൪. കളാരഖത്തിയവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. അജിതമാണവേനാതി സോളസസു ബാവരിയബ്രാഹ്മണപരിചാരകേസു ‘‘അജിതോ’’തി ലദ്ധനാമേന മാണവേന. സങ്ഖാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, സങ്ഖാതാ പരിഞ്ഞാതാ ധമ്മാ യേസം തേ സങ്ഖാതധമ്മാ, പടിവിദ്ധസച്ചാ ഖീണാസവാ. സേക്ഖാ പന വിപാകസ്സ അപരിഞ്ഞാതത്താ ‘‘സങ്ഖാതധമ്മാ’’തി ന വുച്ചന്തി. സേക്ഖധമ്മസമന്നാഗമേന തേ സേക്ഖാ. തേ പന കാമം പുഗ്ഗലപടിലാഭവസേന അനേകസഹസ്സാവ ഹോന്തി, ചതുമഗ്ഗഹേട്ഠിമഫലത്തയസ്സ പന വസേന തംസമങ്ഗിതാസാമഞ്ഞേന ന സത്തജനതോ ഉദ്ധന്തി ആഹ ‘‘സത്ത ജനേ’’തി നിയമേത്വാ വിസേസേതി. സംകിലേസവജ്ജം, തതോ വാ അത്താനം വിയ വിനേയ്യലോകം നിപാതി രക്ഖതീതി നിപകോ, തസ്സ ഭാവോ നേപക്കം, ഞാണന്തി ആഹ ‘‘നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതത്താ നിപകോ’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ അത്ഥോ’’തി ചിന്തേന്തോ പഞ്ഹായ കങ്ഖതി നാമ. ‘‘കഥം ബ്യാകരമാനോ നു ഖോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ന വിരോധേമീ’’തി ചിന്തേന്തോ അജ്ഝാസയം കങ്ഖതി നാമ. സുജാനനീയത്ഥപരിച്ഛേദം കത്വാ ചിന്തനാ ഹേത്ഥ ‘‘കങ്ഖാ’’തി അധിപ്പേതാ, ന വിചികിച്ഛാതി. പഹീനവിചികിച്ഛോ ഹി മഹാഥേരോ ആയസ്മതോ അസ്സജിമഹാഥേരസ്സ സന്തികേയേവ, വിചിനനഭൂതം കുക്കുച്ചസദിസം പനേതം വീമംസനമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പത്തം ആദായ ചരന്തോതി പബ്ബജിതഭാവലക്ഖണം. ധമ്മസേനാപതിഭാവേന വാ മമ പത്തധമ്മദേസനാവാരം ആദായ ചരന്തോതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ജാതന്തി യഥാരഹം പച്ചയതോ ഉപ്പന്നം, സങ്ഖതന്തി അത്ഥോ. പഞ്ഹബ്യാകരണം ഉപട്ഠാസീതി പഞ്ഹസ്സ ബ്യാകരണതാ പടിഭാസി. ‘‘സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തി പാഠോ, അട്ഠകഥായം പന ‘‘സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘പസ്സന്തസ്സാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. തം ‘‘ഭൂതന്തി…പേ… പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ന സമേതി, തസ്മാ യഥാദസ്സിതപാഠോ ഏവ യുത്തോ. യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ നിബ്ബിദാദീനം അത്ഥായാതി സമിതാപേക്ഖധമ്മവസാ പദം വദന്തി. ആഹാരസമ്ഭവന്തി പച്ചയഹേതുകം. സേക്ഖപടിപദാ കഥിതാ ‘‘നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി വചനതോ. ഏസ നയോ നിരോധവാരേപി. നിബ്ബിദാതി കരണേ പച്ചത്തവചനം, വിരാഗാ നിരോധാതി കരണേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബാനി കാരണവചനാനീ’’തി. അനുപാദാതി അനുപാദായ. ഭൂതമിദന്തിആദിമാഹ സബ്ബസുത്തം ആഹച്ചഭാസിതം ജിനവചനമേവ കരോന്തോ.

ഭൂതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കളാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം ജാതിസമുദാഗതം. നിവത്തോതി പുബ്ബേ വട്ടസോതസ്സ പടിസോതം ഗന്തും ആരദ്ധോ, തം അവിസഹന്തോ അനുസോതമേവ ഗച്ഛന്തോ, തതോ നിവത്തോ പരിക്ലേസവിധമേ അസംസട്ഠോ വിയുത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ ചേതനാതി വാ അസ്സാസോ. ഹീനായാവത്തനം നാമ കാമേസു സാപേക്ഖതായ, തത്ഥ ച നിരപേക്ഖതാ തതിയമഗ്ഗാധിഗമേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തയോ മഗ്ഗേ’’തിആദിമാഹ. സാവകപാരമീഞാണം ഥേരസ്സ അരഹത്താധിഗമേന നിപ്ഫന്നം, തസ്മാ തസ്സ തം ഉപരിമകോടിയാ അസ്സാസോ വുത്തോ. ഉഗ്ഘാടിതാതി വിവടാ, വൂപസമിതാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി അരഹത്തപ്പത്തിയം. വിചികിച്ഛാഭാവന്തി നിബ്ബേമതികതം.

