേ ച കോവിദോ’’തി. അഹം പഠമം ഗതോതി അഹം പഠമമഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അനത്തലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. പുരാണുപട്ഠാകേതി പുബ്ബേ പധാനപദഹനകാലേ ഉപട്ഠാകഭൂതേ. ‘‘അവസവത്തനട്ഠേന അസ്സാമികട്ഠേന സുഞ്ഞതട്ഠേന അത്തപടിക്ഖേപട്ഠേനാ’’തി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തേഹി. ഏത്തകേന ഠാനേനാതി ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’’തി ഏത്തകേന സുത്തപദേസേന. അകഥിതസ്സേവ കഥനം ഉത്തരം, ന കഥിതസ്സാതി വുത്തം ‘‘താനി ദസ്സേത്വാ’’തി. സമോധാനേത്വാതി സമ്പിണ്ഡിത്വാ. വിത്ഥാരകഥാതി വിത്ഥാരതോ അട്ഠകഥാ. അനത്തലക്ഖണമേവാതി തബ്ബഹുലതായ തപ്പധാനതായ ച വുത്തം. അനിച്ചതാദീനമ്പി ഹി തത്ഥ തംദീപനത്ഥമേവ വുത്തത്താ തദേവ ജേട്ഠം പധാനം തഥാ വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ.

അനത്തലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ഏകന്തദുക്ഖന്തിആദീനി പദാനി വുത്തനയാനേവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച യഥാ സരാഗോ ഹേതു പച്ചയോ സംകിലേസായ, ഏവം സവിപസ്സനോ മഗ്ഗോ ഹേതു പച്ചയോ ച വിസുദ്ധിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ഏകാദസഹീതി രാഗാദീഹി ഉപായാസപരിയോസാനേഹി ഏകാദസഹി സന്താപനട്ഠേന അഗ്ഗീഹി. ദ്വീസൂതി അട്ഠമനവമേസു. ദുക്ഖലക്ഖണമേവാതി തബ്ബഹുലതായ തപ്പധാനതായ ച വുത്തം.

ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നിരുത്തിപഥസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നിരുത്തിയോവ നിരുത്തിപഥാതി പഥ-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനമാഹ യഥാ ‘‘ബീജാനിയേവ ബീജജാതാനീ’’തി. നിരുത്തിവസേനാതി നിബ്ബചനവസേന. പഥാ ച അത്ഥാനുരൂപഭാവതോ. തീണിപീതി നിരുത്തിഅധിവചനപഞ്ഞത്തിപഥപദാനി. തഥാ ഹി ‘‘ഫുസതീതി ഫസ്സോ’’തിആദിനാ നീഹരിത്വാ വചനം നിരുത്തി, ‘‘സിരീവഡ്ഢകോ ധനവഡ്ഢകോ’’തിആദിനാ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്തം അധിവചനം, ‘‘തക്കോ വിതക്കോ’’തിആദിനാ തംതംപകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി. അഥ വാ തംതംഅത്ഥപ്പകാസനേന നിച്ഛിതം, നിയതം വാ വചനം നിരുത്തി. അധി-സദ്ദോ ഉപരിഭാഗേ, ഉപരി വചനം അധിവചനം. കസ്സ ഉപരി? പകാസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സാതി പാകടോയമത്ഥോ. അധീനം വചനം അധിവചനം. കേന അധീനം? അത്ഥേന. അത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനത്ഥേന പഞ്ഞത്തീതി ഏവം നിരുത്തിആദിപദാനം സബ്ബവചനേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഫുസതീതി ഫസ്സോ’’തിആദിപ്പകാരേന നിദ്ധാരണവചനാനംയേവ നിരുത്തിതാ, സിരിവഡ്ഢകധനവഡ്ഢകപകാരാനമേവ അഭിലാപനം അധിവചനതാ. ‘‘തക്കോ വിതക്കോ’’തി ഏവംപകാരാനമേവ ഏകമേവ അത്ഥം തേന തേന പകാരേന ഞാപേന്താനം വചനാനം പഞ്ഞത്തിതാ ച ആപജ്ജേയ്യ. അസംകിണ്ണാതി ന സംകിണ്ണാ. തേനാഹ ‘‘അവിജഹിതാ…പേ… അഛഡ്ഡിതാ’’തി. ന സംകീയന്തീതി ന സംകിരീയന്തി, ന സംകീയിസ്സന്തി ന സംകിരീയിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. അപ്പടികുട്ഠാതി ന പടിക്ഖിത്താ. യസ്മാ ഭങ്ഗം അതിക്കന്തം ഉപ്പാദാദി അതിക്കന്തമേവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭങ്ഗമേവാ’’തി. യസ്മാ ദേസന്തരം സങ്കന്തോപി അതിക്കന്തന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ തദാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ദേസന്തരം അസങ്കമിത്വാ’’തി വുത്തം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി നിരുജ്ഝന്തി വിപരിണമന്തി വിനാസം ആപജ്ജന്തി. തേനാഹ ‘‘വിപരിണതന്തി…പേ… നട്ഠ’’ന്തി. അപാകടീഭൂതം അജാതത്താ ഏവ.

