൬. ദുക്ഖവഗ്ഗോ

൧. പരിവീമംസനസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഉപപരിക്ഖമാനോതി പവത്തിപവത്തിഹേതും, നിവത്തിനിവത്തിഹേതുഞ്ച പരിതുലേന്തോ. കുതോ പനേതന്തി? ‘‘സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയാ’’തി വചനതോ. ന ഹി സബ്ബദുക്ഖപരിവീമംസം വിനാ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയോ സമ്ഭവതി. കസ്മാതിആദിനാ ജരാമരണസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം പുച്ഛതി. ജാതിആദീനമ്പി പവത്തി ദുക്ഖഭാവിനീതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ജരാമരണേ ഗഹിതേ സതി ജാതിപി ഗഹിതാ ഹോതി, തസ്സാ അഭാവേ ജരാമരണസ്സേവ അഭാവതോ. ഏസ നയോ ഭവാദീസുപി. ഏവം യാവ ജാതിധമ്മോ ജരാമരണേ ഗഹിതേ ഗഹിതോവ ഹോതി, ജരാമരണപദേസേന തബ്ബികാരവന്തോ സബ്ബേ തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാതി ഏവമ്പി ജരാമരണഗ്ഗഹണേന സബ്ബമ്പി വട്ടദുക്ഖം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം ഗഹിതേ സബ്ബദുക്ഖസ്സ ഗഹിതത്താ’’തി. അനേകവിധന്തി ബഹുവിധം ബഹുകോട്ഠാസം. ‘‘അനേക’’ന്തി വാ പാഠോ. അനേകന്തി ബഹുലവചനം. വിധന്തി ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിവസേന വിപരീതകോട്ഠാസം. നാനപ്പകാരകന്തി തതോ ഏവ നാനപ്പകാരം. ന്ഹത്വാ ഠിതം പുരിസം വിയാതി ബാലാനം അത്തഭാവസ്സ സുഭാകാരേന ഉപട്ഠാനം സന്ധായാഹ.

‘‘സാരുപ്പഭാവേനാ’’തി വുത്തം, കിം സബ്ബഥാ സാരുപ്പഭാവേനാതി ആഹ ‘‘നിക്കിലേസതായ പരിസുദ്ധതായാ’’തി. ന ഹി തസ്സേസാ അസങ്ഖതതാദിഭാവേന സദിസാ. പടിപന്നോതി പടിമുഖോ അഭിസങ്ഖാരമുഖോ ഹുത്വാ പന്നോ അധിഗതോ. അനുഗതന്തി അനുച്ഛവികഭാവേന ഗതം, യഥാ ച നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമോ ഹോതി, ഏവം തദനുരൂപഭാവേന ഗതം. ഏത്ഥ ച പാളിയം ‘‘പജാനാതീ’’തി പുബ്ബഭാഗവസേന പജാനനാ വുത്താ, ‘‘തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതീ’’തി നിയതവസേന. ‘‘അപരഭാഗവസേനാ’’തി അപരേ. കേചി പന ‘‘യഥാ പടിപന്നസ്സ ജരാമരണം നിരുജ്ഝതി, തഥാ പടിപന്നോ’’തി വദന്തി. പദവീമംസനാ പുബ്ബഭാഗവസേന വേദിതബ്ബാ, ന മഗ്ഗക്ഖണവസേന. സങ്ഖാരനിരോധായാതി ഏത്ഥ നയിദം അവിജ്ജാപച്ചയസങ്ഖാരഗ്ഗഹണം, അഥ ഖോ സങ്ഖതസങ്ഖാരഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരദുക്ഖസ്സ നിരോധത്ഥായാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാ’’തി.