ന ഏവം ബ്യാകതാതി ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദികാ ഏവം ഉത്താനകം ന ബ്യാകതാ, പരിയായേന പന ബ്യാകതാ. കേനചീതി കേനചിപി കാരണേന. ഏവം ഉത്താനകം ബ്യാകരിസ്സതി.

തസ്സ പച്ചയസ്സ ഖയാതി തസ്സ കമ്മഭവസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയസ്സ അവിജ്ജായ സഹകാരിതായം സങ്ഗഹിതസ്സ ഖയാ അനുപ്പാദാ നിരോധാ. ഖീണസ്മിന്തി ഖീണേ. അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേ ജാതിയാ യഥാവുത്തേ പച്ചയേ. ജാതിസങ്ഖാതം ഫലം ഖീണം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതന്തി. വിദിതം ഞാതം. ആജാനാതി ചതുസച്ചം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഞാതം അനതിക്കമിത്വാവ പടിവിജ്ഝതീതി അഞ്ഞാ അഗ്ഗമഗ്ഗോ. തദുപചാരേന അഗ്ഗഫലം ഇധ ‘‘അഞ്ഞാ’’ നാമ. പച്ചയോതി ഭവൂപപത്തിയാ പച്ചയോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

മേതി മയാ. അഞ്ഞാസി ആകാരഗ്ഗഹണേന ചിത്താചാരം ജാനാതി. തേനാതി ഭഗവതാ. ബ്യാകരണം അനുമോദിതം പഞ്ഹബ്യാകരണസ്സ വിസയകതഭാവതോ.

അയമസ്സ വിസയോതി അയം വേദനാ അസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സവിസയോ തത്ഥ വിസയഭാവേന പവത്തത്താ. കിഞ്ചാപീതി കിഞ്ചാപി സുഖാ വേദനാ ഠിതിസുഖാ ദുക്ഖാ വേദനാ വിപരിണാമസുഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ. വിപരിണാമകോടിയാതി അനിച്ചഭാവേന സബ്ബാവ വേദനാ ദുക്ഖാ നാമ. സുഖപടിക്ഖേപതോപി ഹി സുഖപീതിയാ ഫരണതായ സുഖാതി തിക്ഖമത്തേന വിപരിണാമദുക്ഖാതി വിപരിണാമതോ അഭാവാധിഗമേന സുഖനിരോധക്ഖണമത്തേന. തഥാ ഹി വുത്തം പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘സുഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. സുഖകാമോ ദുക്ഖം തിതിക്ഖതി. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനഞ്ഹി സുഖവേദനുപരമോ ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാതി, തസ്മായമത്ഥോ വിയോഗേന ദീപേതബ്ബോ. ‘‘ദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തഥാചാഹ പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ നത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. ദുക്ഖവേദനുപരമോ ഹി വുത്താനം സുഖതോ ഉപട്ഠാതി ഏവാതി വദന്തി. തസ്സ യോഗസ്സ വൂപസമേന ‘‘അഹോ സുഖം ജാത’’ന്തി മജ്ഝത്തവേദനായ ജാനനഭാവോ യാഥാവതോ അവബുജ്ഝനം സുഖം. അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ വിജാനന്തസ്സ സുഖം ഹോതി തസ്സ സുഖുമതായ വിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ. യഥാ രൂപാരൂപധമ്മാനം സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച സമ്മദേവ അവബോധോ പരമം സുഖം. തേനാഹ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

അഞ്ഞാണദുക്ഖാതി അജാനനഭാവോ അദുക്ഖമസുഖാവേദനായ ദുക്ഖം. സമ്മാ വിഭാഗജാനനസഭാവോ ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ. ഞാണസമ്പയുത്താ ഹി ഞാണൂപനിസ്സയാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ പസത്ഥാകാരാ, യതോ സാ ഇട്ഠാ ചേവ ഇട്ഠഫലാ ചാതി. അജാനനഭാവോതി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ദുക്ഖന്തി വിദിതോ’’തി പാളി, അട്ഠകഥായം പന വിദിതന്തി പദുദ്ധാരോ കതോ, തം അത്ഥദസ്സനമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വേദനാപരിച്ഛേദജാനനേതി ‘‘തിസ്സോ ഇമാ വേദനാ’’തി ഏവം പരിച്ഛേദതോ ജാനനേ. അഞ്ഞാസീതി കദാ അഞ്ഞാസി? ഇമസ്മിം ദേസനാകാലേതി വദന്തി, പടിവേധകാലേതി പന യുത്തം. യഥാപടിവിദ്ധാ ഹി വേദനാ ഇധ ഥേരേന ദേസിതാതി. ഇമിനാ കാരണേനാതി ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി വേദനാനം അനിച്ചതായ ദുക്ഖഭാവജാനനസങ്ഖാതേന കാരണേന. തംനിമിത്തം ഹിസ്സ വേദനാസു തണ്ഹാ ന ഉപ്പജ്ജതി. അതിപ്പപഞ്ചോതി അതിവിത്ഥാരോ. ദുക്ഖസ്മിം അന്തോഗധം ദുക്ഖപരിയാപന്നത്താ. ദുക്ഖന്തി സബ്ബം വേദയിതം ദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ. ഞാതമത്തേതി യാഥാവതോ അവബുജ്ഝനമത്തേ. തണ്ഹാ ന തിട്ഠതീതി ന സന്തിട്ഠതി നപ്പവത്തതി.

