൧. നിദാനസംയുത്തം

൧. ബുദ്ധവഗ്ഗോ

൧. പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ

൧. ദുതിയസുത്താദീനിപി പടിച്ചസമുപ്പാദവസേനേവ ദേസിതാനീതി ആഹ ‘‘പഠമം പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്ത’’ന്തി. തത്രാതി പദം യേ ദേസകാലാ ഇധ വിഹരണകിരിയായ വിസേസനഭാവേന വുത്താ, തേസം പരിദീപനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം സമയം…പേ… ദീപേതീ’’തി ആഹ. തം-സദ്ദോ ഹി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പടിനിദ്ദേസോ, തസ്മാ ഇധ ദേസസ്സ കാലസ്സ വാ പടിനിദ്ദേസോ ഭവിതും അരഹതി, ന അഞ്ഞസ്സ. അയം താവ തത്രസദ്ദസ്സ പടിനിദ്ദേസഭാവേ അത്ഥവിഭാവനാ. യസ്മാ പന ഈദിസേസു ഠാനേസു തത്രസദ്ദോ ധമ്മദേസനാവിസിട്ഠം ദേസം കാലഞ്ച വിഭാവേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ’’തി. തേന തത്രാതി യത്ഥ ഭഗവാ ധമ്മദേസനത്ഥം ഭിക്ഖൂ ആലപി അഭാസി, താദിസേ ദേസേ, കാലേ വാതി അത്ഥോ. ന ഹീതിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി.

നനു ച യത്ഥ ഠിതോ ഭഗവാ ‘‘അകാലോ ഖോ താവാ’’തിആദിനാ ബാഹിയസ്സ ധമ്മദേസനം പടിക്ഖിപി, തത്ഥേവ അന്തരവീഥിയം ഠിതോവ തസ്സ ധമ്മം ദേസേസീതി? സച്ചമേതം. അദേസേതബ്ബകാലേ അദേസനായ ഹി ഇദം ഉദാഹരണം. തേനാഹ ‘‘അകാലോ ഖോ താവാ’’തി. യം പന തത്ഥ വുത്തം ‘‘അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി, തമ്പി തസ്സ അകാലഭാവസ്സേവ പരിയായേന ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തസ്സ ഹി തദാ അദ്ധാനപരിസ്സമേന രൂപകായേ അകമ്മഞ്ഞതാ അഹോസി, ബലവപീതിവേഗേന നാമകായേ. തദുഭയസ്സ വൂപസമം ആഗമേന്തോ പപഞ്ചപരിഹാരത്ഥം ഭഗവാ ‘‘അകാലോ ഖോ’’തി പരിയായേന പടിക്ഖിപി. അദേസേതബ്ബദേസേ അദേസനായ പന ഉദാഹരണം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി, വിഹാരതോ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി ഏവമാദികം ഇധ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതം. ‘‘സ ഖോ സോ ഭിക്ഖവേ ബാലോ ഇധ പാപാനി കമ്മാനി കരിത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൩.൨൪൮) പദപൂരണമത്തേ ഖോ-സദ്ദോ, ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൨൧) അവധാരണേ, ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ സാവകാ വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൧) ആദികാലത്ഥേ, വാക്യാരമ്ഭേതി അത്ഥോ. തത്ഥ പദപൂരണേന വചനാലങ്കാരമത്തം കതം ഹോതി, ആദികാലത്ഥേന വാക്യസ്സ ഉപഞ്ഞാസമത്തം, അവധാരണത്ഥേന പന നിയമദസ്സനം. ‘‘തസ്മാ ആമന്തേസി ഏവാ’’തി ആമന്തനേ നിയമോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി.

‘‘ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പുബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി പദം വുത്തന്തി? യദിപി പുബ്ബേ വുത്തം, തം പന യഥാവുത്തട്ഠാനേ വിഹരണകിരിയായ കത്തുവിസേസദസ്സനപരം, ന ആമന്തനകിരിയായ, ഇധ പന ആമന്തനകിരിയായ, തസ്മാ തദത്ഥം പുന ഭഗവാതി പാളിയം വുത്തന്തി. തസ്സത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപന’’ന്തി ആഹ. കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലവചനന്തി വക്ഖമാനായ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായ സവനയോഗ്യപുഗ്ഗലവചനം. ചതൂസുപി പരിസാസു ഭിക്ഖൂ ഏവ ഏദിസാനം ദേസനാനം വിസേസേന ഭാജനഭൂതാതി സാതിസയേന സാസനസമ്പടിഗ്ഗാഹകഭാവദസ്സനത്ഥം ഇധ ഭിക്ഖുഗഹണന്തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സദ്ദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖനസീലത്താ ഭിക്ഖനധമ്മത്താ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ബുദ്ധാദീഹിപി അജ്ഝുപഗതം ഭിക്ഖാചരിയം ഉഞ്ഛാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ അനുട്ഠിതത്താ ഭിക്ഖു. യോ ഹി കോചി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ കസിഗോരക്ഖാദീഹി ജീവികകപ്പനം ഹിത്വാ ലിങ്ഗസമ്പടിച്ഛനേനേവ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ ഭിക്ഖു. പരപടിബദ്ധജീവികത്താ വാ വിഹാരമജ്ഝേ കാജഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോപി ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹജാതത്താ വാ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖൂതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ആദിനാ നയേനാതി ‘‘ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു, ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖു, ഭിന്നത്താ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൦൯) ആഗതനയേന. ഞാപനേതി അവബോധനേ, പടിവേദനേതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖനസീലതാ, ന കസിവാണിജ്ജാദീഹി ജീവനസീലതാ. ഭിക്ഖനധമ്മതാ ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തീ’’തി (ജാ. ൧.൭.൫൯) ഏവം വുത്തഭിക്ഖനസഭാവതാ, ന യാചനാകോഹഞ്ഞസഭാവതാ. ഭിക്ഖനേ സാധുകാരിതാ ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൮) വചനം അനുസ്സരിത്വാ തത്ഥ അപ്പമജ്ജതാ. അഥ വാ സീലം നാമ പകതിസഭാവോ. ഇധ പന തഥാധിട്ഠാനം. ധമ്മോതി വതം. അപരേ പന ‘‘സീലം നാമ വതവസേന സമാദാനം. ധമ്മോ നാമ പവേണി-ആഗതം ചാരിത്തം. സാധുകാരിതാ സക്കച്ചകാരിതാ ആദരകിരിയാ’’തി വണ്ണേന്തി.

ഹീനാധികജനസേവിതവുത്തിന്തി യേ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതാപി ജാതിമദാദിവസേന ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ, യേ ച ഗിഹിഭാവേ പരേസു അത്ഥികഭാവമ്പി അനുപഗതതായ ഭിക്ഖാചരിയം പരമകാപഞ്ഞം മഞ്ഞന്തി, തേസം ഉഭയേസമ്പി യഥാക്കമം ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വചനേന ഹീനജനേഹി ദലിദ്ദേഹി പരമകാപഞ്ഞതം പത്തേഹി പരകുലേസു ഭിക്ഖാചരിയായ ജീവികം കപ്പേന്തേഹി സേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി, അധികജനേഹി ഉളാരഭോഗഖത്തിയകുലാദിതോ പബ്ബജിതേഹി ബുദ്ധാദീഹി ആജീവസോധനത്ഥം സേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതീതി യോജേതബ്ബം. യസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വചനം ആമന്തനഭാവതോ അഭിമുഖീകരണം, പകരണതോ സാമത്ഥിയതോ ച സുസ്സൂസാജനനം, സക്കച്ചസവനമനസികാരനിയോജനഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖവോതി ഇമിനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ സാധുകം മനസികാരേപീതി സാധുകം സവനേ സാധുകം മനസികാരേ ച. കഥം പവത്തിതാ സവനാദയോ സാധുകം പവത്തിതാ ഹോന്തീതി? ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപത്തിയാ സകലസാസനസമ്പത്തി ഹത്ഥഗതാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആദരഗാരവയോഗേന കഥാദീസു അപരിഭവാദിനാ ച. വുത്തഞ്ഹി ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ, യോനിസോ ച മനസി കരോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൫.൧൫൧). തേനാഹ ‘‘സാധുകം മനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തീ’’തി. സാസനസമ്പത്തി നാമ സീലാദിനിപ്ഫത്തി. പഠമം ഉപ്പന്നത്താ അധിഗമവസേന. സത്ഥുചരിയാനുവിധായകത്താ സീലാദിഗുണാനുട്ഠാനേന. തിണ്ണം യാനാനം വസേന അനുധമ്മപടിപത്തിസമ്ഭവതോ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ.

സന്തികത്താതി സമീപഭാവതോ. സന്തികാവചരത്താതി സബ്ബകാലം സംവുത്തിഭാവതോ. യഥാനുസിട്ഠന്തി അനുസാസനിയാനുരൂപം, അനുസാസനിം അനവസേസതോ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂതി യേ പടിച്ചസമുപ്പാദധമ്മേ ദേസനാപസുതാ, തേ. പുബ്ബേ ‘‘സബ്ബപരിസസാധാരണാ ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖൂനം ഏവ ആമന്തനകാരണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ധമ്മദേസനായ പയോജനം ദസ്സേതും കിമത്ഥം പന ഭഗവാതി ചോദനം സമുട്ഠാപേതി. തത്ഥ അഞ്ഞം ചിന്തേന്താതി അഞ്ഞവിഹിതാ. വിക്ഖിത്തചിത്താതി അസമാഹിതചിത്താ. ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്താതി ഹിയ്യോ തതോ പരദിവസേസു വാ സുതധമ്മം പതി മനസാ അവേക്ഖന്താ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ആദിതോ പട്ഠായ ദേസനം സല്ലക്ഖേതും സക്കോതീതി ഇമമേവത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘തേ അനാമന്തേത്വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഭിക്ഖവോതി ച സന്ധിവസേന ഇ-കാരലോപോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഭിക്ഖവോ ഇതീ’’തി, അയഞ്ഹി ഇതിസദ്ദോ ഹേതുപരിസമാപനാദിപദത്ഥവിപരിയായപകാരാവധാരണനിദസ്സനാദിഅനേകത്ഥപഭേദോ. തഥാ ഹേസ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൭൯) ഹേതുമ്ഹി ദിസ്സതി, ‘‘തസ്മാതിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മദായാദാ ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) പരിസമാപനേ, ‘‘ഇതി വാ ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൩) ആദിഅത്ഥേ ‘‘മാഗണ്ഡിയോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൭൩, ൭൫) പദത്ഥവിപരിയായേ, ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ. സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൪) പകാരേ, ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. കിം പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൯൬) അവധാരണേ, ‘‘സബ്ബമത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, സബ്ബം നത്ഥീതി അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) നിദസ്സനേ. ഇധാപി നിദസ്സനേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖവോതി ആമന്തനാകാരോ തമേസ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സേതി ‘‘ഭിക്ഖവോതി ആമന്തേസീ’’തി. ഇമിനാ നയേന ഭദ്ദന്തേതിആദീസുപി യഥാരഹം ഇതിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പുബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ ആമന്തേസീ’’തി വുത്തത്താ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഇധ ഭഗവതോതി സാമിവചനം ആമന്തനമേവ സമ്ബന്ധീഅന്തരം അപേക്ഖതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഭഗവതോ ആമന്തനം പടിഅസ്സോസു’’ന്തി വുത്തം. ഭഗവതോതി ഇദം പന പടിസ്സവസമ്ബന്ധേന സമ്പദാനവചനം. ഏത്താവതാ യം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസപടിമണ്ഡിതം നിദാനം ഭാസിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാഹ – കിമത്ഥം പന ധമ്മവിനയസങ്ഗഹേ കരിയമാനേ നിദാനവചനം, നനു ഭഗവതാ ഭാസിതവചനസ്സേവ സങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി? വുച്ചതേ – ദേസനായ ഠിതിഅസമ്മോസസദ്ധേയ്യഭാവസമ്പാദനത്ഥം. കാലദേസദേസകനിമിത്തപരിസാപദേസേഹി ഉപനിബന്ധിത്വാ ഠപിതാ ഹി ദേസനാ ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി അസമ്മോസധമ്മാ സദ്ധേയ്യാ ച, ദേസകാലകത്തുസോതുനിമിത്തേഹി ഉപനിബന്ധോ വിയ വോഹാരവിനിച്ഛയോ. തേനേവ ചായസ്മതാ മഹാകസ്സപേന ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തം, ആവുസോ ആനന്ദ, കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിനാ ദേസാദിപുച്ഛാസു കതാസു താസം വിസ്സജ്ജനം കരോന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ഇമസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ഭാസിതം.

അപിച സത്ഥു സമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. തഥാഗതസ്സ ഹി ഭഗവതോ പുബ്ബരചനാനുമാനാഗമതക്കാഭാവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. ന ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബരചനാദീഹി അത്ഥോ അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ ഏകപ്പമാണത്താ ച ഞേയ്യധമ്മേസു. തഥാ ആചരിയമുട്ഠിധമ്മമച്ഛരിയസത്ഥുസാവകാനുരോധാഭാവതോ ഖീണാസവത്തസിദ്ധി. ന ഹി സബ്ബസോ ഖീണാസവസ്സ തേ സമ്ഭവന്തീതി സുവിസുദ്ധാ ചസ്സ പരാനുഗ്ഗഹപ്പവത്തി, ഏവം ദേസകസംകിലേസഭൂതാനം ദിട്ഠിസീലസമ്പദാദൂസകാനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അച്ചന്താഭാവസംസൂചകേഹി ഞാണസമ്പദാപഹാനസമ്പദാഭിബ്യഞ്ജനകേഹി ച സംബുദ്ധവിസുദ്ധഭാവേഹി പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധി, തതോ ഏവ ച അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മേസു സമ്മോഹാഭാവസിദ്ധിതോ പച്ഛിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധീതി ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജസമന്നാഗമോ അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തി ച നിദാനവചനേന പകാസിതാ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്തപരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനേന ധമ്മദേസനാദീപനതോ, ഇധ പന മൂലദ്വയവസേന അന്തദ്വയരഹിതസ്സ തിസന്ധികാലബന്ധസ്സ ചതുബ്ബിധനയസങ്ഖേപഗമ്ഭീരഭാവയുത്തസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ബോധിയാ നിദസ്സനതോ ചാതി യോജേതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘സത്ഥു സമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

തഥാ സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. ഞാണകരുണാപരിഗ്ഗഹിതസബ്ബകിരിയസ്സ ഹി ഭഗവതോ നത്ഥി നിരത്ഥികാ പവത്തി, അത്തഹിതത്ഥാ വാ, തസ്മാ പരേസം ഏവ അത്ഥായ പവത്തസബ്ബകിരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സകലമ്പി കായവചീമനോകമ്മം യഥാപവത്തം വുച്ചമാനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം സത്താനം അനുസാസനട്ഠേന സാസനം, ന കബ്ബരചനാ. തയിദം സത്ഥുചരിതം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസേഹി സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥ നിദാനവചനേഹി യഥാരഹം പകാസീയതി, ഇധ പന ദ്വാദസപദികപച്ചയാകാരവിഭാവനേന തേന. തേന വുത്തം ‘‘സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

അപിച സത്ഥു പമാണഭാവപ്പകാസനേന സാസനസ്സ പമാണഭാവദസ്സനത്ഥം നിദാനവചനം, തഞ്ചസ്സ പമാണഭാവദസ്സനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇമിനാ പദേന വിഭാവിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇമിനാ തഥാഗതസ്സ രാഗദോസമോഹാദി-സബ്ബസംകിലേസമലദുച്ചരിതാദിദോസപ്പഹാനദീപനേന വചനേന അനഞ്ഞസാധാരണസുപരിസുദ്ധഞാണകരുണാദിഗുണവിസേസയോഗപരിദീപനേന തതോ ഏവ സബ്ബസത്തുത്തമഭാവദീപനേന അയമത്ഥോ സബ്ബഥാ പകാസിതോ ഹോതീതി. ഇദമേത്ഥ നിദാനവചനേ പയോജനനിദസ്സനം.

നിക്ഖിത്തസ്സാതി ദേസിതസ്സ. ദേസനാപി ഹി ദേസേതബ്ബസ്സ സീലാദിഅത്ഥസ്സ വിനേയ്യസന്താനേസു നിക്ഖിപനതോ ‘‘നിക്ഖേപോ’’തി വുച്ചതീതി ‘‘സുത്തനിക്ഖേപം താവ വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ ഭഗവതോ ദേസനായ സമുട്ഠാനസ്സ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏത്ഥായം ദേസനാ ഏവംസമുട്ഠാനാ’’തി ദേസനായ സമുട്ഠാനേ ദസ്സിതേ സുത്തസ്സ സമ്മദേവ നിദാനപരിജാനനേന വണ്ണനായ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്തം. തതോ ഹേട്ഠാ ‘‘കസ്മാ ഭഗവതാ പടിച്ചസമുപ്പാദവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാ’’തി കേനചി ചോദനായ കതായ ‘‘പരജ്ഝാസയോയം സുത്തനിക്ഖേപോ’’തി പരിഹാരോ സുകഥിതോ ഹോതി. തത്ഥ യഥാ അനേകസതഅനേകസഹസ്സഭേദാനിപി സുത്തന്താനി സംകിലേസഭാഗിയാദിപധാനനയേന സോളസവിധതം നാതിവത്തന്തി, ഏവം അത്തജ്ഝാസയാദിസുത്തനിക്ഖേപവസേന ചതുബ്ബിധഭാവന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി. ഏത്ഥ ച യഥാ അത്തജ്ഝാസയസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ച പരജ്ഝാസയപുച്ഛാഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി ‘‘അത്തജ്ഝാസയോ ച പരജ്ഝാസയോ ച, അത്തജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അത്തജ്ഝാസയോ ച പരജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പരജ്ഝാസയോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പരജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ചാ’’തി അജ്ഝാസയപുച്ഛാനുസന്ധിസമ്ഭവതോ, ഏവം യദിപി അട്ഠുപ്പത്തിയാ അജ്ഝാസയേനപി സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി, അത്തജ്ഝാസയാദീഹി പന പുരതോ ഠിതേഹി അട്ഠുപ്പത്തിയാ സംസഗ്ഗോ നത്ഥീതി. നയിധ നിരവസേസോ വിത്ഥാരനയോ സമ്ഭവതീതി ‘‘ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി വുത്തം. തദന്തോഗധത്താ വാ സമ്ഭവന്താനം സേസനിക്ഖേപാനം മൂലനിക്ഖേപവസേന ചത്താരോവ ദസ്സിതാ, തഥാദസ്സനഞ്ചേത്ഥ അയം സംസഗ്ഗഭേദോ ഗഹേതബ്ബോതി.

തത്രായം വചനത്ഥോ – നിക്ഖിപീയതീതി നിക്ഖേപോ, സുത്തം ഏവ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ. അഥ വാ നിക്ഖിപനം നിക്ഖേപോ, സുത്തസ്സ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ, സുത്തദേസനാതി അത്ഥോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ, സോ അസ്സ അത്ഥി കാരണഭൂതോതി അത്തജ്ഝാസയോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി വാ അത്തജ്ഝാസയോ. പരജ്ഝാസയേപി ഏസേവ നയോ. പുച്ഛായ വസേന പവത്തധമ്മോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി, പുച്ഛാവസികോ. സുത്തദേസനായ വത്ഥുഭൂതസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, അത്ഥുപ്പത്തിയേവ അട്ഠുപ്പത്തി, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. അഥ വാ നിക്ഖിപീയതി സുത്തം ഏതേനാതി സുത്തനിക്ഖേപോ, അത്തജ്ഝാസയാദി ഏവ. ഏതസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ. പരേസം അജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ. പുച്ഛീയതീതി പുച്ഛാ, പുച്ഛിത്വാ ഞാതബ്ബോ അത്ഥോ. തസ്സ പുച്ഛാവസേന പവത്തം ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം വചനം പുച്ഛാവസികം, തദേവ നിക്ഖേപസദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗവസേന ‘‘പുച്ഛാവസികോ’’തി വുത്തം. തഥാ അട്ഠുപ്പത്തി ഏവ അട്ഠുപ്പത്തികോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അപിചേത്ഥ പരേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകാദികാരണനിരപേക്ഖത്താ അത്തജ്ഝാസയസ്സ വിസും സുത്തനിക്ഖേപഭാവോ യുത്തോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥം പവത്തിതദേസനത്താ. പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം പന പരേസം അജ്ഝാസയപുച്ഛാനം ദേസനാപവത്തിഹേതുഭൂതാനം ഉപ്പത്തിയം പവത്തിതാനം കഥം അട്ഠുപ്പത്തിയം അനവരോധോ, പുച്ഛാവസികഅട്ഠുപ്പത്തികാനം വാ പരജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തിതാനം കഥം പരജ്ഝാസയേ അനവരോധോതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം. പരേസഞ്ഹി അഭിനീഹാരപരിപുച്ഛാദിവിനിമുത്തസ്സേവ സുത്തദേസനാകാരണുപ്പാദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിഭാവേന ഗഹിതത്താ പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം വിസും ഗഹണം. തഥാ ഹി ബ്രഹ്മജാലധമ്മദായാദസുത്താദീനം വണ്ണാവണ്ണആമിസുപ്പാദാദിദേസനാനിമിത്തം ‘‘അട്ഠുപ്പത്തീ’’തി വുച്ചതി. പരേസം പുച്ഛം വിനാ അജ്ഝാസയം ഏവ നിമിത്തം കത്വാ ദേസിതോ പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസേന ഏവ ദേസിതോ പുച്ഛാവസികോതി പാകടോവായമത്ഥോതി. അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേതി ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദസബലസുത്തന്തഹാരകോതി ദസബലവഗ്ഗേ അനുപുബ്ബേന നിക്ഖിത്താനം സുത്താനം ആവലി, തഥാ ചന്ദോപമഹാരകാദയോ.

വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദയോ. അജ്ഝാസയന്തി അധിമുത്തിം. ഖന്തിന്തി ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം. മനന്തി ചിത്തം. അഭിനീഹാരന്തി പണിധാനം. ബുജ്ഝനഭാവന്തി ബുജ്ഝനസഭാവം, പടിവിജ്ഝനാകാരം വാ.