‘‘പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീ’’തിആദിനാ അരഹത്തഫലപച്ചവേക്ഖണം, ‘‘സോ സുഖഞ്ച വേദനം വേദയതീ’’തിആദിനാ സതതവിഹാരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദേസനാ സബ്ബഥാവ വട്ടദേസനാതോ നിവത്തേതബ്ബാ സിയാ. അവിജ്ജാഗതോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ഏവമാദികം ഇദം വട്ടവിവട്ടകഥനം പുന ഗണ്ഹാതി. പുഗ്ഗലസദ്ദോ ഇതരാസം ദ്വിന്നം പകതീനം വാചകോതി തതോ വിസേസേത്വാ ഗഹണേ പഠമപകതിമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി അവോചാതി ആഹ ‘‘പുരിസോയേവ പുഗ്ഗലോ’’തി. ഉഭയേനാതി പുരിസപുഗ്ഗലഗ്ഗഹണേന. സമ്മുതിയാ അവിജ്ജമാനായ കഥാ ദേസനാ സമ്മുതികഥാ. പരമത്ഥസ്സ കഥാ ദേസനാ പരമത്ഥകഥാ. തത്ഥാതി സമ്മുതിപരമത്ഥകഥാസു, ന സമ്മുതിപരമത്ഥേസു. തേനാഹ ‘‘ഏവം പവത്താ സമ്മുതികഥാ നാമാ’’തിആദി. തത്രിദം സമ്മുതിപരമത്ഥാനം ലക്ഖണം – യസ്മിം ഭിന്നേ ബുദ്ധിയാ വാ അവയവവിനിബ്ഭോഗേ കതേ ന തംസമഞ്ഞാ, സാ ഘടപടാദിപ്പഭേദാ സമ്മുതി, തബ്ബിപരിയായതോ പരമത്ഥോ. ന ഹി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവേ അയം നയോ ലബ്ഭതി. തത്ഥ രൂപാദിധമ്മം സമൂഹസന്താനവസേന പവത്തമാനം ഉപാദായ ‘‘സത്തോ’’തിആദി വോഹാരോതി ആഹ ‘‘സത്തോ നരോ…പേ… സമ്മുതികഥാ നാമാ’’തി. യസ്മാ രൂപാദയോ പരമത്ഥധമ്മാ ‘‘ഖന്ധാ ധാതുയോ’’തിആദിനാ വുച്ചന്തി, ന വോഹാരമത്തം, തസ്മാ ‘‘ഖന്ധാ…പേ… പരമത്ഥകഥാ നാമാ’’തി വുത്തം. നനു ഖന്ധകഥാപി സമ്മുതികഥാവ, സമ്മുതി ഹി സങ്കേതോ ഖന്ധട്ഠോ രാസട്ഠോ വാ കോട്ഠാസട്ഠോ വാതി? സച്ചമേതം, അയം പന ഖന്ധസമഞ്ഞാ ഫസ്സാദീസു തജ്ജാപഞ്ഞത്തി വിയ പരമത്ഥസന്നിസ്സയാ തസ്സ ആസന്നതരാ പുഗ്ഗലസമഞ്ഞാദയോ വിയ ന ദൂരേതി പരമത്ഥസങ്ഗഹതാ വുത്താ. ഖന്ധസീസേന വാ തദുപാദാനാ സഭാവധമ്മാ ഏവ ഗഹിതാ. നനു ച സബ്ബേപി സഭാവധമ്മാ സമ്മുതിമുഖേനേവ ദേസനം ആരോഹന്തി, ന സമ്മുഖേനാതി സബ്ബാപി ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാവ സിയാതി? നയിദമേവം ദേസേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ദേസനാവിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന ച സദ്ദോ കേനചി പവത്തിനിമിത്തേന വിനാ അത്ഥം പകാസേതീതി. തേനാഹ ‘‘പരമത്ഥം കഥേന്താപി സമ്മുതിം അമുഞ്ചിത്വാവ കഥേന്തീ’’തി. സച്ചമേവ അവിപരീതമേവ കഥേന്തി.