കഥം വിമോക്ഖാതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദേസു വിമുത്താ. ഹേതുമ്ഹി ചേതം നിസ്സക്കവചനന്തി ഹേതുഅത്ഥേന കരണവചനേന അത്ഥമാഹ ‘‘കതരേന വിമോക്ഖേനാ’’തി. കരണത്ഥേപി വാ ഏതം നിസ്സക്കവചനന്തി തഥാ വുത്തം. അഭിനിവേസോതി വിപസ്സനാരമ്ഭോ. ബഹിദ്ധാധമ്മാപി ദട്ഠബ്ബായേവ സബ്ബസ്സപി പരിഞ്ഞേയ്യസ്സ പരിജാനിതബ്ബതോ. ഞാണം പവത്തേത്വാ. തേതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ. വവത്ഥപേത്വാതി സലക്ഖണതോ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ബഹിദ്ധാ ഓതാരേതീതി ബഹിദ്ധാസങ്ഖാരേസു ഞാണം ഓതാരേതി. അജ്ഝത്തം ഓതാരേതീതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ സമ്മസതി. തത്ര തസ്മിം ചതുക്കേ. തേസം വവത്ഥാനകാലേതി തേസം അജ്ഝത്തസങ്ഖാരാനം വിപസ്സനാകാലേ.

സബ്ബുപാദാനക്ഖയാതി സബ്ബസോ ഉപാദാനാനം ഖയാ. കാമം ദിട്ഠിസീലബ്ബതഅത്തവാദുപാദാനാനി പഠമമഗ്ഗേനേവ ഖീയന്തി, കാമുപാദാനം പന അഗ്ഗമഗ്ഗേനാതി തസ്സ വസേന ‘‘സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ’’തി വദന്തോ ഥേരോ അത്തനോ അരഹത്തപത്തിം ബ്യാകരോതി. തേനാഹ ‘‘ആസവാ നാനുസ്സവന്തീ’’തി. സതോതി ഇമിനാ സതിവേപുല്ലപ്പത്തിം ദസ്സേതി. ചക്ഖുതോ രൂപേ സവന്തീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയം തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥിയഞ്ച രൂപാരമ്മണാ ആസവാ പവത്തന്തീതി. കിഞ്ചാപി തത്ഥ കുസലാദീനമ്പി പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരണകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തഥാ സേസവാരേസു. തേനാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരണകഅസുചിമ്ഹി നിരുള്ഹോ ആസവസദ്ദോ. ‘‘അത്താനം നാവജാനാമീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ഓമാനപഹാനം കഥിത’’ന്തി ആഹ. തേന ആസവേസു സമുദായുപലക്ഖണം കഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി സേയ്യമാനാദിപ്പഹാനേന വിനാ ഹീനമാനംയേവ പജഹതി. പജാനനാതി ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി വുത്തപജാനനസമ്പന്നോ ഹോതീതി.

സരൂപഭേദതോപീതി ‘‘ചത്താരോ’’തി ഏവം പരിമാണപരിച്ഛേദതോപി. ഇദം ഭഗവാ ദസ്സേന്തോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി ച ‘‘അയമ്പി ഖോ’’തിആദിവചനം സന്ധായാഹ.

അസമ്ഭിന്നായ ഏവാതി യഥാനിസിന്നായ ഏവ, അവുട്ഠിതായ ഏവാതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥന്തി ദേസനാകുസലാനം ആനന്ദത്ഥേരാദീനം പുഗ്ഗലാനം പസംസനത്ഥം ഉക്കംസനത്ഥം. ധമ്മഥോമനത്ഥന്തി പടിപത്തിധമ്മസ്സ പസംസനത്ഥം. തേപീതി ആനന്ദത്ഥേരാദയോ ഭിക്ഖൂപി. ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ. അത്ഥേതി സീലാദിഅത്ഥേ. ധമ്മേതി പാളിധമ്മേ.

അസ്സാതി ഭഗവതോ. ആനുഭാവം കരിസ്സതി ‘‘ദിവസഞ്ചേപി ഭഗവാ’’തിആദിനാ. നന്തി സാരിപുത്തത്ഥേരം. അഹമ്പി തഥേവ ഥോമേസ്സാമി ‘‘സാ ഹി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ. ഏവം ചിന്തേസീതി ഏവം വക്ഖമാനേന ധമ്മദായാദദേസനായ ചിന്തിതാകാരേന ചിന്തേസി. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഏകജ്ഝാസയായാതി സമാനാധിപ്പായായ. മതിയാതി പഞ്ഞായ. അയം ദേസനാ അഗ്ഗാതി ഭഗവാ ധമ്മസേനാപതിം ഗുണതോ ഏവം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി കത്വാ വുത്തം.