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഉഗ്ഘടനം നാമ ഞാണുഗ്ഘടനം, ഞാണേന ഉഗ്ഘടിതമത്തേ ഏവ ധമ്മം ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. ഉദ്ദേസാദീഹി നേതബ്ബോതി നേയ്യോ. ബ്യഞ്ജനപദം പരമം അസ്സാതി പദപരമോ. സഹ ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരധമ്മസ്സ ഉദ്ദേസേ ഉദാഹടമത്തേ ഏവ. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമായോഗോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതീതി അയം സംഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. ഉദ്ദേസതോതി ഉദ്ദേസഹേതു, ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഉദ്ദിസാപേന്തസ്സ വാതി അത്ഥോ, ‘‘ഉദ്ദിസതോ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. പരിപുച്ഛതോതി പരിപുച്ഛന്തസ്സ. അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി അനുക്കമേന അരഹത്തപ്പത്തി ഹോതി. ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി തേന അത്തഭാവേന മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അന്തമസോ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം പുഗ്ഗലോ ബ്യഞ്ജനപദമേവ പരമം കത്വാ ഠിതത്താ ‘‘പദപരമോ’’തി വുച്ചതി.

ഏകചരാതി വിവേകാഭിരതിയാ ഏകവിഹാരിനോ. ദ്വിചരാതി ദ്വേ ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ ഞാണചരിയാദിവസേന വിചരന്താ. ഏസ നയോ സേസേസു. സത്തസുഞ്ഞതാപകാസനേന സുഞ്ഞതം. തതോ ഏവ സണ്ഹം സുഖുമം. ‘‘പരേസം അജ്ഝാസയവസേന ഭഗവാ ഇദം സുത്തം ആരഭീ’’തി വത്വാ തേ പന ‘‘പരേ’’തി വുത്തപുഗ്ഗലാ അപരികമ്മികാ സുപരിസോധിതപുബ്ബഭാഗപടിപദാ ചാതി ദുവിധാ, തദുഭയേസു സത്ഥു പടിപത്തിം ഉപമാമുഖേന പകാസേന്തോ യഥാ ഹീതിആദിമാഹ. രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി ലിഖനവസേന ന ഉപ്പാദേതി. അകതാഭിനിവേസന്തി വിപസ്സനാഭാവനായ അകതാനുയോഗം. സീല…പേ… സമ്പദായാതി അസമാദിന്നസീലം സീലസമ്പദായ, സുപരിസുദ്ധസീലം സമാധിസമ്പദായ, അനുജുകതദിട്ഠിജുകമ്മം ദിട്ഠിസമ്പദായ യോജേന്തോതി യോജനാ.

യന്തി യം പുബ്ബഭാഗപടിപദം സന്ധായ. സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ദിട്ഠി ചാതി കമ്മസ്സകതാദിട്ഠി ചേവ കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠി ച. തിവിധേനാതി അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാതി ഏവം വിസയഭാവതോ തിപ്പകാരേന. യഥാവുത്തദിട്ഠിവിസുദ്ധിയാ വിസേസപച്ചയം സീലംയേവ ഭാവനായ അധിട്ഠാനന്തി വുത്തം ‘‘സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായാ’’തി.

സുധന്തസുവണ്ണം അപഗതസബ്ബകാളകം. ചതുരസ്സാദിധോതോ സുപരിമജ്ജിതമണിക്ഖന്ധോ. പച്ചയധമ്മാനം അവിജ്ജാദീനം തസ്സ തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഹേതുപച്ചയാദിഭാവോ പച്ചയാകാരോ. സോ പന അത്ഥതോ അവിജ്ജാ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി പച്ചയാകാര’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘പച്ചയാകാരോ ഹീ’’തിആദി.

കാമം വോ-സദ്ദോ പദപരട്ഠിതോ പടിയോഗീഅത്ഥവിസേസവാചകോ, നാമപരഭൂതോ പന തം തം കത്തുകമ്മകരണാദിസാധനവിസിട്ഠമേവ പബോധേതി, ഹി-നിപാതപരഭൂതോ പന വചനാലങ്കാരമത്തമേവാതി ആഹ ‘‘വോതി…പേ… ദിസ്സതീ’’തി. തംദേസനന്തി തസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദേസനം. സാ ഹി ഇധ ത-സദ്ദേന പച്ചാമസീയതി. ‘‘സുണാഥാ’’തി സോതവിഞ്ഞേയ്യതാവചനതോ ന കേവലം പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

ഏകത്ഥമേതം പദം ക-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനമത്തസ്സ കതത്താ, തസ്മാ സാധുസദ്ദസ്സ കതോ അത്ഥുദ്ധാരോ സാധുകസദ്ദസ്സപി കതോ ഏവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സാധു ഭന്തേതി യാചാമഹം ഭന്തേതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ആയാചനേ’’തി. പുന സാധു ഭന്തേതി ഏവം ഭന്തേതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമ്പടിച്ഛനേ’’തി. സാധു സാധൂതി അഹോ അഹോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനേ’’തി. സാധു ധമ്മരുചീതി പുഞ്ഞകാമോ സുന്ദരോതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാണവാതി പഞ്ഞവാ. അദ്ദുബ്ഭോതി അദൂസകോ. ദള്ഹീകമ്മേതി ഥിരീകരണേ സക്കച്ചകിരിയായം. ആണത്തിയന്തി ആണാപനേ. ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി ഹി വുത്തേ സാധുകസദ്ദേന സവനമനസികാരാനം സക്കച്ചകിരിയാ വിയ തദാണാപനമ്പി വുത്തം ഹോതി. ആയാചനത്ഥതാ വിയ ചസ്സ ആണാപനത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനേത്ഥ ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം സവനേ നിയോജനവസേന കിരിയന്തരപടിസേധനഭാവതോ, സോതം ഓദഹഥാതി ഹി അത്ഥോ. മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം അഞ്ഞചിന്താപടിസേധനതോ. പുരിമന്തി ‘‘സുണാഥാ’’തി പദം. ഏത്ഥാതി ‘‘സുണാഥ, മനസി കരോഥാ’’തി പദദ്വയേ, ഏതസ്മിം വാ അധികാരേ. ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗ്ഗാഹനിവാരണം സോതദ്വാരേ വിക്ഖേപപടിബാഹകത്താ. ന ഹി യാഥാവതോ സുണന്തസ്സ സദ്ദതോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ ഹോതി. അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹനിവാരണം മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപപടിബാഹകത്താ. ന ഹി സക്കച്ചം ധമ്മം ഉപധാരേന്തസ്സ അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ ഹോതി. ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേതി ‘‘സുണാഥാ’’തി വിദഹനതോ. ധാരണൂപപരിക്ഖാസൂതി ഏത്ഥ ഉപപരിക്ഖഗ്ഗഹണേനേവ തുലനതീരണാദികേ ദിട്ഠിയാ ച സുപ്പടിവേധം സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്യഞ്ജനോതി ഏത്ഥ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം, സഭാവനിരുത്തി. സഹ ബ്യഞ്ജനേഹീതി സബ്യഞ്ജനോ, ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ അത്ഥോ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദികോ. സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥോ, അത്ഥസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. ധമ്മഗമ്ഭീരോതിആദീസു ധമ്മോ നാമ തന്തി. ദേസനാ നാമ തസ്സാ മനസാ വവത്ഥപിതായ തന്തിയാ ദേസനാ കഥനം. അത്ഥോ നാമ തന്തിയാ അത്ഥോ. പടിവേധോ നാമ തന്തിയാ തന്തിഅത്ഥസ്സ ച യഥാഭൂതാവബോധോ. യസ്മാ ചേതേ ധമ്മദേസനാഅത്ഥപടിവേധാ സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ മന്ദബുദ്ധീഹി ദുക്ഖോഗാള്ഹാ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മാ അയം ധമ്മോ…പേ… സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി.

ഏത്ഥ ച പടിവേധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ധമ്മത്ഥാനം ദേസനാഞാണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ ദുക്ഖോഗാഹതാ, പടിവേധസ്സ പന ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ തബ്ബിസയഞാണുപ്പത്തിയാ ച ദുക്കരഭാവതോ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ. ദേസനം നാമ ഉദ്ദിസനം സങ്ഖേപദസ്സനസദിസം. തഥാ ഹി വിഭങ്ഗസുത്തേ ‘‘ദേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തം. തസ്സ നിദ്ദിസനം ഭാസനന്തി ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരതോപി നം ഭാസിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പരിബ്യത്തം കഥനം വാ ഭാസനം.

സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോതി സാളികായ ആലാപോ വിയ മധുരോ കണ്ണസുഖോ പേമനീയോ. പടിഭാനം സദ്ദോ. ഉദീരയീതി ഉച്ചാരീയതി, വുച്ചതീതി അത്ഥോ. ഏവം വുത്തേ ഉസ്സാഹജാതാതി ഏവം ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന കിര സത്ഥാ സങ്ഖേപേനേവ ദേസേസ്സതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസിസ്സതീ’’തി സഞ്ജാതുസ്സാഹാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ.

കതമോതി തസ്സ പദസ്സ സാമഞ്ഞതോ പുച്ഛാഭാവോ ഞായതി, ന വിസേസതോതി തസ്സ പുച്ഛാവിസേസഭാവം കഥേന്തോ ‘‘കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ’’തി വത്വാ തേനേവ പസങ്ഗേന മഹാനിദ്ദേസേ ആഗതാ സബ്ബാപി പുച്ഛാ അത്ഥുദ്ധാരനയേന ദസ്സേതി ‘‘പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ അദിട്ഠം ജോതേതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ. ദിട്ഠം സംസന്ദീയതി ഏതായാതി ദിട്ഠസംസന്ദനാ. സംസന്ദനഞ്ചേത്ഥ സാകച്ഛാവസേന വിനിച്ഛയകരണം. വിമതിം ഛിന്ദതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛനം അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപുച്ഛായ ഹി ‘‘കാ തുമ്ഹാകം അനുമതീ’’തി അനുമതി പുച്ഛിതാ ഹോതി. കഥേതുകമ്യതാ കഥേതുകമ്യതായ.

ലക്ഖണന്തി ഞാതും പുച്ഛിതോ യോ കോചി സഭാവോ. അഞ്ഞാതന്തി യേന കേനചി ഞാണേന അഞ്ഞാതഭാവമാഹ. അദിട്ഠന്തി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന ചക്ഖുനാ വിയ ന ദിട്ഠതം. അതുലിതന്തി ‘‘ഏത്തകം ഇദ’’ന്തി തുലനഭൂതേന ഞാണേന ന തുലിതതം. അതീരിതന്തി തീരണഭൂതേന ഞാണേന അകതഞാണകിരിയാസമാപനതം. അവിഭൂതന്തി ഞാണസ്സ അപാകടഭാവം. അവിഭാവിതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതഭാവം.

പഞ്ചസു പുച്ഛാസു യാ ബുദ്ധാനം സബ്ബതോ ന സന്തി, താ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതപുച്ഛം നിഗമേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. യദി പടിച്ചസമുപ്പാദോ പച്ചയാകാരോ, അഥ കസ്മാ ഭഗവതാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായ സങ്ഖാരാദയോ പച്ചയുപ്പന്നാ കഥിതാതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. പച്ചയുപ്പന്നമ്പി കഥേതി പച്ചയുപ്പന്നദസ്സനേന പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവസ്സ കഥിതഭാവതോ. ആഹാരവഗ്ഗസ്സാതിആദി ‘‘പച്ചയാകാരോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘സമ്ഭവന്തീ’’തി പാളിയം പരതോ വുത്തം കിരിയാപദം ആനേത്വാ യോജേതി, അഞ്ഞഥാ സങ്ഖാരാ കിം കതാതി വാ കരോന്തീതി വാ ന ഞായേയ്യ. പവത്തിയാ അനുലോമതോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിആദികാ അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവാ’’തിആദികാ പന തസ്സ വിലോമതോ പടിലോമകഥാ. അച്ചന്തമേവ സങ്ഖാരേ വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, മഗ്ഗോ. അസേസനിരോധാതി അസേസേത്വാ നിരോധാ സമുച്ഛിന്ദനാ. ഏവം നിരോധാനന്തി ഏവം അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധാനം സങ്ഖാരാനം നിരോധാ. ഇതി അവിജ്ജാദീനം നിരോധവചനേന അരഹത്തം വദതി. സകലസ്സാതി അനവസേസസ്സ. സത്തവിരഹിതസ്സാതി പരപരികപ്പിതജീവരഹിതസ്സ. വിനിവത്തേത്വാതി അനുപ്പാദനിരോധദസ്സനവസേന വിപരിവത്തേത്വാ.

അത്തമനാതി പീതിസോമനസ്സേന ഗഹിതചിത്താ. തഥാഭൂതാ ച ഹട്ഠചിത്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തുട്ഠചിത്താ’’തി. ‘‘തസ്സ വചനം അഭിനന്ദിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ അഭിനന്ദനസദ്ദോ അനുമോദനത്ഥോ. ‘‘അഭിനന്ദിത്വാ’’തി ഏത്ഥ സമ്പടിച്ഛനത്ഥോ. ഇധ പന ഉഭയത്ഥോപി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘അനുമോദിംസു ചേവ സമ്പടിച്ഛിംസു ചാ’’തി.

പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേപീതി ദുതിയസുത്തേപി. പി-സദ്ദേന തദഞ്ഞേസു സുത്തേസുപീതി അത്ഥോ. ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ ഏവാ’’തി വത്വാപി തദേകദേസം ഇധ വിനിയോഗക്ഖമം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി മൂലം. വിത്ഥാരദേസനന്തി ‘‘വിഭജിസ്സാമീ’’തി പദസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന പവത്തം വിഭങ്ഗദേസനം. ഉദ്ദേസദേസനാ പഠമസുത്തേ അനുലോമദേസനാസദിസാവ. പുന വട്ടവിവട്ടം ദസ്സേന്തോതി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ പവത്തിം നിവത്തിഞ്ച ദസ്സേന്തോ. പഠമം ഉദ്ദേസവസേന വിഭജനവസേന വിവട്ടം ദസ്സിതം, തതോ ഏവ ബ്യതിരേകനയേന വിവട്ടമ്പി ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി പുനഗ്ഗഹണം.

തേസം തേസം സത്താനന്തി ഇദം കിഞ്ചി പകാരതോ അനാമസിത്വാ സബ്ബേപി സത്തേ സാമഞ്ഞതോ ബ്യാപേത്വാ ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപതോ…പേ… നിദ്ദേസോ’’തി. ഗതിജാതിവസേനാതി പഞ്ചഗതിവസേന, തത്ഥാപി ഏകേകായ ഗതിയാ ഖത്തിയാദിഭുമ്മദേവാദിഹത്ഥിആദിജാതിവസേന ച. ‘‘ചിത്തം മനോ’’തിആദീസു വിയ കിച്ചവിസേസം, ‘‘മാനസ’’ന്തിആദീസു വിയ സമാനേ അത്ഥേ സദ്ദവിസേസം, ‘‘പണ്ഡര’’ന്തിആദീസു വിയ ഗുണവിസേസം, ‘‘ചേതസികം ഹദയ’’ന്തിആദീസു വിയ നിസ്സയവിസേസം, ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതീ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ അവത്ഥാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭനാ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ കിരിയാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതാവിസേസന്തി ഏവമാദികം അനപേക്ഖിത്വാ ധമ്മമത്തം വാ ദീപനാ സഭാവനിദ്ദേസോ. ജിണ്ണസ്സ ജീരണവസേന പവത്തനാകാരോ ജീരണതാതി ആഹ ‘‘ആകാരനിദ്ദേസോ’’തി.

കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാതി കലലകാലതോ പഭുതി പുരിമരൂപാനം ജരാപത്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി പച്ഛിമരൂപാനി പരിപക്കരൂപാനുരൂപാനി പരിണതപരിണതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അനുക്കമേന സുപരിണതരൂപാനം പരിപാകകാലേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി ഖണ്ഡിച്ചാദിസഭാവാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ‘‘ഖണ്ഡിച്ച’’ന്തിആദയോ കാലാതിക്കമേ ജരായ കിച്ചനിദ്ദേസാ. പകതിനിദ്ദേസാതി ഫലവിപച്ചനപകതിയാ നിദ്ദേസാ, ജരായ വാ പാപുണിതബ്ബഫലമേവ പകതി, തസ്സാ നിദ്ദേസാ, ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാതി ഉദകാദിഗതമഗ്ഗേസു തിണരുക്ഖസംഭഗ്ഗതാദയോ വിയ പരിപാകഗതമഗ്ഗസങ്ഖാതേസു പരിപുണ്ണരൂപേസു ലബ്ഭമാനാ ഖണ്ഡിച്ചാദയോ ജരായ ഗതമഗ്ഗാഇച്ചേവ വേദിതബ്ബാ, ന ജരാതി.

യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, ഇന്ദ്രിയാനി ജജ്ജരാനി ഹോന്തീതി ആയുഹാനാദയോ പകതിനിദ്ദേസാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹി പനാ’’തിആദി.

അവിഞ്ഞായമാനന്തരത്താ അവീചിജരാ മണിആദീസു മന്ദദസകാദീസു ഏകേകദസകേസു ച ഖണേ ഖണേ ജിണ്ണവികാരാദീനം ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. തതോ അഞ്ഞേസൂതി മണിആദിതോ അഞ്ഞേസു അഹിച്ഛത്തകാദീസു, പാണീനം ഏകഭവപരിയാപന്നേ സകലആയുസ്മിം ഗഹിതതരുണയുവാജരാകാലേസു, ഏകദ്വിത്തിദിവസാതിക്കമേസു പുപ്ഫാദീസു വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി ജരാവിസേസസ്സ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ സവീചിജരാ നാമ.

ചവനകവസേനാതി ചവനകാനം ഖന്ധാനം വസേന. ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധായ ചുതിയാ ചവനമേവ ചവനതാതി ആഹ ‘‘ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സന’’ന്തി, പാളിയം ‘‘ചുതീ’’തി വുത്തസ്സ മരണസ്സ സഭാവദസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഭങ്ഗുപ്പത്തി ഭിജ്ജമാനതാ. തേന ‘‘ഭേദോ’’തി ഇമിനാ ഖന്ധാനം ഭിജ്ജമാനതാ ഭേദസമങ്ഗിതാ വുത്താതി ദസ്സേതി. ഠാനാഭാവപരിദീപനന്തി കേനചിപി ആകാരേന അവട്ഠാനാഭാവദീപനം. ഘടസ്സേവാതി ഹി വിസദിസൂദാഹരണം. യഥാ ഘടേ ഭിന്നേ കപാലാദിഅവയവസേസോ ലബ്ഭതി, ന ഏവം ചുതിക്ഖന്ധേസു ഭങ്ഗേസു, ന കോചി വിസേസോ തിട്ഠതീതി ദസ്സേതും ‘‘അന്തരധാന’’ന്തി വുത്തം. മച്ചുസങ്ഖാതം മരണന്തി മച്ചുസഞ്ഞിതം മരണം. ‘‘കാലമരണ’’ന്തി വദന്തി. സന്താനസ്സ അച്ചന്തസമുച്ഛേദഭൂതം ഖീണാസവാനം മരണം സമുച്ഛേദമരണം. ആദി-സദ്ദേന ഖണികമരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ കിരിയാതി അന്തകസ്സ കിരിയാ, യാ ലോകേ വുച്ചതി ‘‘മച്ചൂ’’തി, മരണന്തി അത്ഥോ. ചവനകാലോ ഏവ വാ അനതിക്കമനീയത്താ വിസേസേന കാലോതി വുത്തോതി തസ്സ കിരിയാ അത്ഥതോ ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭേദപവത്തിയേവ. ‘‘മച്ചു മരണ’’ന്തി വാ ഏത്ഥ സമാസം അകത്വാ യോ ‘‘മച്ചൂ’’തി വുച്ചതി ഭേദോ, തമേവ മരണം ‘‘പാണചാഗോ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുവോകാരവസേനാതി ചതുവോകാരഭവവസേന. തത്ഥ ഹി രൂപകായസഞ്ഞിതോ കളേവരോ നത്ഥി, യം നിക്ഖിപേയ്യ. കിഞ്ചാപി ഏകവോകാരഭവേപി കളേവരനിക്ഖേപോ നത്ഥി, രൂപകായസ്സ പന തത്ഥ അത്ഥിതാമത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ’’തി വുത്തോ. ചതുവോകാരവസേന ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘സേസദ്വയവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി സബ്ബത്ഥേവ ഖന്ധഭേദസബ്ഭാവതോ. സേസദ്വയവസേനാതി സേസഭവദ്വയവസേനേവ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. യദിപി ഏകവോകാരഭവേ രൂപകായോ വിജ്ജതി, കളേവരനിക്ഖേപോ പന നത്ഥീതി ‘‘കളേവരസ്സ സബ്ഭാവതോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. യസ്മാ മനുസ്സാദീസു കളേവരനിക്ഖേപോ അത്ഥി, തസ്മാ മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോതി യോജനാ. കളേവരം നിക്ഖിപീയതി ഏതേനാതി മരണം കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏകതോ കത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ, ഏകജ്ഝം ഗഹണമത്തേന.

ജായനട്ഠേനാതിആദി ആയതനവസേന യോനിവസേന ച ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ പരിയാദിയിത്വാ ജാതിം ദസ്സേതും വുത്തം. കേചി പന ‘‘കത്തുഭാവവസേന പദദ്വയം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ജാതി സഞ്ജാതീ’’തി പന കത്തരി സാമിനിദ്ദേസസ്സ കതത്താ ഉഭയത്ഥാപി ഭാവനിദ്ദേസോ. സമ്പുണ്ണാ ജാതി സഞ്ജാതി. പാകടാ നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി. തേസം തേസം സത്താനം…പേ… അഭിനിബ്ബത്തീതി സത്തവസേന പവത്തത്താ വോഹാരദേസനാ.

തത്ര തത്രാതി ഏകചതുവോകാരഭവേസു ദ്വിന്നം സേസരൂപധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പഞ്ചന്നം, കാമധാതുയം വികലാവികലിന്ദ്രിയാനം വസേന സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുന ദസന്നം ഏകാദസന്നഞ്ച ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സന്തതിയന്തി യേന കമ്മുനാ ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ, തേന അഭിസങ്ഖതസന്തതിയം. തഞ്ച ഖോ പടിസന്ധിക്ഖണവസേന വേദിതബ്ബം.