വസഭണഗോത്തതായ വസ്സഭഞ്ഞാ. മൂലദിട്ഠിഗതികാതി മൂലഭൂതാ ദിട്ഠിഗതികാ, ഇമസ്മിം കപ്പേ സബ്ബപഠമം താദിസദിട്ഠിസമുപ്പാദകാ. പുനപ്പുനം ആവജ്ജേന്തസ്സാതി അഹേതുവാദപടിസംയുത്തഗന്ഥം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പരിയാപുണിത്വാ തദത്ഥം വീമംസന്തസ്സ ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ ലദ്ധിയാ ആരമ്മണേ മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതി, ‘‘നത്ഥി ഹേതൂ’’തിആദിവസേന അനുസ്സവൂപലദ്ധേ അത്ഥേ തദാകാരപരിവിതക്കനേഹി സവിഗ്ഗഹേ വിയ സരൂപതോ ചിത്തസ്സ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിരകാലപരിചയേന ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിജ്ഝാനക്ഖമഭാവൂപഗമനേന നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ തഥാഗഹിതേ പുനപ്പുനം തഥേവ ആസേവന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കേന സമാദിയമാനാ മിച്ഛാവായാമൂപത്ഥമ്ഭിതാ അതംസഭാവം ‘‘തംസഭാവ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തീ മിച്ഛാസതീതി ലദ്ധനാമാ തംലദ്ധിസഹഗതാ തണ്ഹാ സന്തിട്ഠതി. യഥാസകം വിതക്കാദിപച്ചയലാഭേന തസ്മിം ആരമ്മണേ അധിട്ഠിതതായ അനേകഗ്ഗതം പഹായ ചിത്തം ഏകഗ്ഗതം അപ്പിതം വിയ ഹോതി മിച്ഛാസമാധിനാ. സോപി ഹി പച്ചയവിസേസേഹി ലദ്ധഭാവനാബലോ ഈദിസേ ഠാനേ സമാധാനപതിരൂപകിച്ചകരോ ഹോതിയേവ വാലവിജ്ഝനാദീസു വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി അനേകക്ഖത്തും തേനാകാരേന പുബ്ബഭാഗിയേസു ജവനവാരേസു പവത്തേസു സബ്ബപച്ഛിമേ ജവനവാരേ സത്ത ജവനാനി ജവന്തി. തത്ഥ പഠമേ സതേകിച്ഛോ ഹോതി, തഥാ ദുതിയാദീസു. സത്തമേ പന ജവനേ സമ്പത്തേ അതേകിച്ഛോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അസ്സാദേന്തസ്സാ’’തിആദി. ഇമേസുപീതി ദ്വീസുപി ഠാനേസു.

പച്ചുപ്പന്നം വാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘യദേതം അനാഗതം നാമ, നയിദം അനാഗത’’ന്തിആദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേപീതി തേ വസ്സഭഞ്ഞാപി ന മഞ്ഞിംസു ലോകസമഞ്ഞായ അനതിക്കമനീയതോ. തേനാഹ ‘‘അതീതം പനാ’’തിആദി. ഖന്ധാനം ഉപരി നിരുള്ഹാ പണ്ണത്തി.

നിരുത്തിപഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.