പകാസേത്വാതി ഗുണതോ പാകടം പഞ്ഞാതം കത്വാ സബ്ബസാവകേഹി സേട്ഠഭാവേ ഠപേതുകാമോ. ചിത്തഗതിയാ ചിത്തവസേന കായസ്സ പരിണാമനേന ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി കായസമാനഗതികത്താധിട്ഠാനേന. കഥം പന കായോ ദന്ധപ്പവത്തികോ ലഹുപരിവത്തേന ചിത്തേന സമാനഗതികോ ഹോതീതി? ന സബ്ബഥാ സമാനഗതികോ. യഥേവ ഹി കായവസേന ചിത്തവിപരിണാമനേ ചിത്തം സബ്ബഥാ കായേന സമാനഗതികം ഹോതി. ന ഹി തദാ ചിത്തം സഭാവസിദ്ധേന അത്തനോ ഖണേന അവത്തിത്വാ ദന്ധവുത്തികസ്സ രൂപധമ്മസ്സ ഖണേന വത്തിതും സക്കോതി, ‘‘ഇദം ചിത്തം അയം കായോ വിയ ഹോതൂ’’തി പനാധിട്ഠാനേന ദന്ധഗതികസ്സ കായസ്സ അനുവത്തനതോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി ഹോതി, താവ കായഗതിഅനുലോമേനേവ ഹുത്വാ സന്താനവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം കായഗതിയാ പരിണാമിതം നാമ ഹോതി, ഏവം ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന പഗേവ സുഖലഹുസഞ്ഞായ സമ്പാദിതത്താ അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അവത്തിത്വാ യഥാ ലഹുകതിപയചിത്തവാരേഹേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പതി ഹോതി, ഏവം പവത്തരൂപതാ വിഞ്ഞായതീതി.

അധിപ്പായാനുരൂപമേവ തസ്സ ഭഗവതോ ഥോമനായ കതത്താ. ഇദം നാമ അത്ഥജാതം ഭഗവാ പുച്ഛിസ്സതീതി പുബ്ബേ മയാ അവിദിതം അപസ്സം. ആസയജാനനത്ഥന്തി ‘‘ഏവം ബ്യാകരോന്തേന സത്ഥു അജ്ഝാസയോ ഗഹിതോ ഹോതീ’’തി ഏവം സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം. ദുതിയം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി ദുതിയം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തേനേവ പഠമപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനസ്സ സമ്പടിച്ഛിതഭാവതോ.

ഏതം അഹോസീതി ഏതം പരിവിതക്കനം അഹോസി. അസ്സാതി കളാരഖത്തിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ധമ്മേ ദഹതീതി ധമ്മധാതു, സാവകപാരമീഞാണം, സാവകവിസയേ ധമ്മേ ദഹതി യാഥാവതോ അജിതേ കത്വാ ഠപേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മധാതൂ’’തിആദി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികമേവ വിസയേ. ഗോചരധമ്മേതി ഗോചരഭൂതേ ഞേയ്യധമ്മേ.

കളാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. ഞാണമേവ ഞാണവത്ഥു സമ്പത്തീനം കാരണഭാവതോ. ചതൂസൂതി ചതുസച്ചസ്സ ബോധനവസേന വുത്തേസു ചതൂസു ഞാണേസു. പഠമന്തി ‘‘ജരാമരണേ ഞാണ’’ന്തി ഏവം വുത്തം ഞാണം, യേന ധാരണപരിചയമനസികാരവസേന പവത്തം സബ്ബം ഗണ്ഹി. സന്നിചയഞാണമയം സവനമയം നാമത്വേവ വേദിതബ്ബം. സഭാവതോ പച്ചയതോ ചസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണം സമ്മസനഞാണംത്വേവ വേദിതബ്ബം. ജരാമരണസീസേന ചേത്ഥ ജരാമരണവന്തോവ ധമ്മാ ഗഹിതാ. പടിവേധഞാണന്തി അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝനഞാണം. ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. ഇമസ്സ ഹി ധമ്മസ്സ അധിഗമഹേതു അയം അരിയോ അതീതാനാഗതേ നയേനപി ചതുസച്ചധമ്മേ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി. മഗ്ഗഞാണമേവ പന അതീതാനാഗതേ നയനസദിസം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗഞാണധമ്മേന വാ’’തി ദുതിയവികപ്പോ വുത്തോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘അകാലിക’’ന്തി സമത്ഥിതം ഹോതി.

ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠേനാതി ധമ്മചക്ഖുഭൂതേന ഞാണചക്ഖുനാ അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠേന. പഞ്ഞായ വിദിതേനാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ തഥേവ വിദിതേന. യസ്മാ തഥാ ദിട്ഠം വിദിതം സബ്ബസോ പത്തം മഹാഉപായോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരിയോഗാള്ഹേനാ’’തി. ദിട്ഠേനാതി വാ ദസ്സനേന, ധമ്മം പസ്സിത്വാ ഠിതേനാതി അത്ഥോ. വിദിതേനാതി ചത്താരി സച്ചാനി വിദിത്വാ പാകടാനി കത്വാ ഠിതേന. അകാലികേനാതി ന കാലന്തരവിപാകദായിനാ. പത്തേനാതി ചത്താരി സച്ചാനി പത്വാ ഠിതത്താ ധമ്മം പത്തേന. പരിയോഗാള്ഹേനാതി ചതുസച്ചധമ്മേ പരിയോഗാഹിത്വാ ഠിതേന. അതീതാനാഗതേ നയം നേതീതി അതീതേ ച അനാഗതേ ച നയം നേതി ഹരതി പേസേതി. ഇദം പന പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ചം, സത്ഥാരാ പന മഗ്ഗഞാണം അതീതാനാഗതേ നയനസദിസം കതം തംമൂലകത്താ. അതീതമഗ്ഗസ്സ ഹി പച്ചവേക്ഖണം നാമ ഹോതി, തസ്മാ മഗ്ഗഞാണം നയനസദിസം കതം നാമ ഹോതി, പച്ചവേക്ഖണഞാണേന പന നയം നേതി. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. യഥാ പന തേന നയം നേതി. തം ആകാരം ദസ്സേതും ‘‘യേ ഖോ കേചീ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച നയനുപ്പാദനം നയഞാണസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ച’’ന്തി. കിഞ്ചാപി ‘‘ഇമിനാതി മഗ്ഗഞാണധമ്മേന വാ’’തി വുത്തം, ദുവിധം പന മഗ്ഗഫലഞാണം സമ്മസനഞാണപച്ചവേക്ഖണായ മൂലകാരണം, ന നയനസ്സാതി ദുവിധേന ഞാണധമ്മേനാതി ന ന യുജ്ജതി. തഥാ ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാതത്താ മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതസ്സ വാ ധമ്മസ്സ സച്ചപടിവേധസമ്പയോഗം ഗതത്താ ‘‘നയനം ഹോതൂ’’തി തേന ‘‘ഇമിനാ ധമ്മേനാ’’തി ഞാണസ്സ വിസയഭാവേന ഞാണസമ്പയോഗേന തദഞാതേനാതി ച അത്ഥോ ന ന യുജ്ജതി. അനുഅയേതി ധമ്മഞാണസ്സ അനുരൂപവസേന അയേ ബുജ്ഝനഞാണേ ദിട്ഠാനം അദിട്ഠാനയനതോ അദിട്ഠസ്സ ദിട്ഠതായ ഞാപനതോ ച. തേനാഹ ‘‘ധമ്മഞാണസ്സ അനുഗമനേ ഞാണ’’ന്തി. ഖീണാസവസ്സ സേക്ഖഭൂമി നാമ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണോ. കസ്മാ പനേതം ഏവം വുത്തന്തി ചേ? ‘‘ഏവം ജരാമരണം പജാനാതീ’’തിആദിനാ വത്തമാനവസേന ദേസനായ പവത്തത്താ.

ഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. സത്തരീതി ത-കാരസ്സ ര-കാരാദേസം വുത്തം. സത്തതിസദ്ദേന വാ സമാനത്ഥോ സത്തരിസദ്ദോ. ബ്യഞ്ജനരുചിവസേന ബ്യഞ്ജനം ഭണന്തീതി ബ്യഞ്ജനഭാണകാ. തേനാഹ ‘‘ബഹുബ്യഞ്ജനം കത്വാ’’തിആദി. തിട്ഠതി തത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠിതി, പച്ചുപ്പന്നലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ ഠിതി ധമ്മട്ഠിതി. അഥ വാ ധമ്മോതി കാരണം, പച്ചയോതി അത്ഥോ. ധമ്മസ്സ യോ ഠിതിസഭാവോ, സോവ ധമ്മതോ അഞ്ഞോ നത്ഥീതി ധമ്മട്ഠിതി, പച്ചയോ. തത്ഥ ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം. തേനാഹ ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി – ‘‘പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൪). തഥാ ചാഹ ‘‘പച്ചയാകാരേ ഞാണ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ധമ്മാനന്തി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം. പവത്തിട്ഠിതികാരണത്താതി പവത്തിസങ്ഖാതായ ഠിതിയാ കാരണത്താ. ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദിനാ അദ്ധത്തയേ അന്വയബ്യതിരേകവസേന പവത്തിയാ ഛബ്ബിധസ്സ ഞാണസ്സ. ഖയോ നാമ വിനാസോ, സോവ ഭേദോതി. വിരജ്ജനം പലുജ്ജനം. നിരുജ്ഝനം അന്തരധാനം. ഏകേകസ്മിന്തി ജരാമരണാദീസു ഏകേകസ്മിം. പുബ്ബേ ‘‘യഥാഭൂതഞാണ’’ന്തി തരുണവിപസ്സനം ആഹ. തസ്മാ ഇധാപി ധമ്മട്ഠിതിഞാണം വിപസ്സനാതി ഗഹേത്വാ ‘‘വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാ കഥിതാ’’തി വുത്തം.

ദുതിയഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അവിജ്ജാപച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. ദേസനം ഓസാപേസീതി യഥാരദ്ധകഥം ഠപേസി. തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ലദ്ധിയാ ഭിന്ദനവസേന ഉപരി കഥേതുകാമോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ദേസനാവാരം പച്ഛിന്ദാപേത്വാ പുച്ഛിതും സമത്ഥോ നാമ കോചി നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഓകാസദാനത്ഥ’’ന്തി. ദുപ്പഞ്ഹോ ഏസോ സത്തൂപലദ്ധിയാ പുച്ഛിതത്താ. സത്തൂപലദ്ധിവാദപദേനാതി ‘‘സത്തോ ജീവോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി ഏവം പവത്തദിട്ഠിദീപകപദവസേന. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ. ദിട്ഠി-സദ്ദോ പന ദ്വയസങ്ഗഹിതോ, ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പന പരമത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗഭാവനാതി ആഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗവാസോ’’തി. അയം ദിട്ഠീതി അനഞ്ഞേ സരീരജീവാതി ദിട്ഠി. ‘‘ജീവോ’’തി ച ജീവിതമേവ വദന്തി. വട്ടന്തി ദുവിധം വട്ടം. നിരോധേന്തോതി അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തോ. സമുച്ഛിന്ദന്തോതി അപ്പവത്തിയം പാപനേന ഉപച്ഛിന്ദന്തോ. തദേതം മഗ്ഗേന നിരോധേതബ്ബം വട്ടം നിരുജ്ഝതീതി യോജനാ. ‘‘അയം സത്തോ വിനാസം അഭാവം പത്വാ സബ്ബസോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഏവം ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ഗഹിതാകാരസ്സ സമ്ഭവേ സച്ചഭാവേ സതി. ന ഹോതീതി സാത്ഥകോ ന ഹോതി.

ഗച്ഛതീതി സരീരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛതി. വിവട്ടേന്തോതി അപ്പവത്തിം കരോന്തോതി അത്ഥോ. വിവട്ടേതും ന സക്കോതി നിച്ചസ്സ അപ്പവത്തിം പാപേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. മിച്ഛാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠിം വിജ്ഝതി അസമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനവസേന തഥാ പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന ച പജഹിതബ്ബാപജഹനവസേന സമ്മാദിട്ഠിം വിജ്ഝതി. വിസൂകമിവാതി കണ്ഡകോ വിയ. ന കേവലം അനനുവത്തകോവ, അഥ ഖോ വിരോധോപി ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ പവത്തനധമ്മതായ വിഞ്ഞാപനതോ. വിരൂപം ബീഭച്ഛം ഫന്ദിതം വിപ്ഫന്ദിതം. പണ്ണപുപ്ഫഫലപല്ലവാനം അവത്ഥുഭൂതോ താലോ ഏവ താലാവത്ഥു ‘‘അസിവേ സിവാ’’തി വോഹാരോ വിയ. കേചി പന ‘‘താലവത്ഥുകതാനീ’’തി പഠന്തി, അവത്ഥുഭൂതതായ താലോ വിയ കതാനീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയാ’’തി. അനുഅഭാവന്തി വിനാസം.

അവിജ്ജാപച്ചയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയഅവിജ്ജാപച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഇതി വാതി ഏവം വാ. ജരാമരണസ്സ ചേവ ജരാമരണസാമികസ്സ ച ഖണവസേന യോ വദേയ്യ. അവിസാരദധാതുകോ പുച്ഛിതും അച്ഛേകതായ മങ്കുഭാവേന ജാതോ. തേനാഹ ‘‘പുച്ഛിതും ന സക്കോതീ’’തി.

ദുതിയഅവിജ്ജാപച്ചയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നതുമ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ന തുമ്ഹാകന്തി കായസ്സ അനത്തനിയഭാവദസ്സനമേവ പനേതന്തി യാ തസ്സ അനത്തനിയതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘അത്തനി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യദി ന അത്തനിയം, പരകിയം നാമ സിയാതി, തമ്പി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നാപി അഞ്ഞേസ’’ന്തി ആഹ. നയിദം പുരാണകമ്മമേവാതി ‘‘ഇദം കായോ’’തി വുത്തസരീരം പുരാണകമ്മമേവ ന ഹോതി. ന ഹി കായോ വേദനാസഭാവോ. പച്ചയവോഹാരേനാതി കാരണോപചാരേന. അഭിസങ്ഖതന്തിആദി നപുംസകലിങ്ഗവചനം. പുരിമലിങ്ഗസഭാഗതായാതി ‘‘പുരാണമിദം കമ്മ’’ന്തി ഏവം വുത്തപുരിമനപുംസകലിങ്ഗസഭാഗതായ. അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിമുഖേഹി സമേച്ച പച്ചയേഹി കതോ അഭിസങ്ഖതോതി ആഹ ‘‘പച്ചയേഹി കതോതി ദട്ഠബ്ബോ’’തി. അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി തഥാ അഭിസങ്ഖതത്തസങ്ഖാതേന അഭിമുഖഭാവേന ചേതയിതം പകപ്പിതം, പവത്തിതന്തി അത്ഥോ. ചേതനാവത്ഥുകോതി ചേതനാഹേതുകോ. വേദനിയന്തി വേദനായ ഹിതം വത്ഥാരമ്മണഭാവേന വേദനായ പച്ചയഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘വേദനിയവത്ഥൂ’’തി.