കമ്മംയേവ കമ്മഭവോ ‘‘ഭവതി ഏതസ്മാ ഉപപത്തിഭവോ’’തി കത്വാ. കമ്മേന നിയ്യാദിതഅത്തഭാവുപപത്തിവസേന ഭവതീതി ഭവോ, തഥാ തഥാ നിബ്ബത്തവിപാകോ കടത്താരൂപഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഭവതീതി കത്വാ ഭവോ’’തി ഉപപത്തിഭവസ്സ വക്ഖമാനത്താ ‘‘കമ്മം ഫലവോഹാരേന ഭവോതി വുത്ത’’ന്തി കഥിതം.

ഉപാദിയന്തി സത്താ ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തി ഏതേന കിലേസകാമേന. ന കേവലം ഇധ കരണസാധനമേവ, അഥ ഖോ കത്തുസാധനമ്പി ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘സയം വാ’’തി. തന്തി വത്ഥുകാമം. കാമോ ച സോ കാമനട്ഠേന, ഉപാദാനഞ്ച ഭുസമാദാനട്ഠേനാതി കാമുപാദാനം. ഏതന്തി കാമുപാദാനപദം. പുന ഏതന്തി കാമുപാദാനസങ്ഖാതം.

സസ്സതോ അത്താതി ഇദം പുരിമദിട്ഠിം ഉപാദിയമാനം ഉത്തരദിട്ഠിം ദസ്സേതും വുത്തം. യഥാ ഏസാ ദിട്ഠി ദള്ഹീകരണവസേന പുരിമം ഉത്തരാ ഉപാദിയതി, ഏവം ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികാപീതി. അത്തഗ്ഗഹണം പന ‘‘അത്തവാദുപാദാന’’ന്തി ഇദം ന ദിട്ഠുപാദാനദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ലോകോ ചാതി അത്തഗ്ഗഹണവിനിമുത്തഗ്ഗഹണം ദിട്ഠുപാദാനഭൂതം ഇധ പുരിമദിട്ഠിഉത്തരദിട്ഠിവചനേഹി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

യേന മിച്ഛാഭിനിവേസേന ഗോസീലഗോവതാദിം സമാദിയതി ചേവ അനുതിട്ഠതി ച, സോ ഗോസീലഗോവതാദീനീതി അധിപ്പേതാനി. തേനാഹ ‘‘ഗോസീല…പേ… സയമേവ ഉപാദാനാനീ’’തി. അഭിനിവേസതോതി അഭിനിവേസനതോ.

അത്തവാദുപാദാനന്തി ‘‘അത്താ’’തി വാദസ്സ പഞ്ഞാപനസ്സ ഗഹണസ്സ കാരണഭൂതാ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. അത്തവാദമത്തമേവാതി അത്തസ്സ അഭാവാ ‘‘അത്താ’’തി ഇദം വചനമത്തമേവ. ഉപാദിയന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹന്തി.

ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പവത്തായാതി ഇദം തണ്ഹായ രൂപതണ്ഹാദിഭാവസ്സ കാരണവചനം ഛദ്വാരാരമ്മണികധമ്മാനം പടിനിയതാരമ്മണത്താ. ജവനവീഥിയാ പവത്തായാതി ഇദം തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനദസ്സനം. സഭാവേനേവ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തസ്സ വേളു വിയ നിസ്സയോ അഹുത്വാ ഓലുമ്ഭകഭാവേന ഭാവോ ഉപാദാനസ്സ പച്ചയഭാവതോ ആരമ്മണമ്പി തംസദിസം വുത്തം. രൂപേതി വിസയേ ഭുമ്മം. സാ തിവിധാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കാമതണ്ഹാ കാമസ്സാദഭാവേന പവത്തിയാ. ഏവം അസ്സാദേന്തീതി സസ്സതദിട്ഠിയാ സഹജാതനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയഭൂതായ സംസട്ഠത്താ നിച്ചധുവസസ്സതാഭിനിവേസമുഖേന അസ്സാദേന്തീ. ഭവസഹഗതാ തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. ഭവതി തിട്ഠതി സബ്ബകാലന്തി ഹി ഭവദിട്ഠി ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, ഭവസ്സാദവസേന പവത്തിയാ ച. ഇമിനാ നയേന വിഭവതണ്ഹാതി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിഭവതി ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീതി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി വിഭവോ ഉത്തരപദലോപേന. ഏവം താനി അട്ഠാരസാതി യാ ഛ കാമതണ്ഹാ, ഛ ഭവതണ്ഹാ, ഛ വിഭവതണ്ഹാ വുത്താ, ഏതാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി തണ്ഹാപച്ചയോ. അജ്ഝത്തന്തി സകസന്തതിയം. ബഹിദ്ധാതി തതോ ബഹിദ്ധാ. അതീതാരമ്മണാനി വാ ഹോന്തു ഇതരാരമ്മണാനി വാ, സയം പന അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. ഇദാനി അപരേനപി പകാരേന അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അജ്ഝത്തികസ്സാതി അജ്ഝത്തികഖന്ധപഞ്ചകം. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. ഉപാദായാതി ഗഹേത്വാ. അസ്മീതി ഹോതീതി യദേതം അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമുദായഗ്ഗാഹതോ അസ്മീതി ഗാഹോ ഹോതി, തസ്മിം സതീതി അത്ഥോ. ഇധ പന രൂപാദിആരമ്മണവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇത്ഥമസ്മീതി ഹോതീതി ഖത്തിയാദീസു ‘‘ഇദംപകാരോ അഹ’’ന്തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ അനുപനിധായ ഗഹണം.

ഏവമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏവമസ്മി, അഞ്ഞഥാസ്മി, അഹം ഭവിസ്സം, ഇത്ഥം ഭവിസ്സം, ഏവം ഭവിസ്സം, അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സം, അസസ്മി, സതസ്മി, അഹം സിയം, ഇത്ഥം സിയം, ഏവം സിയം, അഞ്ഞഥാ സിയം, അപാഹം സിയം, അപാഹം ഇത്ഥം സിയം, അപാഹം ഏവം സിയം, അപാഹം അഞ്ഞഥാ സിയ’’ന്തി ഏതേസം സങ്ഗഹോ. ഉപനിധായ ഗഹണമ്പി ദുവിധം സമതോ അസമതോ വാതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏവമസ്മി, അഞ്ഞഥാസ്മീ’’തി ച വുത്തം. തത്ഥ ഏവമസ്മീതി ഇദം സമതോ ഉപനിധായ ഗഹണം, യഥാ അയം ഖത്തിയോ, ഏവം അഹമസ്മീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഇദം പന അസമതോ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ തതോ അഞ്ഞഥാ അഹം ഹീനോ വാ അധികോ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനി താവ പച്ചുപ്പന്നവസേന ചത്താരി തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഭവിസ്സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അനാഗതവസേന വുത്താനി, തേസം പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസസ്മീതി സസ്സതോ അസ്മി, നിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. സതസ്മീതി അസസ്സതോ അസ്മി, അനിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താനി. ഇതോ പരാനി സിയന്തിആദീനി ചത്താരി സംസയപരിവിതക്കവസേന വുത്താനി, താനി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേന അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. അപാഹം സിയന്തിആദീനി പന ചത്താരി ‘‘അപി നാമാഹം ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനാകപ്പനവസേന വുത്താനി, താനിപി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേതേസു –

ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ ചത്താരോ, സുദ്ധസീസാ സീസമൂലകാ;

തയോ തയോതി ഏതാനി, അട്ഠാരസ വിഭാവയേ.

ഏതേ ഹി സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ നാമ, ‘‘അസ്മി, ഭവിസ്സം സിയം, അപാഹം സിയ’’ന്തി ഏതേ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ നാമ, ‘‘ഇത്ഥമസ്മീ’’തിആദയോ തയോ തയോതി ദ്വാദസ സീസമൂലകാ നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഇധ പാളിയം രൂപാരമ്മണാദിവസേന തണ്ഹാ ആഗതാതി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തികരൂപാദിനിസ്സിതാനീ’’തി. അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ അസ്മീതി ഇമിനാ അഭിസേകസേനാപച്ചാദിനാ ‘‘ഖത്തിയോ അഹ’’ന്തി മൂലഭാവതോ ‘‘അസ്മീ’’തി ഹോതി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സങ്ഗഹേതി തണ്ഹായ യഥാവുത്തവിഭാഗസ്സ സംഖിപനവസേന സങ്ഗണ്ഹനേ കരിയമാനേ. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാകായാ’’തിആദി നിദ്ദേസോ. ‘‘രൂപേ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ’’തിആദി നിദ്ദേസത്ഥോ. ‘‘കാമരാഗഭാവേനാ’’തിആദികോ, ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സുപാദായാ’’തിആദികോ ച നിദ്ദേസവിത്ഥാരോ. ‘‘രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഛളേവാ’’തിആദികോ സങ്ഗഹോ.

യസ്മാ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജനകവിഞ്ഞാണാനി വിയ അനേകാ ഏവ വേദനാ, തസ്മാ താ രാസിവസേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘ഛ വേദനാകായാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വേദനാസമൂഹാ’’തി. നിസ്സയഭാവേന ഉപ്പത്തിദ്വാരഭാവേന നാനാപച്ചയാ ഹോന്തി ചക്ഖുധാതുആദയോ, താ കുച്ഛിനാ ധാരേന്തിയോ വിയ പോസേന്തിയോ വിയ ച ഹോന്തീതി താസം മാതുസദിസതാ വുത്താ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സഹേതൂതി നിസ്സയാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ. അയന്തി അയം വേദനാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ’’തിആദിനാ സാധാരണതോ വുത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വേദനാപദേ. സബ്ബസങ്ഗാഹികാതി കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാനം വസേന സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. ഏവം വിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന സാധാരണതോ വത്വാപി ഇധാധിപ്പേതവേദനമേവ ദസ്സേതും ‘‘വിപാകവസേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി നിസ്സയഭൂതേ ഉപ്പന്നഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസേസു. യസ്മാ ചക്ഖാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ലക്ഖണാദിവിഭാഗതോ, ആയതനനിദ്ദേസേ വിസേസതോ, സാമഞ്ഞതോ ച സദ്ദത്ഥദസ്സനാദിവസേന വിഭാവിതാനി, തസ്മാ ‘‘യം വത്തബ്ബം…പേ… വുത്തമേവാ’’തി ആഹ.

നമനലക്ഖണന്തി ആരമ്മണാഭിമുഖം ഹുത്വാ നമനസഭാവം തേന വിനാ അപ്പവത്തനതോ. രുപ്പനലക്ഖണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. വേദനാക്ഖന്ധോ പന ഏകാവ വേദനാ. സബ്ബദുബ്ബലചിത്താനി നാമ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി. നനു തത്ഥ ജീവിതചിത്തട്ഠിതിയോ ച സന്തീതി? സച്ചം, താസം പന കിച്ചം ന തഥാ പാകടം, യഥാ ചേതനാദീനന്തി തേ ഏവേത്ഥ പാളിയം ഉദ്ധടാ. യേന മഹന്തപാതുഭാവാദിനാ കാരണേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം മഹാഭൂതനിദ്ദേസേ. അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോതി ‘‘വചനത്ഥതോ കലാപതോ’’തിആദിനാ ലക്ഖണാദിനിച്ഛയതോ അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോ. നനു സോ ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്തോ, ന രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേതി? തത്ഥ വുത്തേപി ‘‘ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനീ’’തി അതിദേസവസേന വുത്തത്താ ‘‘രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തോ’’തി വുത്തം. ഉപാദായാതി പടിച്ച. ഭൂതാനി ഹി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപാദാരൂപം ‘‘താനി ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം അവിസ്സജ്ജനതോ. നിസ്സായാതിപി ഏകേ തേസം നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ. പുബ്ബകാലകിരിയാ നാമ ഏകംസതോ അപരകാലകിരിയാപേക്ഖാതി പാഠസേസേന അത്ഥം വദതി. വിഭത്തിവിപല്ലാസേന വിനാ ഏവ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സമൂഹത്ഥേ വാ’’തിആദി വുത്തം. സമൂഹസമ്ബന്ധേ സാമിനിദ്ദേസേന സമൂഹത്ഥോ ദീപിതോതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമൂഹം ഉപാദായാ’’തി. ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൫൮൪) ആഗതനയേന ‘‘തേവീസതിവിധ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഹി ഹദയവത്ഥു ന നിദ്ദിട്ഠം, ‘‘യം രൂപം നിസ്സായാ’’തി വാ പട്ഠാനേ (പട്ഠാന. ൧.൧.൮) ആഗതത്താ ഹദയവത്ഥുമ്പി ഗഹേത്വാ ജാതിരൂപഭാവേന ഉപചയസന്തതിയോ ഏകതോ കത്വാ ‘‘തേവീസതിവിധ’’ന്തി വുത്തം.

ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. അസാധാരണകാരണേന ചായം നിദ്ദേസോ. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘തേഭൂമകവിപാകചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം.

അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണോതി ആയൂഹനസഭാവോ. ചോപനവസേനാതി വിഞ്ഞത്തിസംചോപനവസേന, കായവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനാതി അത്ഥോ. വചനഭേദവസേനാതി വചീഭേദുപ്പാദവസേന, വചീവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം ചോപനം ന ഭവേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏകൂനതിംസാതി ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാചേതനാവിനിമുത്താ ഏവ ഏകൂനതിംസ ചേതനാ വേദിതബ്ബാ തസ്സാ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയത്താഭാവതോ.

ദുക്ഖേതി ഏകമ്പി ഇദം ഭുമ്മവചനം സംസിലേസനനിസ്സയവിസയബ്യാപനവസേന അത്താനം ഭിന്ദിത്വാ വിനിയോഗം ഗച്ഛതീതി ‘‘ചതൂഹി കാരണേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകോപി ഹി വിഭത്തിനിദ്ദേസോ അനേകധാ വിനിയോഗം ഗച്ഛതി യഥാ തദ്ധിതത്ഥേ ഉത്തരപദസമാഹാരേതി. തന്തി അഞ്ഞാണം. ദുക്ഖസച്ചന്തി ഹദയവത്ഥുലക്ഖണം ദുക്ഖസച്ചം. അസ്സാതി അഞ്ഞാണസ്സ. നിസ്സയപച്ചയഭാവേനാതി പുരേജാതനിസ്സയഭാവേന. സഹജാതനിസ്സയപച്ചയഭാവേന പന തംസഹജാതാ ഫസ്സാദയോ വത്തബ്ബാ. ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന ദുക്ഖസച്ചം അസ്സ ആരമ്മണന്തി യോജനാ. ദുക്ഖസച്ചന്തി ഉപയോഗഏകവചനം. ഏതന്തി അഞ്ഞാണം. തസ്സാതി ദുക്ഖസച്ചസ്സ. ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം പടിച്ഛാദനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘യാഥാവാ’’തിആദി വുത്തം. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി ഏകദേസേന യാഥാവതോ ലക്ഖണപടിവേധോ ഹോതിയേവാതി ‘‘യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേനാ’’തി വത്വാ ‘‘ഞാണപവത്തിയാ ചേത്ഥ അപ്പദാനേനാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. പുരിമം പന പടിവേധഞാണുപ്പത്തിയാ നിസേധകഥാദസ്സനം, പച്ഛിമം അനുബോധഞാണുപ്പത്തിയാ. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ദുക്ഖസച്ചേ.

സഹജാതസ്സ അഞ്ഞാണസ്സ സമുദയസച്ചം വത്ഥു ഹോതി നിസ്സയപച്ചയഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുതോ’’തി. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന. യസ്മാ സമുദയസച്ചം അഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. പടിച്ഛാദനം ദുക്ഖസച്ചേ വുത്തനയമേവ ഏകേനേവ കാരണേന ഇതരേസം തിണ്ണം അസമ്ഭവതോ, കിം പന ഏതം ഏകം കാരണന്തി ആഹ ‘‘പടിച്ഛാദനതോ’’തി. ഇദം വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതും ‘‘നിരോധപടിപദാനം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തദാരബ്ഭാതി തം ആരബ്ഭ തം ആരമ്മണം കത്വാ. പച്ഛിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയന്തി നിരോധോ മഗ്ഗോ. തഞ്ഹി നയഗമ്ഭീരത്താ. ദുദ്ദസന്തി സണ്ഹസുഖുമധമ്മത്താ സഭാവേനേവ ഗമ്ഭീരതായ ദുദ്ദസം ദുവിഞ്ഞേയ്യം ദുരവഗ്ഗാഹം. തത്ഥാതി പുരിമേ സച്ചദ്വയേ. അന്ധഭൂതന്തി അന്ധകാരഭൂതം. ന പവത്തതി ആരമ്മണം കാതും ന വിസഹതി. വചനീയത്തേനാതി വാചകഭാവേന തഥാ ഉപട്ഠാനതോ. സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താതി പീളനാദിആയൂഹനാദിവസേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, അയം സമുദയോ’’തി (മ. നി. ൪൮൪; ൩.൧൦൪) യാഥാവതോ സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പുരിമദ്വയം ഗമ്ഭീരം. തത്ഥാതി പുരിമസ്മിം സച്ചദ്വയേ. വിപല്ലാസഗ്ഗാഹവസേന പവത്തതീതി സുഭാദിവിപരീതഗ്ഗാഹാനം പച്ചയഭാവവസേന അഞ്ഞാണം പവത്തതി.

ഇദാനി ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു പകാരന്തരേനപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുക്ഖേതി ഏത്താവതാതി ‘‘അഞ്ഞാണന്തി വുച്ചമാനായ അവിജ്ജായ ദുക്ഖേ’’തി ഏത്തകേന. സങ്ഗഹതോതി സമോധാനതോ. കിച്ചതോതി അസമ്പടിവേധകിച്ചതോ. അഞ്ഞാണമിവാതി വിസയസഭാവം യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝിതും അപ്പദാനകിച്ചമിവ. ‘‘ദുക്ഖേ’’തിആദിനാ തത്ഥ അവിജ്ജാ പവത്തതി, വിസേസതോ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി കത്വാ സബ്ബത്ഥേവ തഥാ അവിസിട്ഠസഭാവദസ്സനം ഇദന്തി ദസ്സേതും ‘‘അവിസേസതോ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഖണികനിരോധസ്സ ഇധ അനധിപ്പേതത്താ അയുജ്ജമാനത്താ വിരാഗഗ്ഗഹണതോ ച അവിജ്ജാദീനം പടിപക്ഖവസേന പടിബാഹനം ഇധ ‘‘നിരോധോ’’തി അധിപ്പേതോ, സോ ച നേസം സബ്ബസോ അനുപ്പജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അവിജ്ജാ നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി അവിജ്ജാനിരോധോ, സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തി ഏത്ഥാതി സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ഏവം സബ്ബേഹി ഏതേഹി നിരോധപദേഹി നിബ്ബാനസ്സ ദേസിതത്താ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം ഹീ’’തിആദി. വട്ടവിവട്ടന്തി വട്ടഞ്ച വിവട്ടഞ്ച. ‘‘ദ്വാദസഹീ’’തി ഇദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം ‘‘അനുലോമതോ ദ്വാദസഹി പദേഹി വട്ടം, പടിലോമതോ ദ്വാദസഹി വിവട്ടം ഇധ ദസ്സിത’’ന്തി.

വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ

൩. മിച്ഛാ പടിപജ്ജതി ഏതായാതി മിച്ഛാപടിപദാ, വട്ടഗാമിമഗ്ഗോ ദുക്ഖാവഹത്താ. തം മിച്ഛാപടിപദം. തേനാഹ ‘‘അനിയ്യാനികപടിപദാ’’തി. സോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ കഥം മിച്ഛാപടിപദാ ഹോതീതി? സമ്പത്തിഭവേ സുഖാവഹോവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. വട്ടസീസത്താതി വട്ടപക്ഖിയാനം ഉത്തമങ്ഗഭാവതോ. അന്തമസോതി ഉക്കംസപരിയന്തം സന്ധായ വദതി അവകംസപരിയന്തതോ. ‘‘ഇദം മേ പുഞ്ഞം നിബ്ബാനാധിഗമായ പച്ചയോ ഹോതൂ’’തി ഏവം നിബ്ബാനം പത്ഥേത്വാ പവത്തിതം. പണ്ണമുട്ഠിദാനമത്തന്തി സാകപണ്ണമുട്ഠിദാനമത്തം. അപ്പത്വാതി അന്തോഗധഹേതു ഏസ നിദ്ദേസോ, അപാപേത്വാതി അത്ഥോ. യദഗ്ഗേന വാ പടിപജ്ജനതോ അരഹത്തം പത്തോതി വുച്ചതി, തദഗ്ഗേന തദാവഹാ പടിപദാപി പത്താതി വുച്ചതീതി ‘‘അപ്പത്വാ’’തി വുത്തം. അനുലോമവസേനാതി അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദവസേന. പടിലോമവസേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പടിപദാ പുച്ഛിതാതി ഏതേന പടിപദാ ദേസേതും ആരദ്ധാതി അയമ്പി അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ യഥാരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛായ ഇധാഗതത്താ. അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായമ്പേത്ഥ ബ്യതിരേകമുഖേന അവിജ്ജാദിനിരോധാ പന വിജ്ജായ സതി ഹോതി സങ്ഖാരാനം അസമ്ഭവോതി വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനം ഭാജിത’’ന്തി. സരൂപേന പന തായ വട്ടമേവ പകാസിതം. വക്ഖതി ഹി പരിയോസാനേ ‘‘വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിത’’ന്തി. നിയ്യാതനേതി നിഗമനേ. ഫലേനാതി പത്തബ്ബഫലേന പടിപദായ സമ്പാപകഹേതുനോ ദസ്സിതത്താ. യഥാ ഹി തിവിധോ ഹേതു ഞാപകോ, നിബ്ബത്തകോ, സമ്പാപകോതി, ഏവം തിവിധം ഫലം ഞാപേതബ്ബം, നിബ്ബത്തേതബ്ബം, സമ്പാപേതബ്ബന്തി. തസ്മാ പത്തബ്ബഫലേന നിബ്ബാനേന തംസമ്പാപകഹേതുഭൂതായ പടിപദായ ദസ്സിതത്താതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഫലേന ഹേത്ഥാ’’തിആദി. അയം വുച്ചതീതി ഏവം നിബ്ബാനഫലാ അയം ‘‘സമ്മാപടിപദാ’’തി വുച്ചതി. അസേസവിരാഗാ അസേസനിരോധാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന അവിജ്ജായ അസേസവിരജ്ജനതോ അസേസനിരുജ്ഝനതോ ച. പദദ്വയേനപി അനുപ്പാദനിരോധമേവ വദതി. തഞ്ഹി നിബ്ബാനം. ദുതിയവികപ്പേ അയം ഏത്ഥ അധിപ്പായോ – യേന മഗ്ഗേന കരണഭൂതേന അസേസനിരോധോ ഹോതി, അവിജ്ജായ അസേസനിരോധോ യം ആഗമ്മ ഹോതി, തം മഗ്ഗം ദസ്സേതുന്തി. ഏവഞ്ഹി സതീതി ഏവം പദഭാജനസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പദത്ഥേ സതി. സാനുഭാവാ പടിപദാ വിഭത്താ ഹോതീതി അവിജ്ജായ അസേസനിരോധഹേതുപടിപദാ തത്ഥ സാതിസയസാമത്ഥിയസമായോഗതോ സാനുഭാവാ വിഭത്താ ഹോതി. മിച്ഛാപടിപദാഗഹണേനേത്ഥ വട്ടസ്സപി വിഭത്തത്താ വുത്തം ‘‘വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിത’’ന്തി.

പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ

൪. വിപ്ഫന്ദന്തീതി നിമിസനവസേന. അനിമിസേഹീതി വിഗതനിമിസേഹി ഉമ്മീലന്തേഹേവ. തേന വുത്തം മഹാപദാനേ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ‘‘വിപസ്സീ’’തി പദേ, ഏതസ്മിം വാ ‘‘അനിമിസേഹീ’’തിആദികേ യഥാഗതേ സുത്തന്തേ.

മഹാപുരിസസ്സ അനിമിസലോചനതോ ‘‘വിപസ്സീ’’തി സമഞ്ഞാപടിലാഭസ്സ കാരണം വുത്തം, തം അകാരണം അഞ്ഞേസമ്പി മഹാസത്താനം ചരിമഭവേ അനിമിസലോചനത്താതി ചോദനം സന്ധായ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിം വത്വാ തതോ പന അഞ്ഞമേവ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പലാളയമാനസ്സാതി തോസേന്തസ്സ. അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. അട്ടസ്സാതി അത്ഥസ്സ.

പുഞ്ഞുസ്സയസങ്ഖാതോ ഭഗോ അസ്സ അതിസയേന അത്ഥീതി ഭഗവാതി ‘‘ഭാഗ്യസമ്പന്നസ്സാ’’തി വുത്തം. സമ്മാതി സമ്മദേവ യാഥാവതോ, ഞായേന കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നയേന ഹേതുനാ’’തി. സം-സദ്ദോ ‘‘സാമ’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സാമം പച്ചത്തപുരിസകാരേനാ’’തി, സയമ്ഭുഞാണേനാതി അത്ഥോ. സമ്മാ, സാമം ബുജ്ഝി ഏതേനാതി സമ്ബോധോ വുച്ചതി മഗ്ഗഞാണം, ‘‘ബുജ്ഝതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ ഇധ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സപി സങ്ഗഹോ. ബോധിമാ സത്തോ ബോധിസത്തോ, പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപോ യഥാ ‘‘സാകപത്ഥവോ’’തി. ബുജ്ഝനകസത്തോതി ഏത്ഥ മഹാബോധിയാനപടിപദായ ബുജ്ഝതീതി ബോധി ച സോ സത്തവിസേസയോഗതോ സത്തോ ചാതി ബോധിസത്തോ. പത്ഥയമാനോ പവത്തതീതി ‘‘കുദാസ്സു നാമ മഹന്തം ബോധിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി സഞ്ജാതച്ഛന്ദോ പടിപജ്ജതി. ദുക്ഖന്തി ജാതിആദിമൂലകം ദുക്ഖം. കാമം ചുതുപപാതാപി മരണജാതിയോ, ‘‘ജായതി മീയതീ’’തി പന വത്വാ ‘‘ചവതി ഉപപജ്ജതീ’’തി വചനം ന ഏകഭവപരിയാപന്നാനം തേസം ഗഹണം, അഥ ഖോ നാനാഭവപരിയാപന്നാനം ഏകജ്ഝം ഗഹണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം…പേ… വുത്ത’’ന്തി. തസ്സ നിസ്സരണന്തി തസ്സ ജരാമരണസ്സ നിസ്സരണന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ മഹാസത്തോ ജിണ്ണബ്യാധിമതേ ദിസ്വാ പബ്ബജിതോ, തസ്മാസ്സ ജരാമരണമേവ ആദിതോ ഉപട്ഠാസി.

ഉപായമനസികാരേനാതി ഉപായേന വിധിനാ ഞായേന മനസികാരേന പഥേന മനസികാരസ്സ പവത്തനതോ. സമായോഗോ അഹോസീതി യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝനവസേന സമാഗമോ അഹോസി. യോനിസോ മനസികാരാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി തസ്സ ‘‘യോനിസോ മനസികാരേനാ’’തി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനേന ആഹ. ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണന്തി ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിം പച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ജരാമരണേ കാരണം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ‘‘യസ്മിം സതി യം ഹോതി, അസതി ച ന ഹോതി, തം തസ്സ കാരണ’’ന്തി ഏവം അബ്യഭിചാരജാതികാരണപരിഗ്ഗണ്ഹനേന ‘‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി യാ ജരാമരണസ്സ കാരണപരിഗ്ഗാഹികാ പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജി, തായ ഉപ്പജ്ജന്തിയാ ചസ്സ അഭിസമയോ പടിവേധോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. ഹീതി നിപാതമത്തം. ഇദന്തി യഥാവുത്തസ്സ വട്ടസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘ഏവമിദ’’ന്തി. ഇധ അവിജ്ജായ സമുദയസ്സ ആഗതത്താ ‘‘ഏകാദസസു ഠാനേസൂ’’തി വുത്തം. സമുദയം സമ്പിണ്ഡേത്വാതി സങ്ഖാരാദീനം സമുദയം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ. അനേകവാരഞ്ഹി സമുദയദസ്സനവസേന ഞാണസ്സ പവത്തത്താ ‘‘സമുദയോ സമുദയോ’’തി ആമേഡിതവചനം. അഥ വാ ‘‘ഏവം സമുദയോ ഹോതീ’’തി ഇദം ന കേവലം നിബ്ബത്തിദസ്സനപരം, അഥ ഖോ പടിച്ചസമുപ്പാദസദ്ദോ വിയ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന ഇധ സമുദയസദ്ദോ നിബ്ബത്തിമുഖേന പച്ചയത്തം വദതി. വിഞ്ഞാണാദയോ ച യാവന്തോ ഇധ പച്ചയധമ്മാ നിദ്ദിട്ഠാ, തേ സാമഞ്ഞരൂപേന ബ്യാപനിച്ഛാവസേന ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സമുദയോ സമുദയോ’’തി അവോച. തേനാഹ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖൂതി സമുദയസ്സ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനഭാവോ ചക്ഖു. ഞാതട്ഠേനാതി ഞാതഭാവേന. പജാനനട്ഠേനാതി ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദിതംതംപച്ചയധമ്മപവത്തിയാ ഏതസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ’’തി പകാരതോ വാ ജാനനട്ഠേന. പടിവേധനട്ഠേനാതി ‘‘അയം അവിജ്ജാദി പച്ചയധമ്മോ ഇമസ്സ സങ്ഖാരാദികസ്സ പച്ചയഭാവതോ സമുദയോ’’തി പടിവിജ്ഝനട്ഠേന. ഓഭാസനട്ഠേനാതി സമുദയഭാവപടിച്ഛാദകസ്സ മോഹന്ധകാരസ്സ കിലേസന്ധകാരസ്സ വിധമനവസേന അവഭാസനവസേന. തം പനേതം ‘‘ചക്ഖു’’ന്തിആദിനാ വുത്തം ഞാണം. നിരോധവാരേതി പടിലോമവാരേ. സോ ഹി ‘‘കിസ്സ നിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി നിരോധകിത്തനവസേന ആഗതോ.

വിപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൧൦. സിഖീസുത്താദിവണ്ണനാ

൫-൧൦. ന ഏവം യോജേത്വാതി ‘‘സിഖിസ്സപീ’’തിആദിനാ സമുച്ചയവസേന ഏവം ന യോജേത്വാ. കസ്മാതിആദിനാ തത്ഥ കാരണം വദതി. ഏകാസനേ അദേസിതത്താതി വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘നാനാഠാനേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യദിപി താനി വിസും വിസും വുത്തഭാവേന ദേസിതാനി, അത്ഥവണ്ണനാ പന ഏകസദിസാ തദത്ഥസ്സ അഭിന്നത്താ. ‘‘ബുദ്ധാ ജാതാ’’തി ന അഞ്ഞോ ആചിക്ഖതീതി യോജനാ. ന ഹി മഹാബോധിസത്താനം പച്ഛിമഭവേ പരോപദേസേന പയോജനം അത്ഥി. ഗതമഗ്ഗേനേവാതി പടിപത്തിഗമനേന ഗതമഗ്ഗേനേവ പച്ഛിമമഹാബോധിസത്താ ഗച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. ഗച്ഛന്തീതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു പതിട്ഠിതചിത്താ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യാഥാവതോ ഭാവേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ അഭിസമ്ബുജ്ഝനവസേന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. യഥാ പന തേസം പഠമവിപസ്സനാഭിനിവേസോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബബോധിസത്താ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ബുദ്ധഭാവാനം വിപസ്സനാ, ബുദ്ധത്ഥായ വാ വിപസ്സനാ ബുദ്ധവിപസ്സനാ.

സിഖീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബുദ്ധവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആഹാരവഗ്ഗോ

൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ആഹരന്തീതി ആനേന്തി ഉപ്പാദേന്തി, ഉപത്ഥമ്ഭേന്തീതി അത്ഥോ. നിബ്ബത്താതി പസുതാ. ഭൂതാ നാമ യസ്മാ തതോ പട്ഠായ ലോകേ ജാതവോഹാരോ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പന പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ, താവ സമ്ഭവേസിനോ, ഏസ താവ ഗബ്ഭസേയ്യകേസു ഭൂതസമ്ഭവേസിവിഭാഗോ, ഇതരേസു പന പഠമചിത്താദിവസേന വുത്തോ. സമ്ഭവ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വസേന പസൂതിപരിയായോ, ഇതരേസം വസേന ഉപ്പത്തിപരിയായോ. പഠമചിത്തപഠമഇരിയാപഥക്ഖണേസു ഹി തേ സമ്ഭവം ഉപ്പത്തിം ഏസന്തി ഉപഗച്ഛന്തി നാമ, ന താവ ഭൂതാ ഉപപത്തിയാ ന സുപ്പതിട്ഠിതത്താ, ഭൂതാ ഏവ സബ്ബസോ ഭവേസനായ സമുച്ഛിന്നത്താ. ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി അവധാരണേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതി. യോ ച ‘‘കാലഘസോ ഭൂതോ’’തിആദീസു ഭൂത-സദ്ദസ്സ ഖീണാസവവാചിതാ ദട്ഠബ്ബാ. വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ‘‘അഗ്ഗിനാ വാ ഉദകേന വാ’’തിആദീസു വിയ.

യഥാസകം പച്ചയഭാവേന അത്തഭാവസ്സ പഠപനമേവേത്ഥ ആഹാരേഹി കാതബ്ബഅനുഗ്ഗഹോ ഹോതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വചനഭേദോ…പേ… ഏകോ യേവാ’’തി. സത്തസ്സ ഉപ്പന്നധമ്മാനന്തി സത്തസ്സ സന്താനേ ഉപ്പന്നധമ്മാനം. യഥാ ‘‘വസ്സസതം തിട്ഠതീ’’തി വുത്തേ അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി, ഏവം ഠിതിയാതി അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തിയാതി അത്ഥോ, സാ പന അവിച്ഛേദോതി ആഹ ‘‘അവിച്ഛേദായാ’’തി. അനുപ്പബന്ധധമ്മുപ്പത്തിയാ സത്തസന്താനോ അനുഗ്ഗഹിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായാ’’തി. ഏതാനീതി ഠിതിഅനുഗ്ഗഹപദാനി. ഉഭയത്ഥ ദട്ഠബ്ബാനി ന യഥാസമ്ബന്ധതോ.

വത്ഥുഗതാ ഓജാ വത്ഥു വിയ തേന സദ്ധിം അജ്ഝോഹരിതബ്ബതം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘അജ്ഝോഹരിതബ്ബകോ ആഹാരോ’’തി, നിബ്ബത്തിതഓജം പന സന്ധായ ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതീ’’തി വക്ഖതി. ഓളാരികതാ അപ്പോജതായ ന വത്ഥുനോ ഥൂലതായ കഥിനതായ വാ, തസ്മാ യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പരിത്താ ഓജാ ഹോതി, തം ഓളാരികം. സപ്പാദയോ ദുക്ഖുപ്പാദകതായ ഓളാരികാ വേദിതബ്ബാ. വിസാണാദീനം തിവസ്സഛഡ്ഡിതാനം പൂതിഭൂതത്താ മുദുകതാതി വദന്തി. തരച്ഛഖേളതേമിതതായ പന തഥാഭൂതാനം തേസം മുദുകതാ. ധമ്മസഭാവോ ഹേസ. സസാനം ആഹാരോ സുഖുമോ തരുണതിണസസ്സഖാദനതോ. സകുണാനം ആഹാരോ സുഖുമോ തിണബീജാദിഖാദനതോ. പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരോ സുഖുമോ മാസമുഗ്ഗകുരാദിഭോജനത്താ. തേസന്തി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം. സുഖുമോത്വേവാതി ന കിഞ്ചി ഉപാദായ, അഥ ഖോ സുഖുമോഇച്ചേവ നിട്ഠം പത്തോ തതോ പരമസുഖുമസ്സ അഭാവതോ.

വത്ഥുവസേന പനേത്ഥ ആഹാരസ്സ ഓളാരികസുഖുമതാ വുത്താ, സാ ചസ്സ അപ്പോജമഹോജതാഹി വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. പരിസ്സയന്തി ഖുദാവസേന ഉപ്പന്നം വിഹിംസം സരീരദരഥം. വിനോദേതീതി വത്ഥു തസ്സ വിനോദനമത്തം കരോതി. ന പന സക്കോതി പാലേതുന്തി സരീരം യാപേതും നപ്പഹോതി നിരോജത്താ. ന സക്കോതി പരിസ്സയം വിനോദേതും ആമാസയസ്സ അപൂരണതോ.

ഛബ്ബിധോപീതി ഇമിനാ കസ്സചി ഫസ്സസ്സ അനവസേസിതബ്ബതമാഹ. ദേസനക്കമേനേവേത്ഥ ഫസ്സാദീനം ദുതിയാദിതാ, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാതി ആഹ ‘‘ദേസനാനയോ ഏവ ചേസാ’’തിആദി. മനസോ സഞ്ചേതനാ ന സത്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം മനോഗഹണം യഥാ ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതി, ചേതോവിമുത്തി ചാ’’തി ആഹ ‘‘മനോസഞ്ചേതനാതി ചേതനാവാ’’തി. ചിത്തന്തി യം കിഞ്ചി ചിത്തമേവ. ഏകരാസിം കത്വാതി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വിഭാഗം അകത്വാ, സാമഞ്ഞേന ഗഹിതാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ലബ്ഭമാനം ഉപാദിണ്ണകാദിവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. ആഹാരത്ഥം ന സാധേന്തീതി താദിസസ്സ ആഹാരസ്സ അനാഹരണതോ. തദാപീതി ഭിജ്ജിത്വാ വിഗതകാലേപി. ഉപാദിണ്ണകാഹാരോതി വുച്ചന്തീതി കേചി. ഇദം പന ആചരിയാനം ന രുച്ചതി തദാ ഉപാദിണ്ണകരൂപസ്സേവ അഭാവതോ. പടിസന്ധിചിത്തേനേവ സഹജാതാതി ലക്ഖണവചനമേതം, സബ്ബായപി കമ്മജരൂപപരിയാപന്നായ ഓജായ അത്ഥിഭാവസ്സ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിസമ്ഭവദസ്സനത്ഥോ. സത്തമാതി ഉപ്പന്നദിവസതോ പട്ഠായ യാവ സത്തമദിവസാപി. രൂപസന്തതിം പാലേതി പവേണിഘടനവസേന. അയമേവാതി കമ്മജഓജാ. കമ്മജഓജം പന പടിച്ച ഉപ്പന്നഓജാ അകമ്മജത്താ അനുപാദിണ്ണആഹാരോത്വേവ വേദിതബ്ബോ. അനുപാദിണ്ണകാ ഫസ്സാദയോ വേദിതബ്ബാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ലോകുത്തരാ ഫസ്സാദയോ കഥന്തി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരാ പന രുള്ഹീവസേന കഥിതാ’’തി. യസ്മാ തേസം കുസലാനം ഉപേതപരിയായോ നത്ഥി, തസ്മാ വിപാകാനം ഉപാദിണ്ണപരിയായോ നത്ഥേവാതി അനുപാദിണ്ണപരിയായോപി രുള്ഹീവസേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

പുബ്ബേ ‘‘ആഹാരാതി പച്ചയാ’’തി വുത്തത്താ യദി പച്ചയട്ഠോ ആഹാരട്ഠോതിആദിനാ ചോദേതി, അഥ കസ്മാ ഇമേ ഏവ ചത്താരോ വുത്താതി അഥ കസ്മാ ചത്താരോവ വുത്താ. ഇമേ ഏവ ച വുത്താതി യോജനാ. വിസേസപ്പച്ചയത്താതി ഏതേന യഥാ അഞ്ഞേ പച്ചയധമ്മാ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയാവ ഹോന്തി, ഇമേ പന തഥാ ച ഹോതി അഞ്ഞഥാ ചാതി സമാനേപി പച്ചയത്തേ അതിരേകപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ആഹാരാതി വുത്താ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ഇദാനി തം അതിരേകപച്ചയതം ദസ്സേതും ‘‘വിസേസപച്ചയോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിസേസപ്പച്ചയോ രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉപഥമ്ഭകഭാവതോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘രൂപാരൂപാനം ഉപഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ആഹാരപച്ചയോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൦൮; പട്ഠാ. അട്ഠ. പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ). ഉപഥമ്ഭകത്തഞ്ഹി സതീപി ജനകത്തേ അരൂപീനം ആഹാരാനം ആഹാരജരൂപസമുട്ഠാനകരൂപാഹാരസ്സ ച ഹോതി, അസതി പന ഉപഥമ്ഭകത്തേ ആഹാരാനം ജനകത്തം നത്ഥീതി ഉപഥമ്ഭകത്തം പധാനം. ജനയമാനോപി ഹി ആഹാരോ അവിച്ഛേദവസേന ഉപഥമ്ഭയമാനോ ഏവ ജനേതീതി ഉപഥമ്ഭകഭാവോ ഏവ ആഹാരഭാവോ. വേദനായ ഫസ്സോ വിസേസപച്ചയോ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ഹി വുത്തം. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനതോ വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ. ‘‘ചേതനാ തിവിധം ഭവം ജനേതീ’’തി ഹി വുത്തം. ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി പന വചനതോ നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം വിസേസപച്ചയോ. ന ഹി ഓക്കന്തവിഞ്ഞാണാഭാവേ നാമരൂപസ്സ അത്ഥി സമ്ഭവോ. യഥാഹ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, മാതുകുച്ഛിസ്മിം ന ഓക്കമിസ്സഥ, അപി നു ഖോ നാമരൂപം മാതുകുച്ഛിസ്മിം സമുച്ചിസ്സഥാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൧൧൫). വുത്തമേവത്ഥം സുത്തേന സാധേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവം യദിപി പച്ചയത്ഥോ ആഹാരത്ഥോ, വിസേസപച്ചയത്താ പന ഇമേവ ആഹാരാതി വുത്താതി തം നേസം വിസേസപച്ചയതം അവിഭാഗതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘കോ പനേത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. മുഖേ ഠപിതമത്തോ ഏവ അസങ്ഖാദിതോ, തത്തകേനാപി അബ്ഭന്തരസ്സ ആഹാരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി ഏവ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതീ’’തി. സുഖവേദനായ ഹിതോ സുഖവേദനീയോ. സബ്ബഥാപീതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിവസേന. യത്തകാ ഫസ്സസ്സ പകാരഭേദാ, തേസം വസേന സബ്ബപ്പകാരോപി ഫസ്സാഹാരോ യഥാരഹം തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി, അനാഹാരകോ നത്ഥി.

സബ്ബഥാപീതി ഇധാപി ഫസ്സാഹാരേ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തിസന്തതിവസേനാതി കായദസകം ഭാവദസകം വത്ഥുദസകന്തി തിവിധസന്തതിവസേന. സഹജാതാദിപച്ചയനയേനാതി സഹജാതാദിപച്ചയവിധിനാ. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ഹി അത്തനാ സഹജാതനാമസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോന്തോയേവ ആഹാരപച്ചയതായ തം ആഹാരേതി വുത്തം, സഹജാതരൂപേസു പന വത്ഥുനോ സമ്പയുത്തപച്ചയം ഠപേത്വാ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന, സേസരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഞ്ച ഠപേത്വാ ഇതരേസം പച്ചയാനം വസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. താനീതി നപുംസകനിദ്ദേസോ അനപുംസകാനമ്പി നപുംസകേഹി സഹ വചനതോ. സാസവകുസലാകുസലചേതനാവ വുത്താ വിസേസപച്ചയഭാവദസ്സനം ഹേതന്തി, തേനാഹ ‘‘അവിസേസേന പനാ’’തിആദി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വുത്തന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യഥാ തസ്സ തസ്സ ഫലസ്സ വിസേസതോ പച്ചയതായ ഏതേസം ആഹാരത്ഥോ, ഏവം അവിസേസതോപീതി ദസ്സേതും ‘‘അവിസേസേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തംസമ്പയുത്തതംസമുട്ഠാനധമ്മാനന്തി തേഹി ഫസ്സാദീഹി സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ തംസമുട്ഠാനരൂപധമ്മാനഞ്ച. തത്ഥ സമ്പയുത്തഗ്ഗഹണം യഥാരഹതോ ദട്ഠബ്ബം, സമുട്ഠാനഗ്ഗഹണം പന അവിസേസതോ.

ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ഏവ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഓജട്ഠമകസമുട്ഠാപനേനേവ പനസ്സ ഉപഥമ്ഭനകിച്ചസിദ്ധി. ഫുസന്തോയേവാതി ഫുസനകിച്ചം കരോന്തോ ഏവ. ആയൂഹമാനാവാതി ചേതയമാനാ ഏവ അഭിസന്ദഹന്തീ ഏവ. വിജാനന്തമേവാതി ഉപപത്തിപരികപ്പനവസേന വിജാനന്തമേവ ആഹാരകിച്ചം സാധേതീതി യോജനാ. സബ്ബത്ഥ ആഹാരകിച്ചസാധനഞ്ച തേസം വേദനാദിഉപ്പത്തിഹേതുതായ അത്തഭാവസ്സ പവത്തനമേവ. കായട്ഠപനേനാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു കമ്മജാദിരൂപം കമ്മാദിനാവ പവത്തതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘കമ്മജനിതോപീ’’തിആദി.

ഉപാദിണ്ണരൂപസന്തതിയാ ഉപത്ഥമ്ഭനേനേവ ഉതുചിത്തജരൂപസന്തതീനമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭനസിദ്ധി ഹോതീതി ‘‘ദ്വിന്നം രൂപസന്തതീന’’ന്തി വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭനമേവ സന്ധായ ‘‘അനുപാലകോ ഹുത്വാ’’തി ച വുത്തം. രൂപകായസ്സ ഠിതിഹേതുതാ ഹി യാപനാ അനുപാലനാ. സുഖാദിവത്ഥുഭൂതന്തി സുഖാദീനം പവത്തിട്ഠാനഭൂതം. ആരമ്മണമ്പി ഹി വസതി ഏത്ഥ ആരമ്മണകരണവസേന തദാരമ്മണാ ധമ്മാതി വത്ഥൂതി വുച്ചതി. ഫുസന്തോയേവാതി ഇദം ഫസ്സസ്സ ഫുസനസഭാവത്താ വുത്തം. ന ഹി ധമ്മാനം സഭാവേന വിനാ പവത്തി അത്ഥി, വേദനാപവത്തിയാ വിനാ സത്താനം സന്ധാവനതാ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സുഖാദി…പേ… ഹോതീ’’തി. ന ചേത്ഥ സഞ്ഞീഭവകഥായം അസഞ്ഞീഭവോ ദസ്സേതബ്ബോ, തസ്സാപി വാ കാരണഭൂതവേദനാപവത്തിവസേനേവ ഠിതിയാ ഹേതുനോ അബ്യാപിതത്താ, തഥാ ഹി ‘‘മനോസഞ്ചേതനാ…പേ… ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതീ’’തി വുത്താ. തതോ ഏവ വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവാതി ഉപപത്തിപരികപ്പനവസേന വിജാനന്തമേവാതി വുത്തോവായമത്ഥോ.

ചത്താരി ഭയാനി ദട്ഠബ്ബാനി ആദീനവവിഭാവനതോ. നികന്തീതി നികാമനാ, രസതണ്ഹം സന്ധായ വദതി. സാ ഹി കബളീകാരേ ആഹാരേ ബലവതീ, തേനേവേത്ഥ അവധാരണം കതം. ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, നികന്തിയേവ ഭയം മഹാനത്ഥഹേതുതോ. ഉപഗമനം വിസയിന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണേസു വിസയവിഞ്ഞാണേസു ച സങ്ഗതിവസേന പവത്തി, തം വേദനാദിഉപ്പത്തിഹേതുതായ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തം. അവധാരണേ പയോജനം വുത്തനയമേവ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ആയൂഹനം അഭിസന്ദഹനം, സംവിധാനന്തിപി വദന്തി. തം ഭവൂപപത്തിഹേതുതായ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തം. അഭിനിപാതോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബത്തി. സോ ഭവൂപപത്തിഹേതുകാനം സബ്ബേസം അനത്ഥാനം മൂലകാരണതായ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തം. ഇദാനി നികന്തിആദീനം സപ്പടിഭയതം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘കിം കാരണാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നികന്തിം കത്വാതി ആലയം ജനേത്വാ, തണ്ഹം ഉപ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ. സീതാദീനം പുരക്ഖതാതി സീതാദീനം പുരതോ ഠിതാ, സീതാദീഹി ബാധിയമാനാതി അത്ഥോ.

ഫസ്സം ഉപഗച്ഛന്താതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിഭേദം ഫസ്സം പവത്തേന്താ. ഫസ്സസ്സാദിനോതി കായസമ്ഫസ്സവസേന ഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതസ്സ അസ്സാദനസീലാ. കായസമ്ഫസ്സവസേന ഹി സത്താനം ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ പവത്തതീതി ദസ്സേതും ഫസ്സാഹാരാദീനവദസ്സനേ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഉദ്ധടം ‘‘പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസൂ’’തിആദിനാ. ഫസ്സസ്സാദിനോതി വാ ഫസ്സാഹാരസ്സാദിനോതി അത്ഥോ. സതി ഹി ഫസ്സാഹാരേ സത്താനം ഫസ്സാരമ്മണേ അസ്സാദോ, നാസതി, തേനാഹ ‘‘ഫസ്സസ്സാദമൂലക’’ന്തിആദി.

ജാതിനിമിത്തസ്സ ഭയസ്സ അഭിനിപാതസഭാവേന ഗഹിതത്താ ‘‘തമ്മൂലക’’ന്തി വുത്തം. കമ്മായൂഹനനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. ഭയം സബ്ബന്തി പഞ്ചവീസതി, തിവിധമഹാഭയം, അഞ്ഞഞ്ച സബ്ബഭയം ആഗതമേവ ഹോതി ഭയാധിട്ഠാനസ്സ അത്തഭാവസ്സ നിപ്ഫാദനതോ.

അഭിനിപതതീതി അഭിനിബ്ബത്തതി. പഠമാഭിനിബ്ബത്തി ഹി സത്താനം തത്ഥ തത്ഥ അങ്ഗാരകാസുസദിസേ ഭവേ അഭിനിപാതസദിസീ. തമ്മൂലകത്താതി നാമരൂപനിബ്ബത്തിമൂലകത്താ. സബ്ബഭയാനം അഭിനിപാതോയേവ ഭയം ഭായതി ഏതസ്മാതി കത്വാ.

അപ്പേതി വിയാതി ഫലസ്സ അത്തലാഭഹേതുഭാവതോ കാരണം, തം നിയ്യാദേതി വിയ. തന്തി ഫലം. തതോതി കാരണതോ. ഏതേസന്തി ആഹാരാനം. യഥാവുത്തേനാതി ‘‘ഫലം നിദേതീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന അത്ഥേന. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘വേദനാനിരോധേനാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസു.

പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാതി പടിസന്ധിക്ഖണം ആദിം കത്വാ. ഉപാദിണ്ണകആഹാരേ സന്ധായ ‘‘അത്തഭാവസങ്ഖാതാനം ആഹാരാന’’ന്തി വുത്തം. തേ ഹി നിപ്പരിയായതോ തണ്ഹാനിദാനാ. പരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം സത്തസന്തതിവസേനാതി പരിപുണ്ണായതനാനം സഭാവകാനം ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ ഭാവോ വത്ഥൂതി ഇമേസം സത്തന്നം സന്തതീനം വസേന. സേസാനം അപരിപുണ്ണായതനാനം അന്ധബധിരഅഭാവകാനം. ഊനഊനസന്തതിവസേനാതി ചക്ഖുനാ, സോതേന, തദുഭയേന, ഭാവേന ച ഊനഊനസന്തതിവസേന. പടിസന്ധിയം ജാതാ പടിസന്ധികാ. പഠമഭവങ്ഗചിത്തക്ഖണാദീതി ആദി-സദ്ദേന തദാരമ്മണചിത്തസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

തണ്ഹായപി നിദാനം ജാനാതീതി യോജനാ. തണ്ഹാനിദാനന്തിപി പാഠോ. വട്ടം ദസ്സേത്വാതി സരൂപതോ നയതോ ച സകലമേവ വട്ടം ദസ്സേത്വാ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതും ‘‘ഇമസ്മിഞ്ച പന ഠാനേ’’തിആദിമാഹ. അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാതി പച്ചുപ്പന്നഭവതോ പട്ഠായ അതീതധമ്മാഭിമുഖം തബ്ബിസയം ദേസനം കത്വാ തഥാകാരണേന. അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതീതി അതീതഭവേന കമ്മകിലേസവിപാകവട്ടം ദസ്സേതി. അത്തഭാവോതി പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതീ’’തി വുത്തന്തി? നായം ദോസോ ‘‘അതീതേനേവാ’’തി അനവധാരണതോ, ഏവഞ്ച കത്വാ അതീതാഭിമുഖഗ്ഗഹണം ജനകകമ്മം ഗഹിതം, തണ്ഹാസീസേന നാനന്തരിയഭാവതോ. ന ഹി കമ്മുനാ വിനാ തണ്ഹാ ഭവനേത്തി യുജ്ജതി.

തം കമ്മന്തി തണ്ഹാസീസേന വുത്തകമ്മം. ദസ്സേതുന്തി തം അതീതം അത്തഭാവം ദസ്സേതും. തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മന്തി തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ അത്തഭാവസ്സ ജനകം. തതോ പരമ്പി അത്തഭാവം ആയൂഹിതം കമ്മം ദസ്സേതും വുത്തം. അവിജ്ജാ ച നാമ തണ്ഹാ വിയ കമ്മത്താതി കമ്മസ്സേവ ഗഹണം. ദ്വീസു ഠാനേസൂതി ആഹാരഗ്ഗഹണേന വേദനാദിഗ്ഗഹണേനാതി ദ്വീസു ഠാനേസു. അത്തഭാവോതി പച്ചുപ്പന്നകാലികോ അതീതകാലികോ ച അത്തഭാവോ. പുന ദ്വീസൂതി തണ്ഹാഗ്ഗഹണേ അവിജ്ജാസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേതി ദ്വീസു ഠാനേസു. തസ്സ ജനകന്തി പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചേവ അതീതസ്സ ച അത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം വുത്തന്തി യോജനാ. കമ്മഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ യത്ഥ തം കമ്മം ആയൂഹിതം, സാ അതീതാ ജാതി അത്ഥതോ ദസ്സിതാ ഹോതി. തേന സംസാരവട്ടസ്സ അനമതഗ്ഗതം ദീപേതി. സങ്ഖേപേനാതി സങ്ഖേപേന ഹേതുപഞ്ചകഫലപഞ്ചകഗ്ഗഹണമ്പി ഹി സങ്ഖേപോ ഏവ ഹേതുഫലഭാവേന സങ്ഗഹേതബ്ബധമ്മാനം അനേകവിധത്താ.

യദി അതീതേന വട്ടം ദസ്സിതം, ഏവം സതി സപ്പദേസാ പടിച്ചസമുപ്പാദധമ്മദേസനാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദിമാഹ. തേന ഹി യദിപി സരൂപതോ അനാഗതേന വട്ടം ഇധ ന ദസ്സിതം, നയതോ പന തസ്സപി ദസ്സിതത്താ നിപ്പദേസാ ഏവ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നന്തി ഉദകം പരിപ്ലവവസേന നിപന്നം. പരഭാഗന്തി പരഉത്തമങ്ഗഭാഗം. ഓരതോതി തതോ അപരഭാഗതോ ഓലോകേന്തോ. അപരിപുണ്ണോതി വികലാവയവോ. ഏവംസമ്പദന്തിആദി ഉപമായ സംസന്ദനം.

യഥാ ഹി ഗീവാ സരീരസന്ധാരകകണ്ഡരാനം മൂലട്ഠാനഭൂതാ, ഏവം അത്തഭാവസന്ധാരകാനം സങ്ഖാരാനം മൂലഭൂതാ തണ്ഹാതി വുത്തം ‘‘ഗീവായ ദിട്ഠകാലോ’’തി. യഥാ വേദനാദിഅനേകാവയവസമുദായഭൂതോ അത്തഭാവോ, ഏവം ഫാസുകപിട്ഠികണ്ഡകാദിഅനേകാവയവസമുദായഭൂതാ പിട്ഠീതി ‘‘പിട്ഠിയാ…പേ… തസ്സ ദിട്ഠകാലോ’’തി വുത്തം. തണ്ഹാസങ്ഖാതന്തി തണ്ഹായ കഥിതം. ഇധ ദേസനായ പച്ചയാ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ വേദിതബ്ബാതി ‘‘നങ്ഗുട്ഠമൂലസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി പരിയോസാനേ ‘‘നങ്ഗുട്ഠമൂലം പസ്സേയ്യാ’’തി ഉപമാദസ്സനം കതം. നയതോ പരിപുണ്ണഭാവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാളിയം അനാഗതസ്സാപി പച്ചയവട്ടസ്സ ഹേതുവസേന ഫലവസേന വാ പരിപുണ്ണഭാവസ്സ മുഖമത്തദസ്സനീയത്താ ആദിതോ ഫലഹേതുസന്ധി, മജ്ഝേ ഹേതുഫലസന്ധി, അന്തേപി ഫലഹേതുസന്ധീതി ഏവം തിസന്ധികത്താ ചതുസങ്ഖേപമേവ വട്ടം ദസ്സിതന്തി.

ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മോളിയഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേതി ‘‘ചത്താരോമേ ഭിക്ഖു…പേ… ആഹാരാ’’തി ഏവം ചത്താരോ ആഹാരേ സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇമേ ഖോ ഭിക്ഖവേ…പേ… അനുഗ്ഗഹായാ’’തി നിഗമനവസേന ദസ്സിതേ ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ. ദേസനം നിട്ഠാപേസി ചതുആഹാരവിഭാഗദീപകം ദേസനം ഉദ്ദേസവസേനേവ നിട്ഠാപേസി, ഉപരി ആവജ്ജേത്വാ തുണ്ഹീ നിസീദി. ദിട്ഠിഗതികോതി അത്തദിട്ഠിവസേന ദിട്ഠിഗതികോ. വരഗന്ധവാസിതന്തി സഭാവസിദ്ധേന ചന്ദനഗന്ധേന ചേവ തദഞ്ഞനാനാഗന്ധേന ച പരിഭാവിതത്താ വരഗന്ധവാസിതം. രതനചങ്കോടവരേനാതി രതനമയേന ഉത്തമചങ്കോടകേന. ദേസനാനുസന്ധിം ഘടേന്തോതി യഥാദേസിതായ ദേസനായ അനുസന്ധിം ഘടേന്തോ, യഥാ ഉപരിദേസനാ വദ്ധേയ്യ, ഏവം ഉസ്സാഹം കരോന്തോ. വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീതി തസ്സ ആഹാരണകിരിയായ വുത്തപുച്ഛായ തം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പാടേന്തോ ‘‘യോ ഏതം…പേ… ഭുഞ്ജതി വാ’’തി ആഹ.

വിഞ്ഞാണാഹാരേ നാമ ഇച്ഛിതേ തസ്സ ഉപഭുഞ്ജകേനപി ഭവിതബ്ബം, സോ ‘‘കോ നു ഖോ’’തി അയം പുച്ഛായ അധിപ്പായോ. ഉതുസമയേതി ഗബ്ഭവുട്ഠാനസമയേ. സോ ഹി ഉതുസമയസ്സ മത്തകസമയത്താ തഥാ വുത്തോ. ‘‘ഉദകേന അണ്ഡാനി മാ നസ്സന്തൂ’’തി മഹാസമുദ്ദതോ നിക്ഖമിത്വാ. ഗിജ്ഝപോതകാ വിയ ആഹാരസഞ്ചേതനായ താനി കച്ഛപണ്ഡാനി മനോസഞ്ചേതനാഹാരേന യാപേന്തീതി അയം തസ്സ ഥേരസ്സ ലദ്ധി. കിഞ്ചാപി അയം ലദ്ധീതി ഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാഹാരേസു കിഞ്ചാപി ഥേരസ്സ യുത്താ അയുത്താ വാ അയം ലദ്ധി. ഇമം പഞ്ഹന്തി ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീ’’തി ഇമം പഞ്ഹം ഏതായ യഥാവുത്തായ ലദ്ധിയാ ന പന പുച്ഛതി, അഥ ഖോ സത്തുപലദ്ധിയാ പുച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. സോതി ദിട്ഠിഗതികോ. ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഉമ്മത്തകസദിസത്താ അധിപ്പായം അജാനിത്വാ പുച്ഛായ കതത്താ. തേനാഹ ‘‘ആഹാരേതീതി നാഹം വദാമീ’’തിആദി.

തസ്മിം മയാ ഏവം വുത്തേതി തസ്മിം വചനേ മയാ ‘‘ആഹാരേതീ’’തി ഏവം വുത്തേ സതി. അയം പഞ്ഹോതി ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീ’’തി അയം പഞ്ഹോ യുത്തോ ഭവേയ്യ. ഏവം പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേതി സത്തുപലദ്ധിം അനാദായ ‘‘കതമസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ’’തി ഏവം ധമ്മപവത്തവസേനേവ പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേ. തേനേവ വിഞ്ഞാണേനാതി തേനേവ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സഹ ഉപ്പന്നം നാമഞ്ച രൂപഞ്ച അതീതഭവേ ദിട്ഠിഗതികസ്സ വസേന ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി ഇധാധിപ്പേതം. നാമരൂപേ ജാതേ സതീതി നാമരൂപേ നിബ്ബത്തേ തപ്പച്ചയഭൂതം ഭിന്ദിത്വാ സളായതനം ഹോതി.

തത്രായം പച്ചയവിഭാഗോ – നാമന്തി വേദനാദിഖന്ധത്തയം ഇധാധിപ്പേതം, രൂപം പന സത്തസന്തതിപരിയാപന്നം, നിയമതോ ചത്താരി ഭൂതാനി ഛ വത്ഥൂനി ജീവിതിന്ദ്രിയം ആഹാരോ ച. തത്ഥ വിപാകനാമം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഹദയവത്ഥുനോ സഹായോ ഹുത്വാ ഛട്ഠസ്സ മനായതനസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തവിപാകഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി സത്തധാ പച്ചയോ ഹോതി. കിഞ്ചി പനേത്ഥ ഹേതുപച്ചയേന കിഞ്ചി ആഹാരപച്ചയേനാതി ഏവം ഉക്കംസാവകംസോ വേദിതബ്ബോ. ഇതരേസം പന പഞ്ചായതനാനം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സഹായോ ഹുത്വാ സഹജാതനിസ്സയവിപാകവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ഛധാ പച്ചയോ ഹോതി. കിഞ്ചി പനേത്ഥ ഹേതുപച്ചയേന കിഞ്ചി ആഹാരപച്ചയേനാതി സബ്ബം പുരിമസദിസം. പവത്തേ വിപാകനാമം വിപാകസ്സ ഛട്ഠായതനസ്സ വുത്തനയേന സത്തധാ പച്ചയോ ഹോതി, അവിപാകം പന അവിപാകസ്സ ഛട്ഠസ്സ തതോ വിപാകപച്ചയം അപനേത്വാ പച്ചയോ ഹോതി. ചക്ഖായതനാദീനം പന പച്ചുപ്പന്നം ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകമ്പി ഇതരമ്പി വിപാകനാമം പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി ചതുധാ പച്ചയോ ഹോതി, തഥാ അവിപാകമ്പി വേദിതബ്ബം. രൂപതോ പന വത്ഥുരൂപം പടിസന്ധിയം ഛട്ഠസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി ഛധാ പച്ചയോ ഹോതി. ചത്താരി പന ഭൂതാനി ചക്ഖായതനാദീനം പഞ്ചന്നം സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി ചതുധാ പച്ചയോ ഹോതി. രൂപജീവിതം അത്ഥിഅവിഗതിന്ദ്രിയവസേന തിധാ പച്ചയോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൯൪) ഗഹേതബ്ബോ.

പഞ്ഹസ്സ ഓകാസം ദേന്തോതി ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീ’’തി ഇമസ്സ ദിട്ഠിഗതികപഞ്ഹസ്സ ഓകാസം ദേന്തോ. തതോ വിവേചേതുകാമോതി അധിപ്പായോ. സബ്ബപദേസൂതി ദിട്ഠിഗതികേന ഭഗവതാ ച വുത്തപദേസു. സത്തോതി അത്താ. സോ പന ഉച്ഛേദവാദിനോപി യാവ ന ഉച്ഛിജ്ജതി, താവ അത്ഥേവാതി ലദ്ധി, പഗേവ സസ്സതവാദിനോ. ഭൂതോതി വിജ്ജമാനോ. നിപ്ഫത്തോതി നിപ്ഫന്നോ. ന തസ്സ ദാനി നിപ്ഫാദേതബ്ബം കിഞ്ചി അത്ഥീതി ലദ്ധി. ഇദപ്പച്ചയാ ഇദന്തി ഇമസ്മാ വിഞ്ഞാണാഹാരപച്ചയാ ഇദം നാമരൂപം. പുന ഇദപ്പച്ചയാ ഇദന്തി ഇമസ്മാ നാമരൂപപച്ചയാ ഇദം സളായതനന്തി ഏവം ബഹൂസു ഠാനേസു ഭഗവതാ കഥിതത്താ യഥാ പച്ചയതോ നിബ്ബത്തം സങ്ഖാരമത്തമിദന്തി സഞ്ഞത്തിം ഉപഗതോ. തേനാപീതി സഞ്ഞത്തുപഗതേനാപി. ഏകാബദ്ധം കത്വാതി യഥാ പുച്ഛായ അവസരോ ന ഹോതി, തഥാ ഏകാബദ്ധം കത്വാ. ദേസനാരുള്ഹന്തി യതോ സളായതനപദതോ പട്ഠായ ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ദേസനാ പടിച്ചസമുപ്പാദവീഥിം ആരുള്ഹമേവ. തമേവാതി സളായതനപദമേവ ഗഹേത്വാ. വിവജ്ജേന്തോതി വിവട്ടേന്തോ. ഏവമാഹാതി ‘‘ഛന്നംത്വേവാ’’തിആദിആകാരേന ഏവം ദേസിതേ, ‘‘വിനേയ്യജനോ പടിവിജ്ഝതീ’’തി ഏവമാഹ. വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാതി ഏവം പുരിമഭവതോ ആയതിഭവസ്സ പച്ചയവസേന മൂലകാരണവസേന ച ദേസിതത്താ ‘‘വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധീ’’തി വുത്തം. തദമിനാ വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സാപി ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

മോളിയഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. യേ പച്ചയസമവായേ തേനത്തഭാവേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാ, തേ ബാഹിരകലിങ്ഗേ ഠിതാപി തേനേവ തത്ഥ സമത്ഥതായോഗേന ഭാവിനം സമിതബാഹിതപാപതം അപേക്ഖിത്വാ സമണസമ്മതായേവ ബ്രാഹ്മണസമ്മതായേവാതി തേ നിവത്തേതും ‘‘സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖസച്ചവസേനാതി ദുക്ഖഅരിയസച്ചവസേന. അഞ്ഞഥാ കഥം ബാഹിരകാപി ജരാമരണം ദുക്ഖന്തി ന ജാനന്തി. സച്ചദേസനാഭാവതോ ‘‘സഹ തണ്ഹായാ’’തി വുത്തന്തി കേചി. തം ന സുട്ഠു. യസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പഠമാഭിനിബ്ബത്തി, ഇധ ജാതീതി അധിപ്പേതാ, സാ ച തണ്ഹാ ഏവ സന്താനേന, തണ്ഹേവ സാ ജാതി. ജരാമരണഞ്ചേത്ഥ പാകടമേവ അധിപ്പേതം, ന ഖണികം, തസ്മാ സതണ്ഹാ ഏവ ജാതിജരാമരണസ്സ സമുദയോതി ഭൂതകഥനമേതം ദട്ഠബ്ബം. സമുദയസച്ചവസേന ന ജാനന്തീതി യോജനാ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. സബ്ബപദേസൂതി യത്ഥ തണ്ഹാ വിസേസനഭാവേന വത്തബ്ബാ, തേസു സബ്ബപദേസു. യേന സമന്നാഗതത്താ പുഗ്ഗലോ പരമത്ഥതോ സമണോ ബ്രാഹ്മണോതി വുച്ചതി, തം സാമഞ്ഞം ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ചാതി ആഹ ‘‘അരിയ…പേ… ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ചാ’’തി. യേന ഹി പവത്തിനിമിത്തേന സമണ-സദ്ദോ ബ്രാഹ്മണ-സദ്ദോ ച സകേ അത്ഥേ നിരുള്ഹോ, തസ്സ വസേന അഭിന്നോപി വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ ദ്വിധാ കത്വാ വത്തും അരഹതീതി വുത്തം ‘‘ഉഭയത്ഥാപീ’’തി. ഏകാദസസു ഠാനേസു ചത്താരി സച്ചാനി കഥേസി അവിജ്ജാസമുദയസ്സ അനുദ്ധടത്താ.

സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ഇമേ ധമ്മേ കതമേ ധമ്മേതി ച ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘ഇമേസം ധമ്മാനം കതമേസം ധമ്മാന’’ന്തി ഇമേസം പദാനം സങ്ഗഹോ. ഏതാനി ഹി പദാനി ജരാമരണാദീനം സാധാരണഭാവേന വുത്താനി ഇമിസ്സാ ദേസനായ പപഞ്ചഭൂതാനീതി ആഹ ‘‘ഏത്തകം പപഞ്ചം കത്വാ കഥിതം, ദേസനം…പേ… അജ്ഝാസയേനാ’’തി. ഇമിനാ താനേവ ജരാമരണാദീനി ഗഹേത്വാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ആദിതോ ‘‘ഇമേ ധമ്മേ’’തിആദിനാ സബ്ബപദസാധാരണതോ ദേസനാ ആരദ്ധാ. യഥാനുലോമസാസനഞ്ഹി സുത്തന്തദേസനാ, ന യഥാധമ്മസാസനന്തി.

ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. കച്ചാനഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. യസ്മാ ഇധ ജാനന്താപി ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി വദന്തി അജാനന്താപി ബാഹിരകാപി സാസനികാപി അനുസ്സവാദിവസേനപി അത്തപച്ചക്ഖേനപി, തസ്മാ തം ബഹൂനം വചനം ഉപാദായ ആമേഡിതവസേന ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി, ഭന്തേ, വുച്ചതീ’’തി ആഹ. തഥാനിദ്ദിട്ഠതാദസ്സനത്ഥം ഹിസ്സ അയം ആമേഡിതപയോഗോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ‘‘അപരേഹിപി സമ്മാദിട്ഠീതി വുച്ചതി, സാ പനായം ഏവം വുച്ചമാനാ അത്ഥഞ്ച ലക്ഖണഞ്ച ഉപാദായ കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീ’’തി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി വചനേ യസ്മാ വിഞ്ഞൂ ഏവ പമാണം, ന അവിഞ്ഞൂ, തസ്മാ ‘‘യം പണ്ഡിതാ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വേ അവയവാ അസ്സാതി ദ്വയം, ദുവിധം ദിട്ഠിഗാഹവത്ഥു, ദ്വയം ദിട്ഠിഗാഹവസേന നിസ്സിതോ അപസ്സിതോതി ദ്വയനിസ്സിതോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ കോട്ഠാസേ നിസ്സിതോ’’തി. യായ ദിട്ഠിയാ ‘‘സബ്ബോയം ലോകോ അത്ഥി വിജ്ജതി സബ്ബകാലം ഉപലബ്ഭതീ’’തി ദിട്ഠിഗതികോ ഗണ്ഹാതി, സാ ദിട്ഠി അത്ഥിതാ, സാ ഏവ സദാ സബ്ബകാലം ലോകോ അത്ഥീതി പവത്തഗാഹതായ സസ്സതോ, തം സസ്സതം. യായ ദിട്ഠിയാ ‘‘സബ്ബോയം ലോകോ നത്ഥി ന ഹോതി ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ദിട്ഠിഗതികോ ഗണ്ഹാതി, സാ ദിട്ഠി നത്ഥിതാ, സാ ഏവ ഉച്ഛിജ്ജതീതി ഉപ്പന്നഗാഹതായ ഉച്ഛേദോ, തം ഉച്ഛേദം. ലോകോ നാമ സങ്ഖാരലോകോ തമ്ഹി ഗഹേതബ്ബതോ. സമ്മപ്പഞ്ഞായാതി അവിപരീതപഞ്ഞായ യഥാഭൂതപഞ്ഞായ. തേനാഹ ‘‘സവിപസ്സനാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ’’തി. നിബ്ബത്തേസു ധമ്മേസൂതി യഥാ പച്ചയുപ്പന്നേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു. പഞ്ഞായന്തേ സ്വേവാതി സന്താനനിബന്ധനവസേന പഞ്ഞായമാനേസു ഏവ. യാ നത്ഥീതി യാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി തത്ഥ തത്ഥേവ സത്താനം ഉച്ഛിജ്ജനതോ വിനസ്സനതോ കോചി ഠിതോ നാമ സത്തോ ധമ്മോ വാ നത്ഥീതി സങ്ഖാരലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി പവത്തമാനാപി മിച്ഛാദിട്ഠി തഥാപവത്തസങ്ഖാരാരമ്മണാവ. സാ ന ഹോതീതി കമ്മാവിജ്ജാതണ്ഹാദിഭേദം പച്ചയം പടിച്ച സങ്ഖാരലോകസ്സ സമുദയനിബ്ബത്തിം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ, സാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി, ന ഹോതി, നപ്പവത്തതി അവിച്ഛേദേന സങ്ഖാരാനം നിബ്ബത്തിദസ്സനതോ. ലോകനിരോധന്തി സങ്ഖാരലോകസ്സ ഖണികനിരോധം. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗ’’ന്തി. യാ അത്ഥീതി ഹേതുഫലസമ്ബന്ധേന പവത്തമാനസ്സ സന്താനാനുപച്ഛേദസ്സ ഏകത്തഗ്ഗഹണേന സങ്ഖാരലോകേ യാ സസ്സതദിട്ഠി സബ്ബകാലം ലോകോ അത്ഥീതി ഉപ്പജ്ജേയ്യ. സാ ന ഹോതീതി ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം നിരോധസ്സ നവനവാനഞ്ച ഉപ്പാദസ്സ ദസ്സനതോ, സാ സസ്സതദിട്ഠി ന ഹോതി.

ലോകോ സമുദേതി ഏതസ്മാതി ലോകസമുദയോതി ആഹ ‘‘അനുലോമപച്ചയാകാര’’ന്തി. പച്ചയധമ്മാനഞ്ഹി അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയഭാവോ അനുലോമപച്ചയാകാരോ. പടിലോമം പച്ചയാകാരന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തംതംഹേതുനിരോധതോ തംതംഫലനിരോധോ ഹി പടിലോമപച്ചയാകാരോ. യോ ഹി അവിജ്ജാദീനം പച്ചയധമ്മാനം ഹേതുആദിപച്ചയഭാവോ, സോ നിപ്പരിയായതോ ലോകസമുദയോ. പച്ചയുപ്പന്നസ്സ സങ്ഖാരാദികസ്സ. അനുച്ഛേദം പസ്സതോതി അനുച്ഛേദദസ്സനസ്സ ഹേതു. അയമ്പീതി ന കേവലം ഖണതോ ഉദയവയനീഹരണനയോ, അഥ ഖോ പച്ചയതോ ഉദയവയനീഹരണനയോപി.

ഉപഗമനട്ഠേന തണ്ഹാവ ഉപയോ. തഥാ ദിട്ഠുപയോ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ഉപയേഹി ഉപാദാനാദീനം അനത്ഥന്തരതം അതിദിസതി. തഥാ ച പന തേസു ദുവിധതാ ഉപാദീയതി. നനു ച ചത്താരി ഉപാദാനാനി അഞ്ഞത്ഥ വുത്താനീതി? സച്ചം വുത്താനി, താനി ച ഖോ അത്ഥതോ ദ്വേ ഏവാതി ഇധ ഏവം വുത്തം. കാമം ‘‘അഹം മമ’’ന്തി അയഥാനുക്കമേന വുത്തം, യഥാനുക്കമംയേവ പന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആദി-സദ്ദേന പരോപരസ്സ സുഭം അസുഭന്തിആദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തേ ധമ്മേതി തേഭൂമകധമ്മേ. വിനിവിസന്തീതി വിരൂപം നിവിസന്തി, അഭിനിവിസന്തീതി അത്ഥോ. താഹീതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി. വിനിബദ്ധോതി വിരൂപം വിമുച്ചിതും വാ അപ്പദാനവസേന നിയമേത്വാ ബദ്ധോ.

‘‘അഭിനിവേസോ’’തി ഉപയുപാദാനാനം പവത്തിആകാരവിസേസോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘തഞ്ചായന്തി തഞ്ച ഉപയുപാദാന’’ന്തി. ചിത്തസ്സാതി അകുസലചിത്തസ്സ. പതിട്ഠാനഭൂതന്തി ആധാരഭൂതം. ദോസമോഹവസേനപി അകുസലചിത്തപ്പവത്തി തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനിവേസൂപനിസ്സയാ ഏവാതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ അകുസലസ്സ ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനന്തി വുത്താ. തസ്മിന്തി അകുസലചിത്തേ. അഭിനിവിസന്തീതി ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തിആദിനാ അഭിനിവേസനം പവത്തേന്തി. അനുസേന്തീതി ഥാമഗതാ ഹുത്വാ അപ്പഹാനഭാവേന അനുസേന്തി. തദുഭയന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിദ്വയം. ന ഉപഗച്ഛതീതി ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ തണ്ഹാദിട്ഠിഗതിയാ ന ഉപസങ്കമതി ന അല്ലീയതി. ന ഉപാദിയതീതി ന ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതി. ന അധിട്ഠാതീതി ന തണ്ഹാദിട്ഠിഗാഹേന അധിട്ഠായ പവത്തതി. അത്തനിയഗാഹോ നാമ സതി അത്തഗാഹേ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അത്താ മേ’’തി. ഇദം ദുക്ഖഗ്ഗഹണം ഉപാദാനക്ഖന്ധാപസ്സയം തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ദുക്ഖസ്സ അഭാവാതി വുത്തം ‘‘ദുക്ഖമേവാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധമത്തമേവാ’’തി. ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; മ. നി. ൧.൧൨൦; ൩.൩൭൩; വിഭ. ൧൯൦) ഹി വുത്തം. കങ്ഖം ന കരോതീതി സംസയം ന ഉപ്പാദേതി സബ്ബസോ വിചികിച്ഛായ സമുച്ഛിന്ദനതോ.

ന പരപ്പച്ചയേനാതി പരസ്സ അസദ്ദഹനേന. മിസ്സകസമ്മാദിട്ഠിം ആഹാതി നാമരൂപപരിച്ഛേദതോ പട്ഠായ സമ്മാദിട്ഠിയാ വുത്തത്താ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം സമ്മാദിട്ഠിം അവോച. നികൂടന്തോതി നിഹീനന്തോ. നിഹീനപരിയായോ ഹി അയം നികൂട-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ലാമകന്തോ’’തി. പഠമകന്തി ച ഗരഹായം ക-സദ്ദോ. സബ്ബം നത്ഥീതി യഥാസങ്ഖതം ഭങ്ഗുപ്പത്തിയാ നത്ഥി ഏവ, സബ്ബം നത്ഥി ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീതി അധിപ്പായോ. സബ്ബമത്ഥീതി ച യഥാ അസങ്ഖതം അത്ഥി വിജ്ജതി, സബ്ബകാലം ഉപലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. സബ്ബന്തി ചേത്ഥ സക്കായസബ്ബം വേദിതബ്ബം ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧) വിയ. തഞ്ഹി പരിഞ്ഞാഞാണാനം പച്ചയഭൂതം. ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനേ. കിം നിദസ്സേതി? അത്ഥി-സദ്ദേന വുത്തം. ‘‘അത്ഥിത’’ന്തി നിച്ചതം. സസ്സതഗ്ഗാഹോ ഹി ഇധ പഠമോ അന്തോതി അധിപ്പേതോ. ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹോ ദുതിയോതി തദുഭയവിനിമുത്താ ച ഇദപ്പച്ചയതാ. ഏത്ഥ ച ഉപ്പന്നനിരോധകഥനതോ സസ്സതതം, നിരുജ്ഝന്താനം അസതി നിബ്ബാനപ്പത്തിയം യഥാപച്ചയം പുനൂപഗമനകഥനതോ ഉച്ഛേദതഞ്ച അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമേന ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി ഇദപ്പച്ചയതാനയേന. തേന വുത്തം ‘‘ഏതേ…പേ… അന്തേ’’തിആദി.

കച്ചാനഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ധമ്മകഥികസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാപടിലാഭായ. സാ ഹി ജരാമരണസീസേന വുത്തേസു സങ്ഖതധമ്മേസു നിബ്ബിന്ദനാകാരേന പവത്തതി. വിരജ്ജനത്ഥായാതി വിരാഗാനുപസ്സനാപടിലാഭായ. സീലതോ പട്ഠായാതി വിവട്ടസന്നിസ്സിതസീലസമാദാനതോ പട്ഠായ. സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ വിവട്ടസന്നിസ്സിതസീലേ പതിട്ഠിതോ ഉപാസകോപി പഗേവ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു സമ്മാപടിപന്നോ നാമ. തേനാഹ ‘‘യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പടിപന്നോതി വേദിതബ്ബോ’’തി. നിബ്ബാനധമ്മസ്സാതി നിബ്ബാനാവഹസ്സ അരിയസ്സ മഗ്ഗസ്സ. അനുരൂപസഭാവഭൂതന്തി നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ അനുച്ഛവികസഭാവഭൂതം. നിബ്ബിദാതി ഇമിനാ വുട്ഠാനഗാമിനിപരിയോസാനം വിപസ്സനം വദതി. വിരാഗാ നിരോധാതി പദദ്വയേന അരിയമഗ്ഗം, ഇതരേന ഫലം. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഏകേന നയേനാതി പഠമേന നയേന. തത്ഥ ഹി ഭഗവാ തേന ഭിക്ഖുനാ ധമ്മകഥികലക്ഖണം പുച്ഛിതോ തം മത്ഥകം പാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. യോ ഹി വിപസ്സനം മഗ്ഗം അനുപാദാവിമുത്തിം പാപേത്വാ കഥേതും സക്കോതി, സോ ഏകന്തധമ്മകഥികോ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മകഥികസ്സ പുച്ഛാ കഥിതാ’’തി. ദ്വീഹീതി ദുതിയതതിയനയേഹി. തന്തി പുച്ഛം. വിസേസേത്വാതി വിസിട്ഠം കത്വാ. യഥാപുച്ഛിതമത്തമേവ അകഥേത്വാ അപുച്ഛിതമ്പി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിം അനുപാദായ വിമുത്തിസങ്ഖാതം വിസേസം പാപേത്വാ. ഭഗവാ ഹി അപ്പം യാചിതോ ബഹും ദേന്തോ ഉളാരപുരിസോ വിയ ധമ്മകഥികലക്ഖണം പുച്ഛിതോ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന തഞ്ചേവ തതോ ച ഉത്തരിം ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിം അനുപാദാവിമുത്തഞ്ച വിസ്സജ്ജേസി. തത്ഥ ‘‘നിബ്ബിദായ…പേ… ധമ്മം ദേസേതീ’’തി ഇമിനാ ധമ്മദേസനം വാസനാഭാഗിയം കത്വാ ദസ്സേസി. ‘‘നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ നിബ്ബേധഭാഗിയം, ‘‘അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ദേസനം അസേക്ഖഭാഗിയം കത്വാ ദസ്സേസി. തേനാഹ ‘‘സേക്ഖാസേക്ഖഭൂമിയോ നിദ്ദിട്ഠാ’’തി.

ധമ്മകഥികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. ലിങ്ഗേന അചേലകോതി പബ്ബജിതലിങ്ഗേന അചേലകോ. തേന അചേലകചരണേന അചേലോ, ന നിച്ചേലതാമത്തേനാതി ദസ്സേതി. നാമേനാതി ഗോത്തനാമേന കസ്സപോതി. ദേസേതി പവേദേതി സംസയവിഗമനം ഏതേനാതി ദേസോ, നിച്ഛയഹേതൂതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചിദേവ ദേസ’’ന്തിആദി. സോ ഹി സംസയവിഗമനം കരോതീതി കാരണം. ഓകാസന്തി അവസംസന്ദനപദേസം. തേനാഹ ‘‘ഖണം കാല’’ന്തി. അന്തരഘരം അന്തോനിവേസനം. അന്തരേ ഘരാനി ഏതസ്സാതി അന്തരഘരം, അന്തോഗാമോ. യദാകങ്ഖസീതി യം ആകങ്ഖസി. ഇതി ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരേതി. തേനാഹ ‘‘യം ഇച്ഛസീ’’തി. യദാകങ്ഖസീതി യം ആകങ്ഖസി, കസ്സപ, തിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപന്തോപി പുച്ഛസി, യം ആകങ്ഖസി, തമേവ പുച്ഛാതി അത്ഥോ.

‘‘യാവതതിയം പടിക്ഖിപീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘തതിയമ്പി ഖോ’’തിആദിനാ പാഠേന ഭവിതബ്ബം. സോ പന നയവസേന സംഖിത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. യേന കാരണേന ഭഗവാ അചേലകസ്സ തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ ചസ്സ പഞ്ഹം കഥേസി, തം ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഗാരവജനനത്ഥം യാവതതിയം പടിക്ഖിപി തഞ്ച ധമ്മസ്സ സുസ്സൂസായ. ധമ്മഗരുകാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ. സത്താനം ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ യാവതതിയം യാചാപേതീതി വിഭത്തിവിപരിണാമവസേന സാധാരണതോ പദം യോജേത്വാ പുന ‘‘ഏത്തകേന കാലേനാ’’തി കസ്സപസ്സ വസേന യോജേതബ്ബം.

മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. ഭണീതി പുനവചനവസേന കിരിയാപദം വദതി. മാ ഏവം ഭണി, കഥേസീതി അത്ഥോ. ‘‘ഇതി ഭഗവാ അവോചാ’’തി പന സങ്ഗീതികാരവചനം. സയംകതം ദുക്ഖന്തി പുരിസസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനദുക്ഖം, തേന കതം നാമ തസ്സ കാരണസ്സ പുബ്ബേ തേനേവ കമ്മസ്സ ഉപചിതത്താതി അയം നയോ അനവജ്ജോ. ദിട്ഠിഗതികോ പന പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം നിച്ചം കാരകവേദകലക്ഖണം അത്താനം പരികപ്പേത്വാ തസ്സ വസേന ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി പുച്ഛതീതി ഭഗവാ ‘‘മാ ഹേവ’’ന്തി അവോച, തേനാഹ ‘‘സയംകതം ദുക്ഖന്തി വത്തും ന വട്ടതീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച യദി ബാഹിരകേഹി പരികപ്പിതോ അത്താ നാമ കോചി അത്ഥി, സോ ച നിച്ചോ, തസ്സ നിബ്ബികാരതായ, പുരിമരൂപാവിജഹനതോ കസ്സചി വിസേസാധാനസ്സ കാതും അസക്കുണേയ്യതായ അഹിതതോ നിവത്തനത്ഥം, ഹിതേ ച വത്തനത്ഥം ഉപദേസോ ച നിപ്പയോജനോ സിയാ അത്തവാദിനോ. കഥം വാ സോ ഉപദേസോ പവത്തീയതി? വികാരാഭാവതോ. ഏവഞ്ച അത്തനോ അജടാകാസസ്സ വിയ ദാനാദികിരിയാ ഹിംസാദികിരിയാ ച ന സമ്ഭവതി, തഥാ സുഖസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച അനുഭവനബന്ധോ ഏവ അത്തവാദിനോ ന യുജ്ജതി കമ്മബന്ധാഭാവതോ. ജാതിആദീനഞ്ച അസമ്ഭവതോ കുതോ വിമോക്ഖോ. അഥ പന ‘‘ധമ്മമത്തം തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ വിനസ്സതി ച. യസ്സ വസേനായം കിരിയാവോഹാരോ’’തി വദേയ്യ, ഏവമ്പി പുരിമരൂപാവിജഹനേന അവട്ഠിതസ്സ അത്തനോ ധമ്മമത്തന്തി ന സക്കാ സമ്ഭാവേതും. തേ വാ പനസ്സ ധമ്മാ അവത്ഥാഭൂതാ, തതോ അഞ്ഞേ വാ സിയും അനഞ്ഞേ വാ. യദി അഞ്ഞേ, ന താഹി തസ്സ ഉപ്പന്നാഹിപി കോചി വിസേസോ അത്ഥി. യോ ഹി കരോതി പടിസംവേദേതി ചവതി ഉപപജ്ജതി ചാതി ഇച്ഛിതം, തസ്മാ തദത്ഥോ ഏവ യഥാവുത്തദോസോ. കിഞ്ച ധമ്മകപ്പനാപി നിരത്ഥികാ സിയാ. അഥ അനഞ്ഞേ, ഉപ്പാദവിനാസവന്തീഹി അവത്ഥാഹി അനഞ്ഞസ്സ അത്തനോ താസം വിയ ഉപ്പാദവിനാസസമ്ഭവതോ കുതോ നിച്ചതാവകാസോ. താസമ്പി വാ അത്തനോ വിയ നിച്ചതാപത്തീതി ബന്ധവിമോക്ഖാനം അസമ്ഭവോ ഏവാതി ന യുജ്ജതേവായം അത്തവാദോ. തേനാഹ ‘‘അത്താ നാമ കോചി ദുക്ഖസ്സ കാരകോ നത്ഥീതി ദീപേതീ’’തി. പരതോതി ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തിആദികേ പരസ്മിം തിവിധേപി നയേ. അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തി അധിച്ച യദിച്ഛായ കിഞ്ചി കാരണം കസ്സചി വാ പുബ്ബം വിനാ സമുപ്പന്നം. തേനാഹ ‘‘അകാരണേന യദിച്ഛായ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. കസ്മാ ഏവമാഹാതി ഏവം വക്ഖമാനോതി അധിപ്പായോ. അസ്സാതി അചേലസ്സ. അയന്തി ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി. സോധേന്തോതി സയം വിസുദ്ധം കത്വാ പുച്ഛിതമത്ഥം ഏവ അത്തനോ പുച്ഛായ സുദ്ധിം ദസ്സേന്തോ. ലദ്ധിയാ ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി മിച്ഛാഗഹണസ്സ പടിസേധനത്ഥായ.

