൩. ഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. ഞാണമേവ ഞാണവത്ഥു സമ്പത്തീനം കാരണഭാവതോ. ചതൂസൂതി ചതുസച്ചസ്സ ബോധനവസേന വുത്തേസു ചതൂസു ഞാണേസു. പഠമന്തി ‘‘ജരാമരണേ ഞാണ’’ന്തി ഏവം വുത്തം ഞാണം, യേന ധാരണപരിചയമനസികാരവസേന പവത്തം സബ്ബം ഗണ്ഹി. സന്നിചയഞാണമയം സവനമയം നാമത്വേവ വേദിതബ്ബം. സഭാവതോ പച്ചയതോ ചസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണം സമ്മസനഞാണംത്വേവ വേദിതബ്ബം. ജരാമരണസീസേന ചേത്ഥ ജരാമരണവന്തോവ ധമ്മാ ഗഹിതാ. പടിവേധഞാണന്തി അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝനഞാണം. ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. ഇമസ്സ ഹി ധമ്മസ്സ അധിഗമഹേതു അയം അരിയോ അതീതാനാഗതേ നയേനപി ചതുസച്ചധമ്മേ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി. മഗ്ഗഞാണമേവ പന അതീതാനാഗതേ നയനസദിസം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗഞാണധമ്മേന വാ’’തി ദുതിയവികപ്പോ വുത്തോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘അകാലിക’’ന്തി സമത്ഥിതം ഹോതി.

ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠേനാതി ധമ്മചക്ഖുഭൂതേന ഞാണചക്ഖുനാ അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠേന. പഞ്ഞായ വിദിതേനാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ തഥേവ വിദിതേന. യസ്മാ തഥാ ദിട്ഠം വിദിതം സബ്ബസോ പത്തം മഹാഉപായോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരിയോഗാള്ഹേനാ’’തി. ദിട്ഠേനാതി വാ ദസ്സനേന, ധമ്മം പസ്സിത്വാ ഠിതേനാതി അത്ഥോ. വിദിതേനാതി ചത്താരി സച്ചാനി വിദിത്വാ പാകടാനി കത്വാ ഠിതേന. അകാലികേനാതി ന കാലന്തരവിപാകദായിനാ. പത്തേനാതി ചത്താരി സച്ചാനി പത്വാ ഠിതത്താ ധമ്മം പത്തേന. പരിയോഗാള്ഹേനാതി ചതുസച്ചധമ്മേ പരിയോഗാഹിത്വാ ഠിതേന. അതീതാനാഗതേ നയം നേതീതി അതീതേ ച അനാഗതേ ച നയം നേതി ഹരതി പേസേതി. ഇദം പന പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ചം, സത്ഥാരാ പന മഗ്ഗഞാണം അതീതാനാഗതേ നയനസദിസം കതം തംമൂലകത്താ. അതീതമഗ്ഗസ്സ ഹി പച്ചവേക്ഖണം നാമ ഹോതി, തസ്മാ മഗ്ഗഞാണം നയനസദിസം കതം നാമ ഹോതി, പച്ചവേക്ഖണഞാണേന പന നയം നേതി. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. യഥാ പന തേന നയം നേതി. തം ആകാരം ദസ്സേതും ‘‘യേ ഖോ കേചീ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച നയനുപ്പാദനം നയഞാണസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ച’’ന്തി. കിഞ്ചാപി ‘‘ഇമിനാതി മഗ്ഗഞാണധമ്മേന വാ’’തി വുത്തം, ദുവിധം പന മഗ്ഗഫലഞാണം സമ്മസനഞാണപച്ചവേക്ഖണായ മൂലകാരണം, ന നയനസ്സാതി ദുവിധേന ഞാണധമ്മേനാതി ന ന യുജ്ജതി. തഥാ ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാതത്താ മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതസ്സ വാ ധമ്മസ്സ സച്ചപടിവേധസമ്പയോഗം ഗതത്താ ‘‘നയനം ഹോതൂ’’തി തേന ‘‘ഇമിനാ ധമ്മേനാ’’തി ഞാണസ്സ വിസയഭാവേന ഞാണസമ്പയോഗേന തദഞാതേനാതി ച അത്ഥോ ന ന യുജ്ജതി. അനുഅയേതി ധമ്മഞാണസ്സ അനുരൂപവസേന അയേ ബുജ്ഝനഞാണേ ദിട്ഠാനം അദിട്ഠാനയനതോ അദിട്ഠസ്സ ദിട്ഠതായ ഞാപനതോ ച. തേനാഹ ‘‘ധമ്മഞാണസ്സ അനുഗമനേ ഞാണ’’ന്തി. ഖീണാസവസ്സ സേക്ഖഭൂമി നാമ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണോ. കസ്മാ പനേതം ഏവം വുത്തന്തി ചേ? ‘‘ഏവം ജരാമരണം പജാനാതീ’’തിആദിനാ വത്തമാനവസേന ദേസനായ പവത്തത്താ.

ഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.