നതുമ്ഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. യഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അട്ഠാനേ. തേന ചേതനായ വിയ പകപ്പാനാനുസയാനമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ വക്ഖമാനംയേവ അവിസിട്ഠം ആരമ്മണഭാവം ജോതേതി. കാമം തീസുപി പദേസു ‘‘പവത്തേതി’’ഇച്ചേവ അത്ഥോ വുത്തോ, വത്തനത്ഥോ പന ചേതനാദീനം യഥാക്കമം ചേതയനപകപ്പനാനുസയനരൂപോ വിസിട്ഠട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ ഗഹിതാ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയനിദ്ധാരണമേതന്തി. തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പാ ഗഹിതാ യഥാരഹന്തി അധിപ്പായോ. അട്ഠസുപി ഹി ലോഭസഹഗതചിത്തേസു തണ്ഹാകപ്പോ, തത്ഥ ചതൂസ്വേവ ദിട്ഠികപ്പോതി. കാമം അനുസയാ ലോകിയകുസലചേതനാസുപി അനുസേന്തിയേവ, അകുസലേസു പന പവത്തി പാകടാതി ‘‘ദ്വാദസന്നം ചേതനാന’’ന്തി വുത്തം. സഹജാതകോടിയാതി ഇദം പച്ചുപ്പന്നാപി കാമരാഗാദയോ അനുസയാവ വുച്ചന്തി തംസദിസതായാതി വുത്തം. ന ഹി കാലഭേദേന ലക്ഖണപ്പഭേദോ അത്ഥീതി. അനാഗതാ ഏവ ഹി കാമരാഗാദയോ നിപ്പരിയായതോ ‘‘അനുസയാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. പച്ചയുപ്പന്നോ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണം പച്ചയോ’’തി. കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതത്ഥന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സേവ പവത്തിയാ. തസ്മിം പച്ചയേ സതീതി തസ്മിം ചേതനാപകപ്പനാനുസയസഞ്ഞിതേ പച്ചയേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. സന്താനേ ഫലദാനസമത്ഥതായേവ ഹോതീതി ‘‘പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ’’തി വുത്തം. സന്നിട്ഠാപകചേതനാവസേന വിരുള്ഹേതി. പതിട്ഠിതേതി ഹി ഇമിനാ കമ്മസ്സ കതഭാവോ വുത്തോ, ‘‘വിരുള്ഹേ’’തി ഇമിനാ ഉപചിതഭാവോ. തേനാഹ ‘‘കമ്മം ജവാപേത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ പുരേതരം ഉപ്പന്നാഹി കമ്മചേതനാഹി ലദ്ധപച്ചയത്താ ബലപ്പത്തായ സന്നിട്ഠാപകചേതനായ കമ്മവിഞ്ഞാണം ലദ്ധപതിട്ഠം വിരുള്ഹമൂലഞ്ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നിബ്ബത്തമൂലേ ജാതേ’’തി. തഥാ ഹി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വിപാകം ദേന്തം അനന്തരേ ജാതിവസേന ദേതി ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മന്തി.

തേഭൂമകചേതനായാതി തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനായ. അപ്പവത്തനക്ഖണോതി ഇധ പവത്തനക്ഖണോ ജായമാനക്ഖണോ. ന ജായമാനക്ഖണോ അപ്പവത്തനക്ഖണോ ന കേവലം ഭങ്ഗക്ഖണോ അപ്പഹീനാനുസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അപ്പഹീനകോടിയാതി അസമുച്ഛിന്നഭാവേന. തദിദം തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാസു അപ്പവത്തമാനാസു അനുസയാനം സഹജാതകോടിആദിനാ പവത്തി നാമ നത്ഥി, വിപാകാദീസു അപ്പഹീനകോടിയാ പവത്തതി കരോന്തസ്സ അഭാവതോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. അവാരിതത്താതി പടിപക്ഖേതി അവാരിതബ്ബത്താ. പച്ചയോവ ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ.

പഠമദുതിയവാരേഹി വട്ടം ദസ്സേത്വാ തതിയവാരേ ‘‘നോ ചേ’’തിആദിനാ വിവട്ടം ദസ്സിതന്തി ‘‘പഠമപദേ തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ നിവത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിവത്താതി അകരണതോ അപ്പവത്തിയാ അപഗതാ. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ നിവത്താതി യോജനാ. വുത്തപ്പകാരേസൂതി ‘‘തേഭൂമകവിപാകേസൂ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേസു.

ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഏത്ഥ ചേതനാപകപ്പനാനം പവത്തനവസേന ധമ്മപരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോതി ‘‘ചേതേതീതി തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ ഗഹിതാ’’തിആദിനയോ ഇധേവ ഹോതീതി ദസ്സിതോ. ചതസ്സോതി പടിഘദ്വയമോഹമൂലസമാഗതാ ചതസ്സോ അകുസലചേതനാ. ചതൂസു അകുസലചേതനാസൂതി യഥാവുത്താസു ഏവ ചതൂസു അകുസലചേതനാസു, ഇതരാ പന ‘‘ന പകപ്പേതീ’’തി ഇമിനാ പടിക്ഖേപേന നിവത്താതി. സുത്തേ ആഗതം വാരേത്വാതി ‘‘നോ ച പകപ്പേതീ’’തി ഏവം പടിക്ഖേപവസേന സുത്തേ ആഗതം വജ്ജേത്വാ. ‘‘ന പകപ്പേതീ’’തി ഹി ഇമിനാ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തേസു സഹജാതകോടിയാ പവത്തഅനുസയോ നിവത്തിതോ തേസം ചിത്താനം അപ്പവത്തനതോ, തസ്മാ തം ഠാനം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. പുരിമസദിസോവ പുരിമനയേസു വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബോ ധമ്മപരിച്ഛേദത്താ.

തദപ്പതിട്ഠിതേതി സമാസഭാവതോ വിഭത്തിലോപോ, സന്ധിവസേന ദ-കാരാഗമോ, തസ്സ അപ്പതിട്ഠിതം തദപ്പതിട്ഠിതം, തസ്മിം തദപ്പതിട്ഠിതേതി ഏവമേത്ഥ സമാസപദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം തതിയവാരേ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ കിച്ചം കഥിതം സബ്ബസോ അനുസയനിബ്ബത്തിഭേദനതോ. ഖീണാസവസ്സ കിച്ചകരണന്തിപി വത്തും വട്ടതി സബ്ബസോ വേദനാദീനം പടിക്ഖേപഭാവതോ. നവ ലോകുത്തരധമ്മാതിപി വത്തും വട്ടതി മഗ്ഗപടിപാടിയാ അനുസയസമുഗ്ഘാടനതോ മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലാനി, തദുഭയാരമ്മണഞ്ച നിബ്ബാനന്തി. വിഞ്ഞാണസ്സാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ. പുനബ്ഭവസീസേന അനന്തരഭവസങ്ഗഹിതം നാമരൂപം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വാ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘പുനബ്ഭവസ്സ ച അന്തരേ ഏകോ സന്ധീ’’തി. ഭവജാതീനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ദുതിയഭവസ്സ തതിയഭവേ ജാതിയാ’’തി ഏവം പരമ്പരവസേന ഗഹേതബ്ബം. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിഗഹണേന പന നാനന്തരിയതോ കമ്മഭവോ ഗഹിതോ, ജാതിഹേതുഫലസിദ്ധിപേത്ഥ വുത്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി നോ ച പകപ്പേതി, അഥ ഖോ അനുസേതീ’’തി ഏവം ഭഗവതാ ദുതിയനയേ പുബ്ബഭാഗേ ഭവനിബ്ബത്തകകുസലാകുസലായൂഹനം, പകപ്പനഞ്ച വിനാപി ഭവേസു ദിട്ഠാദീനവസ്സ യോഗിനോ അനുസയപച്ചയാ വിപസ്സനാചേതനാപി പടിസന്ധിജനകാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം കുസലാകുസലസ്സ അപ്പവത്തി ചേപി, തദാ വിജ്ജമാനതേഭൂമകവിപാകാദിധമ്മേസു അപ്പഹീനകോടിയാ അനുസയിതകിലേസപ്പച്ചയാ ഭവവജ്ജസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠിതതാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തോ. ‘‘ന ചേതേതി പകപ്പേതി അനുസേതീ’’തി അയം നയോ ന ഗഹിതോ ചേതനം വിനാ പകപ്പനസ്സ അഭാവതോ.

ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധീതി ഹേതുഫലസന്ധി വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണേന കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹിതത്താ. നാമരൂപം പന വിപാകനാമരൂപമേവാതി പാകടമേവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദുതിയചേതനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. തതിയചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. രൂപാദീസു ഛസു ആരമ്മണേസു. തേന ചേത്ഥ ഭവത്തയം സങ്ഗണ്ഹാതി ഛളാരമ്മണപരിയാപന്നത്താ. തസ്സേവ ഭവത്തയസ്സ പത്ഥനാ പണിധാനാദിവസേന നതി നാമ. ആഗതിമ്ഹി ഗതീതി പച്ചുപട്ഠാനവസേന അഭിമുഖം ഗതി പവത്തി ഏതസ്മാതി ആഗതി, കമ്മാദിനിമിത്തം. തസ്മിം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഗതി പവത്തി നിബ്ബത്തി ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ആഗതേ’’തിആദി. ചുതൂപപാതോതി ചവനം ചുതി, മരണം. ഉപപജ്ജനം നിബ്ബത്തി, ഉപപാതോ. ചുതിതോ ഉപപാതോ പുനരുപ്പാദോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സാ’’തിആദി. ഇതോതി നിബ്ബത്തഭവതോ. തത്ഥാതി പുനബ്ഭവസങ്ഖാതേ ആയതിഭവേ. ഏകോവ സന്ധീതി ഏകോ ഹേതുഫലസന്ധി ഏവ കഥിതോ.

തതിയചേതനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കളാരഖത്തിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.