സോ കരോതീതി സോ കമ്മം കരോതി. സോ പടിസംവേദയതീതി കാരകവേദകാനം അനഞ്ഞത്തദസ്സനപരം ഏതം, ന പന കമ്മകിരിയാഫലാനം പടിസംവേദനാനം സമാനകാലതാദസ്സനപരം. ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. ഖോതി അവധാരണേ. ‘‘സോ ഏവാ’’തി ദസ്സിതോ. അനിയതാദേസാ ഹി ഏതേ നിപാതാ. ആദിതോതി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ആദിമ്ഹിയേവാ’’തി. ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പഗേവ ‘‘സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദയതീ’’തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ ഭവന്തി. സഞ്ഞാവിപല്ലാസതോ ഹി ചിത്തവിപല്ലാസോ, ചിത്തവിപല്ലാസതോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ, തേനാഹ ‘‘ഏവം സതി പച്ഛാ സയംകതം ദുക്ഖന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതീ’’തി. ഏവം സതി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാനം ബ്രൂഹിതോ മിച്ഛാഭിനിവേസോ, യദിദം ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധി. തസ്മാ പടിനിസ്സജ്ജേതും പാപകം ദിട്ഠിഗതന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സയംകതം…പേ… ഏതം പരേതീ’’തി. വട്ടദുക്ഖം അധിപ്പേതം അവിസേസതോ അത്ഥീതി ച വുത്തത്താ. സസ്സതം സസ്സതഗാഹം ദീപേതി പരേസം പകാസേതി, തഥാഭൂതോ ച സസ്സതം ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതീതി. തസ്സാതി ദിട്ഠിഗതികസ്സ. തം ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ഏവം പവത്തം വിപരീതദസ്സനം. ഏതം സസ്സതഗ്ഗഹണം. പരേതി ഉപേതി. തേനാഹ ‘‘കാരകഞ്ച…പേ… അത്ഥോ’’തി. ഏകമേവ ഗണ്ഹന്തന്തി സതിപി വത്ഥുഭേദേ അയോനിസോ ഉപ്പജ്ജനേന ഏകമേവ കത്വാ ഗണ്ഹന്തം.

ഇധ ‘‘ആദിമ്ഹിയേവാ’’തി പദേ. ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പഗേവാതിആദിനാ ഹേത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ യോജനാ – ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പഗേവ അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീതി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ ഭവന്തീതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. ഏവം സതീതി ഏവം മുദുകേ ഉച്ഛേദവിപല്ലാസേ പഠമുപ്പന്നേ സതി പച്ഛാ ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കാരകോതി കമ്മസ്സ കാരകോ. തേന കതന്തി കമ്മകാരകേന കതം. കമ്മുനാ ഹി ഫലസ്സ വോഹാരോ അഭേദോപചാരകത്താ. ഏവന്തി ദിട്ഠിസഹഗതാ വേദനാ സാതസഭാവാ കിലേസപരിളാഹാദിനാ സപരിസ്സയാ സഉപായാസാ, ഏവം. ‘‘പഗേവ ഇതരേ’’തി വുത്തവേദനായ അഭിതുന്നസ്സ വിദ്ധസ്സ. ‘‘വുത്തനയേന യോജേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തം യോജനം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദിമാഹ. ഉച്ഛേദന്തി സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം, വിഭവന്തി അത്ഥോ. അസതോ ഹി വിനാസാസമ്ഭവതോ അത്ഥിഭാവനിബന്ധനോ ഉച്ഛേദോ. യഥാ ഹേതുഫലഭാവേന പവത്തമാനാനം സഭാവധമ്മാനം സതിപി ഏകസന്താനപരിയാപന്നാനം ഭിന്നസന്തതിപതിതേഹി വിസേസേ ഹേതുഫലാനം പരമത്ഥതോ അവിനാഭാവത്താ ഭിന്നസന്താനപതിതാനം വിയ അച്ചന്തഭേദസന്നിട്ഠാനേന നാനത്തനയസ്സ മിച്ഛാഗഹണം ഉച്ഛേദാഭിനിവേസസ്സ കാരണം. ഏവം ഹേതുഫലഭൂതാനം ധമ്മാനം വിജ്ജമാനേപി സഭാവഭേദേ ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതായ ഏകത്തനയേന അച്ചന്താഭേദഗഹണമ്പി കാരണമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘സത്തസ്സാ’’തി വുത്തം പാളിയം. സന്താനവസേന ഹി വത്തമാനേസു ഖന്ധേസു ഘനവിനിബ്ഭോഗാഭാവേന ഏകത്തഗഹണനിബന്ധനോ സത്തഗ്ഗാഹോ, സത്തസ്സ ച അത്ഥിഭാവഗ്ഗാഹനിബന്ധനോ ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹോ, യാവായം അത്താ ന ഉച്ഛിജ്ജതി, താവായം വിജ്ജതിയേവാതി ഗഹണതോ നിരുദയവിനാസോ ഇധ ഉച്ഛേദോതി അധിപ്പേതോതി ‘‘ഉച്ഛേദ’’ന്തി വുത്തം. വിസേസേന നാസോ വിനാസോ, അഭാവോ. സോ പന മംസചക്ഖുപഞ്ഞാചക്ഖൂനം ദസ്സനപഥാതിക്കമോയേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അദസ്സന’’ന്തി. അദസ്സനേ ഹി നാസസദ്ദോ ലോകേ നിരുള്ഹോതി. സഭാവവിഗമോ സഭാവാപഗമോ വിഭവോ. യോ ഹി നിരുദയവിനാസേന ഉച്ഛിജ്ജതി, ന സോ അത്തനോ സഭാവേന തിട്ഠതി.

ഏതേ തേതി വാ യേ ഇമേ തയാ ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ച പുട്ഠേന മയാ ‘‘സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദയതീ’’തിആദിനാ, ‘‘അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീ’’തിആദിനാ ച പടിക്ഖിത്താ സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതാ അന്താ, തേ ഉഭോ അന്തേതി യോജനാ. അഥ വാ ഏതേ തേതി യത്ഥ പുഥൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ അനുപചിതഞാണസമ്ഭാരതായ പരമഗമ്ഭീരം സണ്ഹം സുഖുമം സുഞ്ഞതം അപ്പജാനന്താ സസ്സതുച്ഛേദേ നിമുഗ്ഗാ സീസം ഉക്ഖിപിതും ന വിസഹന്തി, ഏതേ തേ ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാതി യോജനാ. ദേസേതീതി പഠമം താവ അനഞ്ഞസാധാരണേ പടിപത്തിധമ്മേ ഞാണാനുഭാവേന മജ്ഝിമായ പടിപദായ ഠിതോ, കരുണാനുഭാവേന ദേസനാധമ്മേ മജ്ഝിമായ പടിപദായ ഠിതോ ധമ്മം ദേസേതി. ഏത്ഥ ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ കാരണതോ…പേ… നിദ്ദിട്ഠോ, തസ്മാ മജ്ഝിമായ പടിപദായ ഠിതോ ധമ്മം ദേസേതീതി യോജനാ. കാരണതോ ഫലം ദീപിതന്തി യോജനാ, അഭിധേയ്യാനുരൂപഞ്ഹി ലിങ്ഗവചനാനി ഹോന്തി. അസ്സാതി ഫലസ്സ. ന കോചി കാരകോ വാ വേദകോ വാ നിദ്ദിട്ഠോ, അഞ്ഞദത്ഥു പടിക്ഖിത്തോ ഹേതുഫലമത്തതാദസ്സനതോ കേവലം ദുക്ഖക്ഖന്ധഗഹണതോതി. ഏത്താവതാതി ‘‘ഏതേ തേ, കസ്സപ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി ഏത്തകേന താവ പദേന. സേസപഞ്ഹാതി ‘‘സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖ’’ന്തിആദികാ സേസാ ചത്താരോ പഞ്ഹാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഹോ പാളിയം സരൂപേനേവ പടിക്ഖിത്തോതി ന ഉദ്ധതോ. പടിസേധിതാ ഹോന്തീതി തതിയപഞ്ഹോ, താവ പഠമദുതിയപഞ്ഹപടിക്ഖേപേനേവ പടിക്ഖിത്തോ, സോ ഹി പഞ്ഹോ വിസും വിസും പടിക്ഖേപേന ഏകജ്ഝം പടിക്ഖേപേന ച. തേനാഹ ‘‘ഉഭോ…പേ… പടിക്ഖിത്തോ’’തി. ഏത്ഥ ച യസ്സ അത്താ കാരകോ വേദകോ വാ ഇച്ഛിതോ, തേന വിപരിണാമധമ്മോ അത്താ അനുഞ്ഞാതോ ഹോതി. തഥാ ച സതി അനുപുബ്ബധമ്മപ്പവത്തിയാ രൂപാദിധമ്മാനം വിയ, സുഖാദിധമ്മാനം വിയ ചസ്സ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പാദവന്തതാ ആപജ്ജതി. ഉപ്പാദേ ച സതി അവസ്സംഭാവീ നിരോധോതി അനവകാസാ നിച്ചതാതി. തസ്സ ‘‘സയംകത’’ന്തി പഠമപഞ്ഹപടിക്ഖേപോ പച്ഛാ ചേ അത്തനോ നിരുള്ഹസ്സ സമുദയോ ഹോതീതി പുബ്ബേ വിയ അനേന ഭവിതബ്ബം, പുബ്ബേ വിയ വാ പച്ഛാപി. സേസപഞ്ഹാതി തതിയപഞ്ഹാദയോ. തതിയപഞ്ഹോ പടിക്ഖിത്തോതി ഏവഞ്ച തതിയപഞ്ഹോ പടിക്ഖിത്തോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ സതതം സമിതം പച്ചയായത്തസ്സ ദീപനേന ദുക്ഖസ്സ അധിച്ചസമുപ്പന്നതാ പടിക്ഖിത്താ, തതോ ഏവ തസ്സ അജാനനഞ്ച പടിക്ഖിത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൩൯-൪൦; മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧).

യം പരിവാസം സമാദിയിത്വാ പരിവസതീതി യോജനാ. വചനസിലിട്ഠതാവസേനാതി ‘‘ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി യാചന്തേന തേന വുത്തവചനസിലിട്ഠതാവസേന. ഗാമപ്പവേസനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന നാതിദിവാപടിക്കമനം, നവേസിയാദിഗോചരതാ, സബ്രഹ്മചാരീനം കിച്ചേസു ദക്ഖതാദി, ഉദ്ദേസാദീസു തിബ്ബച്ഛന്ദതാ, തിത്ഥിയാനം അവണ്ണഭണനേ അത്തമനതാ, ബുദ്ധാദീനം അവണ്ണഭണനേ അനത്തമനതാ, തിത്ഥിയാനം വണ്ണഭണനേ അനത്തമനതാ, ബുദ്ധാദീനം വണ്ണഭണനേ അത്തമനതാതി (മഹാവ. ൮൭) ഇമേസം സങ്ഗഹോ. അട്ഠ വത്താനീതി ഇമാനി അട്ഠ തിത്ഥിയവത്താനി പൂരേന്തേന. ഏത്ഥ ച നാതികാലേന ഗാമപ്പവേസനാ തത്ഥ വിസുദ്ധകായവചീസമാചാരേന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നാതിദിവാപടിക്കമനന്തി ഇദമേകം വത്തം.

അയമേത്ഥ പാഠോതി ഏതസ്മിം കസ്സപസുത്തേ അയം പാഠോ. അഞ്ഞത്ഥാതി സീഹനാദസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൦൨-൪൦൩). ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാതി യഥാ സുവണ്ണം നിഘംസിത്വാ അധികരണിയാ കോട്ടേത്വാ നിദ്ദോസമേവ ഗയ്ഹതി, ഏവം പരിവാസവത്തചരണേന ഘംസിത്വാ സുദ്ധഭാവവീമംസനേന കോട്ടേത്വാ സുദ്ധോ ഏവ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇധ ഗയ്ഹതി. തിബ്ബച്ഛന്ദതന്തി സാസനം അനുപവിസിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയവാസേ തിബ്ബച്ഛന്ദതം ദള്ഹതരാഭിരുചിതം. അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസീതി നാമഗോത്തേന അപാകടം ഏകം ഭിക്ഖും ആണാപേസി ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദായ ഉപനിസ്സയാഭാവതോ. ഗണേ നിസീദിത്വാതി ഭിക്ഖൂ അത്തനോ സന്തികേ പത്താസനവസേന ഗണേ നിസീദിത്വാ.

അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. തിമ്ബരുകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. യസ്മാ തിമ്ബരുകോ ‘‘വേദനാ അത്താ. അത്താവ വേദയതീ’’തി ഏവംലദ്ധികോ, തസ്മാ തായ ലദ്ധിയാ ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി വദതി, തം പടിസംഹരിതും ഭഗവാ ‘‘സാ വേദനാ’’തിആദിം അവോച. തേനാഹ ‘‘സാ വേദനാതിആദി സയംകതം സുഖദുക്ഖന്തി ലദ്ധിയാ നിസേധനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. ഏത്ഥാപീതി ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ. തത്രാതി യം വുത്തം ‘‘സാ വേദനാ…പേ… സുഖദുക്ഖ’’ന്തി, തസ്മിം പാഠേ. ആദിമ്ഹിയേവാതി ഏത്ഥ ഭുമ്മവചനേന ‘‘ആദിതോ’’തി തോ-സദ്ദോ ന നിസ്സക്കവചനേ. ഏവ-കാരേന ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണേതി ദസ്സേതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം അനന്തരസുത്തേ വുത്തമേവ. തത്ഥ പന ‘‘വേദനാതോ അഞ്ഞോ അത്താ, വേദനായ കാരകോ’’തി ലദ്ധികസ്സ ദിട്ഠിഗതികസ്സ വാദോ പടിക്ഖിത്തോ, ഇധ ‘‘വേദനാ അത്താ’’തി ഏവംലദ്ധികസ്സാതി അയമേവ വിസേസോ. തേനാഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി സതി വേദനായ ഏവ വേദനാ കതാ ഹോതീ’’തിആദി. ഇമിസ്സാതി യായ വേദനായ സുഖദുക്ഖം കതം, ഇമിസ്സാ. പുബ്ബേപീതി സസ്സതാകാരതോ പുബ്ബേപി. പുരിമഞ്ഹി അത്ഥന്തി അനന്തരസുത്തേ വുത്തം അത്ഥം. അട്ഠകഥായന്തി പോരാണട്ഠകഥായം. തന്തി പുരിമസുത്തേ വുത്തമത്ഥം. അസ്സാതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ. യസ്മാ തിമ്ബരുകോ ‘‘വേദനാവ അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഹം സാ വേദനാ…പേ… ന വദാമീ’’തി.

അഞ്ഞാ വേദനാതിആദീസുപി യം വത്തബ്ബം, തം അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയമേവ. കാരകവേദനാതി കത്തുഭൂതവേദനാ. വേദനാസുഖദുക്ഖന്തി വേദനാഭൂതസുഖദുക്ഖം കഥിതം, ന വട്ടസുഖദുക്ഖം. ‘‘വിപാകസുഖദുക്ഖമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം ‘‘സയംകതം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിവചനതോ.

തിമ്ബരുകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. അവിജ്ജാ നീവരണാ ഭവാദി-ആദീനവസ്സ നിവാരിതപടിച്ഛാദികാ ഏതസ്സാതി അവിജ്ജാനീവരണോ, അവിജ്ജായ നിവുതോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജായ നിവാരിതസ്സാ’’തി. അയം കായോതി ബാലസ്സ അപ്പഹീനകിലേസസ്സ പച്ചുപ്പന്നം അത്തഭാവം രക്ഖം കത്വാ അവിജ്ജായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേ അയാഥാവദസ്സനവസേന തണ്ഹായ പടിലദ്ധചിത്തസ്സ തംതംഭവൂപഗാ സങ്ഖാരാ സങ്ഖരീയന്തി. തേഹി ച അത്തഭാവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി, തസ്മാ അയഞ്ച അവിജ്ജായ കായോ നിബ്ബത്തോതി. അസ്സാതി ബാലസ്സ. അയം അത്ഥോതി ‘‘അയം കായോ നാമരൂപന്തി ച വുത്തോ’’തി അത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ ഉപാദാനക്ഖന്ധസളായതനസങ്ഗഹതോ തേസം ധമ്മാനം. ഏവമേതം ദ്വയന്തി ഏവം അവിജ്ജായ നിവാരിതത്താ, തണ്ഹായ ച സംയുത്തത്താ ഏവം സപരസന്താനഗതസവിഞ്ഞാണകകായസങ്ഖാതം ദ്വയം ഹോതി. അഞ്ഞത്ഥാതി സുത്തന്തരേസു. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫-൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൫; ൪.൬൦-൬൧; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനാനി ഭിന്ദിത്വാ ചക്ഖുരൂപാദിദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ, ഇധ പന അഭിന്ദിത്വാ ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ ‘‘ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ’’തി, തസ്മാ മഹാദ്വയം നാമ കിരേതം അനവസേസതോ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനാനം ഗഹിതത്താ. അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനീതി ഏത്ഥാപി ഹി സളായതനാനി സങ്ഗഹിതാനേവ. ഫസ്സകാരണാനീതി ഫസ്സപവത്തിയാ പച്ചയാനി. യേഹീതി ഹേതുദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘യേഹി കാരണഭൂതേഹീ’’തി. ഫസ്സോ ഏവ ഫുസനകിച്ചോ, ന ഫസ്സായതനാനീതി വുത്തം ‘‘ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ’’തി. പരിപുണ്ണവസേനാതി അവേകല്ലവസേന. അപരിപുണ്ണായതനാനം ഹീനാനി ഫസ്സസ്സ കാരണാനി ഹോന്തി, തേസം വിയാതി ‘‘ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി വുത്തം. കായനിബ്ബത്തനാദിമ്ഹീതി സവിഞ്ഞാണകസ്സ കായസ്സ നിബ്ബത്തനം കായനിബ്ബത്തനം, കായോ വാ നിബ്ബത്തതി ഏതേനാതി കായനിബ്ബത്തനം, കിലേസാഭിസങ്ഖാരാ. ആദിസദ്ദേന ഫസ്സസളായതനാദിസങ്ഗഹോ. അധികം പയസതി പയുഞ്ജതി ഏതേനാതി അധിപ്പയാസോ, വിസേസകാരണന്തി ആഹ ‘‘അധികപയോഗോ’’തി.

ഭഗവാ അമ്ഹാകം ഉപ്പാദകഭാവേന മൂലഭാവേന ഭഗവംമൂലകാ. ഇമേ ധമ്മാതി ഇമേ കാരണധമ്മാ. യേഹി മയം ബാലപണ്ഡിതാനം സമാനേപി കായനിബ്ബത്തനാദിമ്ഹി വിസേസം ജാനേയ്യാമ, തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ’’തിആദി. ആജാനാമാതി അഭിമുഖം പച്ചക്ഖതോ ജാനാമ. പടിവിജ്ഝാമാതി തസ്സേവ വേവചനം, അധിഗച്ഛാമാതി അത്ഥോ. നേതാതി അമ്ഹാകം സന്താനേ പാപേതാ. വിനേതാതി യഥാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ ഹോതി, ഏവം വിസേസതോ നേതാ, തദങ്ഗവിനയാദിവസേന വാ വിനേതാ. അനുനേതാതി അനുരൂപം നേതാ. അന്തരന്തരാ യഥാധമ്മപഞ്ഞത്തിയാ പഞ്ഞാപിതാനം ധമ്മാനം അനുരൂപതോ ദസ്സനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘യഥാസഭാവതോ …പേ… ദസ്സേതാ’’തി. ആപാഥം ഉപഗച്ഛന്താനം ഭഗവാ പടിസരണം സമോസരണട്ഠാനന്തി ഭഗവംപടിസരണാ ധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ചതുഭൂമകധമ്മാ’’തിആദി. പടിസരതി പടിവിജ്ഝതീതി പടിസരണം, തസ്മാ പടിവിജ്ഝനവസേന ഭഗവാ പടിസരണം ഏതേസന്തി ഭഗവംപടിസരണാ. തേനാഹ ‘‘അപി ചാ’’തിആദി. ഫസ്സോ ആഗച്ഛതീതി പടിവിജ്ഝനകവസേന ഫസ്സോ ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ആപാഥം ആഗച്ഛന്തോയേവ സോ അത്ഥതോ ‘‘അഹം കിന്നാമോ’’തി നാമം പുച്ഛന്തോ വിയ, ഭഗവാ ചസ്സ നാമം കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഹം ഭഗവാ’’തിആദി. ഉപട്ഠാതൂതി ഞാണസ്സ പച്ചുപട്ഠാതു. ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോ ഏവ ഭാഗോ ഹോതു, ഭഗവാവ നം അത്തനോ ഭാഗം കത്വാ വിസ്സജ്ജേതൂതി അത്ഥോ, ഭഗവതോ ഭാഗോ യദിദം ധമ്മസ്സ അക്ഖാനം, അമ്ഹാകം പന സവനം ഭാഗോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി സദ്ദലക്ഖണേന സമേതി. കേചി പന പടിഭാതൂതി അത്ഥം വദന്തി ഞാണേന ദിസ്സതു ദേസീയതൂതി വാ അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ’’തി.

ബാലസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ച കായസ്സ നിബ്ബത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച. തേനാഹ ‘‘കമ്മം…പേ… നിരുദ്ധാ’’തി. ജവാപേത്വാതി ഗഹിതജവനം കത്വാ, യഥാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും സമത്ഥം ഹോതി, ഏവം കത്വാ. യദി നിരുദ്ധാ, കഥം അപ്പഹീനാതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനേവ ഓസധാനി, തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി ച. ദുക്ഖക്ഖയായാതി തദത്ഥവിസേസനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘ഖയത്ഥായാ’’തി. പടിസന്ധികായന്തി പടിസന്ധിഗഹണപുബ്ബകം കായം. പാളിയം ‘‘ബാലേനാ’’തി കരണവചനം നിസ്സക്കേതി ആഹ ‘‘ബാലതോ’’തി. ഭാവിനാ സഹ പടിസന്ധിനാ സപ്പടിസന്ധികോ. യോ പന ഏകന്തതോ തേനത്തഭാവേന അരഹത്തം പത്തും ഭബ്ബോ, സോ ഭാവിനാ പടിസന്ധിനാ ‘‘അപ്പടിസന്ധികോ’’തി, തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘സപ്പടിസന്ധികോ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി വുത്തം, സോ ച യാവ അരിയഭൂമിം ന ഓക്കമതി, താവ ബാലധമ്മസമങ്ഗീ ഏവാതി കത്വാ ‘‘സബ്ബോപി പുഥുജ്ജനോ ബാലോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി ‘‘അപ്പടിസന്ധികോ ഖീണാസവോ പണ്ഡിതോ’’തി ഖീണാസവ-സദ്ദേന അപ്പടിസന്ധികോ വിസേസിതോ. യദി ഏവം സേക്ഖാ കഥന്തി ആഹ ‘‘സോതാപന്നാ’’തിആദി. തേ ഹി സിഖാപത്തപണ്ഡിച്ചഭാവലക്ഖണാഭാവതോ പണ്ഡിതാതി ന വത്തബ്ബാ ഖീണാസവാ വിയ, ബലവതരാനം പന ബാലധമ്മാനം പഹീനത്താ ബാലാതിപി ന വത്തബ്ബാ പുഥുജ്ജനാ വിയ. ഭജിയമാനാ പന ചതുസച്ചസമ്പടിവേധം ഉപാദായ പണ്ഡിതപക്ഖം ഭജന്തി, ന ബാലപക്ഖം വുത്തകാരണേനാതി.

ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. സബ്ബമ്പി സങ്ഖതം അപ്പടിച്ച ഉപ്പന്നം നാമ നത്ഥീതി പച്ചയധമ്മോപി അത്തനോ പച്ചയധമ്മം ഉപാദായ പച്ചയുപ്പന്നോ, തഥാ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോപി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നം ഉപാദായ പച്ചയധമ്മോതി യഥാരഹം ധമ്മാനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാ. യേസം വിനേയ്യാനം പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായേവ സുബോധതോ ഉപട്ഠാതി, തേസം വസേന സുട്ഠു വിഭാഗം കത്വാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോ. യേസം പന വിനേയ്യാനം തദുഭയസ്മിം വിഭജ്ജ സുതേ ഏവ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, തേ സന്ധായ ഭഗവാ തദുഭയം വിഭജ്ജ ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പടിച്ചസമുപ്പന്നേ ച ധമ്മേ’’തി ഇമം ദേസനം ആരഭീതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘സത്ഥാ ഇമസ്മിം സുത്തേ’’തിആദിമാഹ. പച്ചയസ്സ ഭാവോ പച്ചയത്തം, പച്ചയനിബ്ബത്തതാ. അസഭാവധമ്മേ ന ലബ്ഭതീതി ‘‘സഭാവധമ്മേ’’തി വുത്തം. നനു ച ജാതി ജരാ മരണഞ്ച സഭാവധമ്മോ ന ഹോതി, യേസം പന ഖന്ധാനം ജാതി ജരാ മരണഞ്ച, തേ ഏവ സഭാവധമ്മാ, അഥ കസ്മാ ദേസനായ തേ ഗഹിതാതി? നായം ദോസോ, ജാതി ജരാ മരണഞ്ഹി പച്ചയനിബ്ബത്താനം സഭാവധമ്മാനം വികാരമത്തം, നഞ്ഞേസം, തസ്മാ തേ ഗഹിതാതി. ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനന്തി ന വിനേയ്യപുഗ്ഗലാനം മഗ്ഗഫലുപ്പത്തി വിയ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണുപ്പത്തി തഥാഗതുപ്പാദായത്താ, അഥ ഖോ സാ തഥാഗതാനം ഉപ്പാദേപി അനുപ്പാദേപി ഹോതിയേവ. തസ്മാ സാ കാമം അസങ്ഖതാ വിയ ധാതു ന നിച്ചാ, തഥാപി ‘‘സബ്ബകാലികാ’’തി ഏതേന ജാതിപച്ചയതോ ജരാമരണുപ്പത്തീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ജാതിയേവ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ’’തി. ജാതിപച്ചയാതി ച ജാതിസങ്ഖാതപച്ചയാ. ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. ഠിതാവ സാ ധാതു, യായം ഇദപ്പച്ചയതാ ജാതിയാ ജരാമരണസ്സ പച്ചയതാ തസ്സ ബ്യഭിചാരാഭാവതോ. ഇദാനി ന കദാചി ജാതി ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി ഹോതിയേവാതി ജരാമരണസ്സ പച്ചയഭാവേ നിയമേതി. ഉഭയേനപി യഥാവുത്തസ്സ പച്ചയഭാവോ യത്ഥ ഹോതി, തത്ഥ അവസ്സംഭാവിതം ദസ്സേതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തി. ദ്വീഹി പദേഹി. തിട്ഠന്തീതി യസ്സ വസേന ധമ്മാനം ഠിതി, സാ ഇദപ്പച്ചയതാ ധമ്മട്ഠിതതാ. ധമ്മേതി പച്ചയുപ്പന്നേ ധമ്മേ. നിയമേതി വിസേസേതി. ഹേതുഗതവിസേസസമായോഗോ ഹി ഹേതുഫലസ്സ ഏവം ധമ്മതാനിയാമോ ഏവാതി.

അപരോ നയോ – ഠിതാവ സാ ധാതൂതി യായം ജരാമരണസ്സ ഇദപ്പച്ചയതാ ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി, ഏസാ ധാതു ഏസ സഭാവോ. തഥാഗതാനം ഉപ്പാദതോ പുബ്ബേ ഉദ്ധഞ്ച അപ്പടിവിജ്ഝിയമാനോ, മജ്ഝേ ച പടിവിജ്ഝിയമാനോ ന തഥാഗതേഹി ഉപ്പാദിതോ, അഥ ഖോ സമ്ഭവന്തസ്സ ജരാമരണസ്സ സബ്ബകാലം ജാതിപച്ചയതോ സമ്ഭവോതി ഠിതാവ സാ ധാതു, കേവലം പന സയമ്ഭുഞാണേന അഭിസമ്ബുജ്ഝനതോ ‘‘അയം ധമ്മോ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി പവേദനതോ ച തഥാഗതോ ‘‘ധമ്മസാമീ’’തി വുച്ചതി, ന അപുബ്ബസ്സ ഉപ്പാദനതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തി. സാ ഏവ ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഏത്ഥ വിപല്ലാസാഭാവതോ ഏവം അവബുജ്ഝമാനസ്സ ഏതസ്സ സഭാവസ്സ, ഹേതുനോ വാ തഥേവ ഭാവതോ ഠിതതാതി ധമ്മട്ഠിതതാ, ജാതി വാ ജരാമരണസ്സ ഉപ്പാദട്ഠിതി പവത്തആയൂഹന-സംയോഗ-പലിബോധ-സമുദയ-ഹേതുപച്ചയട്ഠിതീതി തദുപ്പാദാദിഭാവേനസ്സാ ഠിതതാ ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ’’തി ഫലം പതി സാമത്ഥിയതോ ഹേതുമേവ വദതി. ധാരീയതി പച്ചയേഹീതി വാ ധമ്മോ, തിട്ഠതി തത്ഥ തദായത്തവുത്തിതായ ഫലന്തി ഠിതി, ധമ്മസ്സ ഠിതി ധമ്മട്ഠിതി. ധമ്മോതി വാ കാരണം പച്ചയഭാവേന ഫലസ്സ ധാരണതോ, തസ്സ ഠിതി സഭാവോ, ധമ്മതോ ച അഞ്ഞോ സഭാവോ നത്ഥീതി ധമ്മട്ഠിതി, പച്ചയോ. തേനാഹ ‘‘പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൪). ധമ്മട്ഠിതി ഏവ ധമ്മട്ഠിതതാ. സാ ഏവ ധാതു ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഇമസ്സ സഭാവസ്സ, ഹേതുനോ വാ അഞ്ഞഥത്താഭാവതോ, ‘‘ന ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി വിഞ്ഞായമാനസ്സ ച തബ്ഭാവാഭാവതോ നിയാമതാ വവത്ഥിതഭാവോതി ധമ്മനിയാമതാ. ഫലസ്സ വാ ജരാമരണസ്സ ജാതിയാ സതി സമ്ഭവോ ധമ്മേ ഹേതുമ്ഹി ഠിതതാതി ധമ്മട്ഠിതതാ, അസതി അസമ്ഭവോ ധമ്മനിയാമതാതി ഏവം ഫലേന ഹേതും വിഭാവേതി, തം ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തിആദിനാ വുത്തം. ഇമേസം ജരാമരണാദീനം പച്ചയതാസങ്ഖാതം ഇദപ്പച്ചയതം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി പച്ചക്ഖകരണേന അഭിമുഖം ബുജ്ഝതി യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝതി, തതോ ഏവ അഭിസമേതി അഭിമുഖം സമാഗച്ഛതി, ആദിതോ കഥേന്തോ ആചിക്ഖതി, ഉദ്ദിസതീതി അത്ഥോ. തമേവ ഉദ്ദേസം പരിയോസാപേന്തോ ദേസേതി. യഥാഉദ്ദിട്ഠമത്തം നിദ്ദിസനവസേന പകാരേഹി ഞാപേന്തോ പഞ്ഞാപേതി. പകാരേഹി ഏവ പതിട്ഠപേന്തോ പട്ഠപേതി. യഥാനിദ്ദിട്ഠം പടിനിദ്ദേസവസേന വിവരതി വിഭജതി. വിവടഞ്ഹി വിഭത്തഞ്ച അത്ഥം ഹേതൂദാഹരണദസ്സനേഹി പാകടം കരോന്തോ ഉത്താനീകരോതി. ഉത്താനീകരോന്തോ തഥാ പച്ചക്ഖഭൂതം കത്വാ നിഗമനവസേന പസ്സഥാതി ചാഹ.

ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തിആദീസൂതി ജാതിആദീനം ജരാമരണപച്ചയഭാവേസു. തേഹി തേഹി പച്ചയേഹീതി യാവതകേഹി പച്ചയേഹി യം ഫലം ഉപ്പജ്ജമാനാരഹം, അവികലേഹി തേഹേവ തസ്സ ഉപ്പത്തി, ന ഊനാധികേഹീതി. തേനാഹ ‘‘അനൂനാധികേഹേവാ’’തി. യഥാ തം ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരേഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോതി. തേന തംതംഫലനിപ്ഫാദനേ തസ്സാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ തപ്പകാരതാ തഥതാതി വുത്താതി ദസ്സേതി. സാമഗ്ഗിന്തി സമോധാനം, സമവായന്തി അത്ഥോ. അസമ്ഭവാഭാവതോതി അനുപ്പജ്ജനസ്സ അഭാവതോ. തഥാവിധപച്ചയസാമഗ്ഗിയഞ്ഹി സതിപി ഫലസ്സ അനുപ്പജ്ജനേ തസ്സാവിതഥതാ സിയാ. അഞ്ഞധമ്മപച്ചയേഹീതി അഞ്ഞസ്സ ഫലധമ്മസ്സ പച്ചയേഹി. അഞ്ഞധമ്മാനുപ്പത്തിതോതി തതോ അഞ്ഞസ്സ ഫലധമ്മസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. ന ഹി കദാചി ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരേഹി സോതവിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ അത്ഥി. യദി സിയാ, തസ്സാ സാമഗ്ഗിയാ അഞ്ഞഥതാ നാമ സിയാ, ന ചേതം അത്ഥീതി ‘‘അനഞ്ഞഥതാ’’തി വുത്തം. പച്ചയതോതി പച്ചയഭാവതോ. പച്ചയസമൂഹതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാതി താ-സദ്ദേന പദം വഡ്ഢിതം യഥാ ‘‘ദേവോയേവ ദേവതാ’’തി, ഇദപ്പച്ചയാനം സമൂഹോ ഇദപ്പച്ചയതാതി സമൂഹത്ഥോ താസദ്ദോ യഥാ ‘‘ജനാനം സമൂഹോ ജനതാ’’തി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ന നിച്ചം സസ്സതന്തി അനിച്ചം. ജരാമരണം ന അനിച്ചം സങ്ഖാരാനം വികാരഭാവതോ അനിപ്ഫന്നത്താ, തഥാപി ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പരിയായേന വുത്തം. ഏസ നയോ സങ്ഖതാദീസുപി. സമാഗന്ത്വാ കതം സഹിതേഹേവ പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബതോ യഥാസഭാവം സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതം. പച്ചയാരഹം പച്ചയം പടിച്ച ന വിനാ തേന സഹിതസമേതമേവ ഉപ്പന്നന്തി പടിച്ചസമുപ്പന്നം. തേനാഹ ‘‘പച്ചയേ നിസ്സായ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ഖയസഭാവന്തി ഭിജ്ജനസഭാവം. വിഗച്ഛനകസഭാവന്തി സകഭാവതോ അപഗച്ഛനകസഭാവം. വിരജ്ജനകസഭാവന്തി പലുജ്ജനകസഭാവം. നിരുജ്ഝനകസഭാവന്തി ഖണഭങ്ഗവസേന പഭങ്ഗുസഭാവം. വുത്തനയേനാതി ജരായ വുത്തനയേന. ജനകപ്പച്ചയാനം കമ്മാദീനം. കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേതി ഏത്ഥ കിച്ചാനുഭാവോ നാമ യഥാ പവത്തമാനേ പച്ചയേ തസ്സ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ പവത്തി, ഏവം സന്തസ്സ പവത്തനക്ഖണേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മിം ഖണേ പച്ചയോ അത്തനോ ഫലുപ്പാദനം പതി ബ്യാവടോ നാമ ഹോതി, ഇമസ്മിം ഖണേ യേ ധമ്മാ രൂപാദയോ ഉപലബ്ഭന്തി തതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ ച അനുപലബ്ഭമാനാ, തേസം തതോ ഉപ്പത്തി നിദ്ധാരീയതി, ഏവം ജാതിയാപി സാ നിദ്ധാരേതബ്ബാ തംഖണൂപലദ്ധതോതി. യദി ഏവം നിപ്പരിയായതോവ ജാതിയാ കുതോചി ഉപ്പത്തി സിദ്ധി, അഥ കസ്മാ ‘‘ഏകേന പരിയായേനാ’’തി വുത്തന്തി? ജായമാനധമ്മാനം വികാരഭാവേന ഉപലദ്ധബ്ബത്താ. യദി നിപ്ഫന്നധമ്മാ വിയ ജാതി ഉപലബ്ഭേയ്യ, നിപ്പരിയായതോവ തസ്സാ കുതോചി ഉപ്പത്തി സിയാ, ന ചേവം ഉപലബ്ഭതി, അഥ ഖോ അനിപ്ഫന്നത്താ വികാരഭാവേന ഉപലബ്ഭതി. തസ്മാ ‘‘ഏകേന പരിയായേനേത്ഥ അനിച്ചാതിആദീനി യുജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം. ന പന ജരാമരണേ, ജനകപ്പച്ചയാനം കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ തസ്സ അലബ്ഭനതോ. തേനേവ ‘‘ഏത്ഥ ച അനിച്ചന്തി…പേ… അനിച്ചം നാമ ജാത’’ന്തി വുത്തം.

സവിപസ്സനായാതി ഏത്ഥ സഹ-സദ്ദോ അപ്പധാനഭാവദീപനോ ‘‘സമക്ഖികം, സമകസ’’ന്തിആദീസു വിയ. അപ്പധാനഭൂതാ ഹി വിപസ്സനാ, യഥാഭൂതദസ്സനമഗ്ഗപഞ്ഞാ പജാനാതി. ‘‘പുരിമം അന്ത’’ന്തി വുച്ചമാനേ പച്ചുപ്പന്നഭാവസ്സപി ഗഹണം സിയാതി ‘‘പുരിമം അന്തം അതീത’’ന്തി വുത്തം. വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ചാതി സസ്സതാസങ്കം നിസ്സായ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തി അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം, അധിച്ചസമുപ്പത്തിആസങ്കം നിസ്സായ ‘‘യതോ പഭുതി അഹം, തതോ പുബ്ബേ ന നു ഖോ അഹോസി’’ന്തി അതീതേ അത്തനോ അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. കസ്മാ? വിചികിച്ഛായ ആകാരദ്വയാവലമ്ബനതോ. തസ്സാ പന അതീതവത്ഥുതായ ഗഹിതത്താ സസ്സതാധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരനിസ്സിതതാ ദസ്സിതാ ഏവ. ആസപ്പനപരിസപ്പനപവത്തികം കത്ഥചിപി അപ്പടിവത്തിഹേതുഭൂതം വിചികിച്ഛം കസ്മാ ഉപ്പാദേതീതി ന വിചാരേതബ്ബമേതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിംകാരണന്തി ന വത്തബ്ബ’’ന്തി. കാരണം വാ വിചികിച്ഛായ അയോനിസോമനസികാരോ, തസ്സ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനഭാവോ, അരിയാനം അദസ്സാവിതാ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ജാതിലിങ്ഗുപപത്തിയോതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദിജാതിം, ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാദിലിങ്ഗം, ദേവമനുസ്സാദിഉപപത്തിഞ്ച. നിസ്സായാതി ഉപാദായ. തസ്മിം കാലേ യം സന്താനം മജ്ഝിമം പമാണം, തേന യുത്തോ പമാണികോ, തദഭാവതോ അധികഭാവതോ വാ ‘‘അപ്പമാണികോ’’തി വേദിതബ്ബോ. കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ. തേ ഹി ‘‘കഥം നു ഖോ’’തി ഇസ്സരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ പുബ്ബകതേന വാ അഹേതുതോ വാ നിബ്ബത്തോതി ചിന്തേതീതി വദന്തി. അഹേതുതോ നിബ്ബത്തികങ്ഖാപി ഹി ഹേതുപരാമസനമേവാതി. പരമ്പരന്തി പുബ്ബാപരപ്പവത്തിം. അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനം, തഞ്ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം. വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ചാതി സസ്സതാസങ്കം നിസ്സായ ‘‘ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം, ഉച്ഛേദാസങ്കം നിസ്സായ ‘‘യസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ ഉച്ഛേദനകങ്ഖാ, തതോ പരം നു ഖോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അനാഗതേ അത്തനോ അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം.

പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനന്തി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ ‘‘പടിസന്ധിമാദിം കത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഇദം കഥം, ഇദം കഥ’’ന്തി പവത്തനതോ കഥംകഥാ, വിചികിച്ഛാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി കഥംകഥീ. തേനാഹ ‘‘വിചികിച്ഛീ’’തി. കാ ഏത്ഥ ചിന്താ? ഉമ്മത്തകോ വിയ ബാലപുഥുജ്ജനോതി പടികച്ചേവ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തം മഹാമാതായ പുത്തം. മുണ്ഡേസുന്തി മുണ്ഡേന അനിച്ഛന്തം ജാഗരണകാലേ ന സക്കാതി സുത്തം മുണ്ഡേസും കുലധമ്മവസേന യഥാ ഏകച്ചേ കുലതാപസാ. രാജഭയേനാതി ച വദന്തി. സീതിഭൂതന്തി ഇദം മധുരകഭാവപ്പത്തിയാ കാരണവചനം. ‘‘സേതഭൂത’’ന്തിപി പാഠോ, ഉദകേ ചിരട്ഠാനേന സേതഭാവം പത്തന്തി അത്ഥോ.

അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി കണ്ണോ വിയ സൂതപുത്തസഞ്ഞീ, സൂതപുത്തസഞ്ഞീതി സൂരിയദേവപുത്തസ്സ പുത്തസഞ്ഞീ. ജാതിയാ വിഭാവിയമാനായ ‘‘അഹ’’ന്തി തസ്സ അത്തനോ പരാമസനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏവമ്പി സിയാ കങ്ഖാ’’തി. മനുസ്സാപി ച രാജാനോ വിയാതി മനുസ്സാപി ച കേചി ഏകച്ചേ രാജാനോ വിയാതി അധിപ്പായോ. വുത്തനയമേവ ‘‘സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായാ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘കഥം നു ഖോസ്മീ’’തി പദേ. അബ്ഭന്തരേ ജീവോതി പരപരികപ്പിതം അന്തരത്താനം വദതി. സോളസംസാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സരീരപരിമാണഅങ്ഗുട്ഠ-യവപരമാണുപരിമാണതാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സത്തപഞ്ഞത്തി ജീവവിസയാതി ദിട്ഠിഗതികാനം മതിമത്തം, പരമത്ഥതോ പന സാ അത്തഭാവവിസയാവാതി ആഹ ‘‘അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാന’’ന്തി. യതായം ആഗതോ, യത്ഥ ച ഗമിസ്സതി, തം ഠാനന്തി അത്ഥോ. സോതാപന്നോ അധിപ്പേതോ വിചികിച്ഛാപഹാനസ്സ ദിട്ഠത്താ. ഇതരേപി തയോതി സകദാഗാമീആദയോ അവാരിതാ ഏവ. ‘‘അയഞ്ച…പേ… സുദിട്ഠാ’’തി നിപ്പദേസതോ സച്ചസംപടിവേധസ്സ ജോതിതത്താ.