൫. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. പഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. യതോതി യസ്മിം കാലേ. അയഞ്ഹി തോ-സദ്ദോ ദാ-സദ്ദോ വിയ ഇധ കാലവിസയോ. തേനാഹ ‘‘യദാ’’തി. ഭയവേരചേതനായോതി ഭായിതബ്ബട്ഠേന ഭയം, വേരപസവനട്ഠേന വേരന്തി ച ലദ്ധനാമാ ചേതനായോ. പാണാതിപാതാദയോ ഹി യസ്സ പവത്തന്തി, യഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തിയന്തി, ഉഭയേ സഭയഭേരവാതി തേ ഏവ ഭായിതബ്ബഭയവേരജനകാവാതി. സോതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ പടിപത്തിഅധിഗമോ സോതാപത്തി, തദത്ഥായ തത്ഥ പതിട്ഠിതസ്സ ച അങ്ഗാനി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി, തദുഭയം സന്ധായാഹ ‘‘ദുവിധം സോതാപത്തിയാ അങ്ഗ’’ന്തി, സോതാപത്തിഅത്ഥം അങ്ഗന്തി അത്ഥോ. യം പുബ്ബഭാഗേതി യം സയം സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലപടിലാഭതോ പുബ്ബഭാഗേ തദത്ഥായ സംവത്തതി. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘സപ്പുരിസസംസേവോ’’തിആദി. സപ്പുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം അരിയഞാണസഞ്ഞാണജാതാ പയിരുപാസനാ, സദ്ധമ്മസ്സവനം ചതുസച്ചധമ്മസ്സവനം, യോനിസോ ഉപായേന അനിച്ചാദിതോ മനസി കരണം യോനിസോ മനസികാരോ, ഉസ്സുക്കാപേന്തേന ധമ്മസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അനുധമ്മപടിപജ്ജനം ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ഏതാനി സോതാപത്തിയാ അങ്ഗാനി. അട്ഠകഥായം പന സോതാപത്തിഅങ്ഗന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഏവം ആഗത’’ന്തി വുത്തം. ഠിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗം. സോതാപന്നോ അങ്ഗീയതി ഞായതി ഏതേനാതി സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗന്തിപി വുച്ചതി. ഇദം പച്ഛാ വുത്തം അങ്ഗം. ദോസേഹി ആരകാതി അരിയോതി ആഹ ‘‘നിദ്ദോസോ’’തി. കഥം അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോതിആദിനാ കേനചിപി അനുപാരമ്ഭിയത്താ നിരുപാരമ്ഭോ. ഞാണം സന്ധായ ‘‘നിദ്ദോസോ’’തി വുത്തം, പടിച്ചസമുപ്പാദം സന്ധായ ‘‘നിരുപാരമ്ഭോ’’തി വദന്തി. ഉഭയമ്പി പന സന്ധായ ഉഭയം വുത്തന്തി അപരേ. പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഏത്ഥ അധിപ്പേതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അപരാപരം ഉപ്പന്നായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തി. ന ഹി മഗ്ഗഞാണം വിപസ്സനാപഞ്ഞാതി. സമ്മാ ഉപായത്താ തസ്സ പടിച്ചസമുപ്പന്നേ യാഥാവതോ ഞായതീതി ഞായോ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ. ഞാണം പന ഞായതി സോ ഏതേനാതി ഞായോ.

തത്ഥാതി നിരയേ. മഗ്ഗസോതന്തി മഗ്ഗസ്സ സോതം. ആപന്നോതി അധിഗതോ. അപായേസു ഉപ്പജ്ജനസങ്ഖാതോ വിനിപാതധമ്മോ ഏതസ്സാതി വിനിപാതധമ്മോ, ന വിനിപാതധമ്മോ അവിനിപാതധമ്മോ. പരം അയനന്തി അതിവിയ സവിസയേ അയിതബ്ബം ബുജ്ഝിതബ്ബം. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതിഅത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അവസ്സം അഭിസമ്ബുജ്ഝനകോ’’തി.

പാണാതിപാതകമ്മകാരണാതി പാണാതിപാതസങ്ഖാതസ്സ പാപകമ്മസ്സ കരണഹേതു. വേരം വുച്ചതി വിരോധോ, തദേവ ഭായിതബ്ബതോ ഭയന്തി ആഹ ‘‘ഭയം വേരന്തി അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി. ഇദം ബാഹിരം വേരം നാമ തസ്സ വേരസ്സ മൂലഭൂതതോ വേരകാരപുഗ്ഗലതോ ബഹിഭാവത്താ. തേനേവ ഹി തസ്സ വേരകാരപുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പന്നം വേരം സന്ധായ ‘‘ഇദം അജ്ഝത്തികവേരം നാമാ’’തി വുത്തം, തന്നിസ്സിതസ്സ വേരസ്സ മൂലഭൂതാ വേരകാരപുഗ്ഗലചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി പഹരിതും അസമത്ഥസ്സപീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി നേരയികാ നിരയപാലേസു പടിപഹരിതും സക്കോന്തി. നിരയപാലസ്സ ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏതേന ‘‘അത്ഥി നിരയേ നിരയപാലാ’’തി ദസ്സേതി. യം പനേതം ബാഹിരവേരന്തി യമിദം ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച ബാഹിരം വേരം. പുഗ്ഗലവേരന്തി വുത്തം അത്തകിച്ചം സാധേതും അസക്കോന്തോ കേവലം പരപുഗ്ഗലേ ഉപ്പന്നമത്തം വേരന്തി കത്വാ. അത്ഥതോ ഏകമേവ ‘‘ചേതസിക’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. സേസപദേസൂതി ‘‘അദിന്നാദാനപച്ചയാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു സേസകോട്ഠാസേസു. അത്ഥോ ഭഗ്ഗോതി അത്ഥോ ധംസിതോ. അധിഗതേനാതി മഗ്ഗേന അധിഗതേന. ‘‘അഭിഗതേനാ’’തിപി പാഠോ, അധിവുത്തേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അചലപ്പസാദേനാ’’തി.

പഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയപഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ഭിക്ഖൂനം കഥിതഭാവമത്തമേവ വിസേസോതി ഏതേന യാ സത്ഥാരാ ഏകച്ചാനം ദേസിതദേസനാ, പുന തദഞ്ഞേസം വേനേയ്യദമകുസലേന കാലന്തരേ തേനേവ ദേസിതാ, സാ ധമ്മസംഗാഹകേഹി ‘‘മാ നോ സത്ഥുദേസനാ സമ്പടിഗ്ഗഹം വിനാ നസ്സതൂ’’തി വിസും സങ്ഗഹം ആരോപിതാതി ദസ്സേതി.

ദുതിയപഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. സമുദയനം സമുദയോ, സമുദേതി ഏതമ്ഹാതി സമുദയോ, ഏവം ഉഭിന്നം സമുദയാനമത്ഥതോപി ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയാവ പച്ചയസമുദയോ. ആരദ്ധവിപസ്സകോ ‘‘ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിം പടിച്ച ഇമേ ധമ്മാ ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി പസ്സന്തോ ‘‘പച്ചയസമുദയം പസ്സന്തോപി ഭിക്ഖു ഖണികസമുദയം പസ്സതീ’’തി വുത്തോ പച്ചയദസ്സനമുഖേന നിബ്ബത്തിക്ഖണസ്സ ദസ്സനതോ. സോ പന ഖണേ ഖണേ സങ്ഖാരാനം നിബ്ബത്തിം പസ്സിതും ആരദ്ധോ ‘‘ഇമേഹി നാമ പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തതീ’’തി പസ്സതി. ‘‘സോ ഖണികസമുദയം പസ്സന്തോ പച്ചയം പസ്സതീ’’തി വദന്തി. യസ്മാ പന പച്ചയതോ സങ്ഖാരാനം ഉദയം പസ്സന്തോ ഖണതോ തേസം ഉദയദസ്സനം ഹോതി, ഖണതോ ഏതേസം ഉദയം പസ്സതോ പഗേവ പച്ചയാനം സുഗ്ഗഹിതത്താ പച്ചയതോ ദസ്സനം സുഖേന ഇജ്ഝതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പച്ചയസമുദയം പസ്സന്തോപീ’’തിആദി. അത്ഥങ്ഗമദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ. അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമോതി അപ്പവത്തി നിരോധോ നിബ്ബാനന്തി. ഭേദത്ഥങ്ഗമോതി ഖണികനിരോധോ. തദുഭയം പുബ്ബഭാഗേ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന പസ്സന്തോ അഞ്ഞതരസ്സ ദസ്സനേ ഇതരദസ്സനമ്പി സിദ്ധമേവ ഹോതി, പുബ്ബഭാഗേ ച ആരമ്മണവസേന ഖയതോ വയസമ്മസനാദികാലേ ഭേദത്ഥങ്ഗമം പസ്സന്തോ അതിരേകവസേന അനുസ്സവാദിതോ അച്ചന്തം അത്ഥങ്ഗമം പസ്സതി. മഗ്ഗക്ഖണേ പനാരമ്മണതോ അച്ചന്തഅത്ഥങ്ഗമം പസ്സതി, അസമ്മോഹതോ ഇതരമ്പി പസ്സതി. തം സന്ധായാഹ ‘‘അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമം പസ്സന്തോപീ’’തിആദി. സമുദയത്ഥങ്ഗമം നിബ്ബത്തിഭേദന്തി സമുദയസങ്ഖാതം നിബ്ബത്തിം അത്ഥങ്ഗമസങ്ഖാതം ഭേദഞ്ച. നിസ്സയവസേനാതി ചക്ഖുസ്സ സന്നിസ്സയവസേന പച്ചയം കത്വാ. ആരമ്മണവസേനാതി രൂപേ ആരമ്മണം കത്വാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം മധുപിണ്ഡികസുത്തടീകായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോതി ‘‘ചക്ഖു രൂപാനി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഇമേസം തിണ്ണം സങ്ഗതി സമാഗമേ നിബ്ബത്തി ഫസ്സോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതിയാ ഫസ്സോ’’തി. തിണ്ണന്തി ച പാകടപച്ചയവസേന വുത്തം, തദഞ്ഞേപി പന മനസികാരാദയോ ഫസ്സപച്ചയാ ഹോന്തിയേവ. ഏവന്തി തണ്ഹാദീനം അസേസവിരാഗനിരോധക്കമേന. ഭിന്നം ഹോതീതി അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അപ്പടിസന്ധിയ’’ന്തി.

ദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. അയമേത്ഥ വിസേസോതി ‘‘അയം ലോകസ്സാ’’തി സമുദയത്ഥങ്ഗമാനം വിസേസദസ്സനം. ഏത്ഥ ചതുത്ഥസുത്തേ തതിയസുത്തതോ വിസേസോ.

ലോകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഞാതികസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. അഞ്ഞമഞ്ഞം ദ്വിന്നം ഞാതീനം ഗാമോ ഞാതികോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം ഞാതകാനം ഗാമേ’’തി. ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹി ഏവ കതോ ആവസഥോ ഗിഞ്ജകാവസഥോ. സോ കിര ആവാസോ യഥാ സുധാപരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ ഛാദേത്വാ കതോ. താദിസഞ്ഹി ഛദനം സന്ധായ ഭഗവതാ ഇട്ഠകാഛദനം അനുഞ്ഞാതം. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാഹി കതേ മഹാപാസാദേ’’തി. തത്ഥ ദ്വാരബന്ധകവാടഫലകാദീനി പന ദാരുമയാനിയേവ. പരിയായതി അത്തനോ ഫലം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തതീതി പരിയായോ, കാരണന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണ’’ന്തി, പരിയത്തിധമ്മഭൂതം വിസേസാധിഗമസ്സ ഹേതുന്തി അത്ഥോ. ഉപേച്ച സുയ്യതി ഏത്ഥാതി ഉപസ്സുതീതി വുത്തം ‘‘ഉപസ്സുതീതി ഉപസ്സുതിട്ഠാന’’ന്തി. അത്തനോ കമ്മന്തി യദത്ഥം തത്ഥ ഗതോ, തം പരിവേണസമജ്ജനകിരിയം. പഹായാതി അകത്വാ. ഏവം മഹത്ഥഞ്ഹി വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ സുണന്തസ്സ മഹതോ അത്ഥായ സംവത്തതി. ഏകങ്ഗണം അഹോസീതി സബ്ബം വിവടം അഹോസി. തീസു ഹി ഭവേസു സങ്ഖാരഗതം പച്ചയുപ്പന്നവസേന മനസികരോതോ ഭഗവതോ കിഞ്ചി അസേസേത്വാ സബ്ബമ്പി തം ഞാണമുഖേ ആപാഥം ഉപഗച്ഛി. തേന വുത്തം ‘‘യാവഭവഗ്ഗാ ഏകങ്ഗണം അഹോസീ’’തി. തന്തിവസേന തമത്ഥം വാചായ നിച്ഛാരേന്തോ ‘‘വചസാ സജ്ഝായം കരോന്തോ’’തി വുത്തോ. പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവസേന ച അത്ഥം ആഹരിത്വാ തേസം നിരോധേന വിവട്ടസ്സ ആഹതത്താ ‘‘യഥാനുസന്ധിനാ’’തി വുത്തം. അദ്ദസ ഞാണചക്ഖുനാ.

മനസാ സജ്ഝായം കരോന്തോ ‘‘തുണ്ഹീഭൂതോവ പഗുണം കരോന്തോ’’തി വുത്തോ. പദാനുപദന്തി പദഞ്ച അനുപദഞ്ച. പുരിമഞ്ഹി പദം നാമ, തദനന്തരം അനുപദം. ഘടേത്വാ സമ്ബന്ധം കത്വാ അവിച്ഛിന്ദിത്വാ. പരിയാപുണാതീതി അജ്ഝയതി. ആധാരപ്പത്തന്തി ആധാരം ചിത്തസന്താനപ്പത്തം അപ്പമുട്ഠം ഗതത്താ ആധാരപ്പത്തം നാമ. കാരണനിസ്സിതോതി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ കാരണസന്നിസ്സിതോ. ആദിബ്രഹ്മചരിയകോതി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തദേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം. ധമ്മപരിയായാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. തീസുപി ഇമേസൂതി തതിയചതുത്ഥപഞ്ചമേസു തീസു സുത്തേസു.

ഞാതികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. നാമവസേനാതി ഗോത്തനാമവസേന ച കിത്തിവസേന ച അപാകടോ, തസ്മാ ‘‘ജാതിവസേന ബ്രാഹ്മണോ’’തി വുത്തം.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. ഏവംലദ്ധനാമോതി ‘‘ജാണുസ്സോണീ’’തി ഏവംലദ്ധനാമോ രഞ്ഞോ സന്തികാ അധിഗതനാമോ.

ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ലോകായതികസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. ആയതിം ഹിതം തേന ലോകോ ന യതതി ന ഈഹതീതി ലോകായതം. ന ഹി തം ലദ്ധിം നിസ്സായ സത്താ പുഞ്ഞകിരിയായ ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേന്തി, കുതോ പയോഗോ, തം ഏതസ്സ അത്ഥി, തത്ഥ വാ നിയുത്തോതി ലോകായതികോ. പഠമസദ്ദോ ആദിഅത്ഥവാചകത്താ ജേട്ഠവേവചനോതി ആഹ ‘‘പഠമം ലോകായത’’ന്തി. സാധാരണവചനോപി ലോകസദ്ദോ വിസിട്ഠവിസയോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ബാലപുഥുജ്ജനലോകസ്സാ’’തി. ഇത്തരഭാവേന ലകുണ്ഡകഭാവേന തസ്സ വിപുലാദിഭാവേന ബാലാനം ഉപട്ഠാനമത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആയതം മഹന്ത’’ന്തിആദിമാഹ. പരിത്തന്തി ഖുദ്ദകം. ഏകസഭാവന്തി ഏകം സഭാവം. അവിപരിണാമധമ്മതായാതി ആഹ ‘‘നിച്ചസഭാവമേവാതി പുച്ഛതീ’’തി. പുരിമസഭാവേന നാനാസഭാവന്തി പുരിമസഭാവതോ ഭിന്നസഭാവം. പച്ഛാ ന ഹോതീതി പച്ഛാ കിഞ്ചി ന ഹോതി സബ്ബസോ സമുച്ഛിജ്ജനതോ. തേനാഹ ‘‘ഉച്ഛേദം സന്ധായ പുച്ഛതീ’’തി. ഏകത്തന്തി സബ്ബകാലം അത്തസമ്ഭവം. തഥാ ചേവ ഗഹണേന ദ്വേപി വാദാ സസ്സതദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. നത്ഥി ന ഹോതി. പുഥുത്തം നാനാസഭാവം, ഏകരൂപം ന ഹോതീതി വാ ഗഹണേന ദ്വേപി വാദാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയോതി.

ലോകായതികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അരിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. സംസയുപ്പത്തി ആകാരദസ്സനന്തി ‘‘കസ്മിം സതി കിം ഹോതീ’’തി കാരണസ്സ ഫലസ്സ ച പച്ചാമസനേന വിനാ കേവലം ഇദപ്പച്ചയതായ സംസയസ്സ ഉപ്പജ്ജനാകാരദസ്സനം. സമുദയതി സമുദേതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

അരിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയഅരിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദ്വേപി നയാ ഏകതോ വുത്താതി ഇദം ‘‘വിഞ്ഞാണേ സതി നാമരൂപം ഹോതീ’’തിആദിനാ നവമേ വുത്തസ്സ നയസ്സ ‘‘അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ ദസമേ വുത്തനയേ അന്തോഗധത്താ. നാനത്തന്തി പുരിമതോ നവമതോ ദസമസ്സ നാനത്തം.

ദുതിയഅരിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗഹപതിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.