സമ്മുതീതി സമഞ്ഞാ. പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവോ. തം പരമത്ഥം, സമ്മുതി പന ലോകസ്സ സങ്കേതമത്തസിദ്ധാ. യദി ഏവം കഥം സമ്മുതികഥായ സച്ചതാതി ആഹ ‘‘ലോകസമ്മുതികാരണ’’ന്തി ലോകസമഞ്ഞം നിസ്സായ പവത്തനതോ. ലോകസമഞ്ഞായ ഹി അഭിനിവേസനം വിനാ പഞ്ഞാപനാ ഏകച്ചസ്സ സുതസ്സ സാവനാ വിയ, ന മുസാ അനതിക്കമിതബ്ബതോ തസ്സാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ജനപദനിരുത്തിം നാഭിനിവേസേയ്യ, സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാ’’തി. ധമ്മാനം സഭാവധമ്മാനം. ഭൂതലക്ഖണം ഭാവസ്സ ലക്ഖണം ദീപേന്തീതി കത്വാ.

തേരസചേതനാഭേദന്തി അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാപഞ്ചരൂപാവചരകുസലചേതനാഭേദം. അത്തനോ സന്താനസ്സ പുനനതോ പുജ്ജഭവഫലസ്സ അഭിസങ്ഖരണതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം. കമ്മപുഞ്ഞേനാതി കമ്മഭൂതേന. വിപാകപുഞ്ഞേനാതി വിപാകസങ്ഖാതേന. പുഞ്ഞഫലമ്പി ഹി ഉത്തരപദലോപേന ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു വിയ. ‘‘അപുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഇദം ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയമേവാതി ന ഉദ്ധതം. അപുഞ്ഞഫലം ഉത്തരപദലോപേന ‘‘അപുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി. സങ്ഖാരന്തി സങ്ഖാരസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘അവിജ്ജാഗതോയ’’ന്തി ഇമിനാ സങ്ഖാരസ്സ പച്ചയോ ഗഹിതോ, ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ പച്ചയുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം. തസ്മിഞ്ച ഗഹിതേ നാമരൂപാദി സബ്ബം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോ ഗഹിതോവ ഹോതീ’’തി.

വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. തസ്സാ ഹി ഉപ്പാദാ സബ്ബസോ അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതി. പഠമമേവാതി ഇദം അവിജ്ജാപഹാനവിജ്ജുപ്പാദാനം സമാനകാലതാദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി. പദീപുജ്ജലേനാതി പദീപുജ്ജലനഹേതുനാ സഹേവ. വിജ്ജുപ്പാദാതി വിജ്ജുപ്പാദഹേതു, ഏവം സതീപി സമകാലത്തേതി അധിപ്പായോ. ന ഗണ്ഹാതീതി ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ ന ഗണ്ഹാതി. ന തണ്ഹായതി ന ഭായതി തണ്ഹാവുത്തിനോ അഭാവാ, തതോ ഏവ ഭയവത്ഥുനോ ച അഭാവാ.

ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാതി ഗിലിത്വാ വിയ അഞ്ഞസ്സ അവിസയം വിയ കരണേന പരിനിട്ഠാപേത്വാ. സാമിസസുഖസ്സ അനേകദുക്ഖാനുബന്ധഭാവതോ, സുഖാഭിനന്ദസ്സ ദുക്ഖഹേതുഭാവതോ ച സുഖം അഭിനന്ദന്തോയേവ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമ അഗ്ഗിസന്താപസുഖം ഇച്ഛന്തോ ധൂമദുക്ഖാനുഞ്ഞാതോ വിയ. ദുക്ഖം പത്വാ സുഖം പത്ഥനതോതി ഏത്ഥ ദുബ്ബലഗഹണികാദയോ നിദസ്സനഭാവേന വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി യാവ സായന്ഹസമയാപി അഭുത്വാ സായമാസാദീനി കരോന്തോ ജിഘച്ഛാദിം ഉപ്പാദേത്വാ ഭുഞ്ജനാദീനി കരോന്തി. സുഖസ്സ വിപരിണാമദുക്ഖതോ സുഖം അഭിനന്ദന്തോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമാതി യോജനാ. കേചി പന ദുക്ഖസ്സ അഭാവതോ വിപരിണാമസുഖതോ തം സുഖം അഭിനന്ദന്തോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതീതി വദന്തി. തം ന, ന ഹി താദിസം സുഖനിമിത്തം കോചി ദുക്ഖം അഭിനന്ദന്തോ ദിട്ഠോ, ദുക്ഖഹേതും പന സാമിസം സുഖം അഭിനന്ദന്തോ ദിട്ഠോ. ദുക്ഖഹേതും സാമിസം സുഖം അഭിനന്ദന്തോ അത്ഥതോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമാതി വുത്തോവായമത്ഥോ. കായോതി പഞ്ചദ്വാരകായോ, സോ പരിയന്തോ അവസാനം ഏതസ്സാതി കായപരിയന്തികം. തേനാഹ ‘‘യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്ത’’ന്തി. ജീവിതപരിയന്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പഠമം നിരുജ്ഝതീതി ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ മനോദ്വാരികവേദനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ പഠമം നിരുജ്ഝതി, തതോ ഏവ സിദ്ധമത്ഥം സരൂപേനേവ ദസ്സേതും ‘‘മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപേന വുത്തം വിവരിതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യാവ തേത്തിംസവസ്സാപി പഠമവയോ. പണ്ണാസവസ്സകാലേതി പഠമവയതോ യാവ പഞ്ഞാസവസ്സകാലാ, താവ ഠിതാ ഹോതീതി വുഡ്ഢിഹാനിയോ അനുപഗന്ത്വാ സരൂപേനേവ ഠിതാ ഹോതി. മന്ദാതി മുദുകാ അതിഖിണാ. തദാതി അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ. തഥാ ചിരപരിവിതക്കേപി. ഭഗ്ഗാ നിത്തേജാ ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാ ദുബ്ബലാ. ഹദയകോടിംയേവാതി ചക്ഖാദിവത്ഥൂസു അവത്തേത്വാ തേസം ഖീണത്താ കോടിഭൂതം ഹദയവത്ഥുംയേവ. യാവ ഏസാ വേദനാ വത്തതി.

വാപിയാതി മഹാതളാകേന. പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നന്തി പഞ്ചഹി ഉദകസ്സ പവിസനനിക്ഖമനമഗ്ഗേഹി യുത്തം. തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം സബ്ബസോ പുണ്ണത്താ.

പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. ഇമം വേദനം സന്ധായാതി ഇമം യഥാവുത്തം പരിയോസാനപ്പത്തം മനോദ്വാരികവേദനം സന്ധായ.

കായസ്സ ഭേദാതി അത്തഭാവസ്സ വിനാസതോ. ‘‘ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ’’തി പാളി, അട്ഠകഥായം പന ജീവിതപരിയാദാനാ ഉദ്ധന്തി പദുദ്ധാരോ കതോ. പരലോകവസേന അഗന്ത്വാ. വേദനാനം സീതിഭാവോ നാമ സങ്ഖാരദരഥപരിളാഹഭാവോ, സോ പനായം അപ്പവത്തിവസേനാതി ആഹ ‘‘പവത്തി…പേ… ഭവിസ്സന്തീ’’തി. ധാതുസരീരാനീതി അട്ഠികങ്കലസങ്ഖാതധാതുസരീരാനി. സരീരേകദേസേ ഹി സരീരസമഞ്ഞാ.

കുമ്ഭകാരപാകാതി കുമ്ഭകാരപാകതോ. ഏത്ഥ പച്ചതീതി പാകോ, പചനട്ഠാനം. തദേവ പാചനവസേന ആവസന്തി ഏത്ഥാതി ആവാസോ, തസ്മാ കുമ്ഭകാരാവാസതോ. അവിഗതവൂപസമം സങ്ഖരിതം കുമ്ഭം ഉദ്ധരിത്വാ ഠപേന്തോ ഛാരികായ സതി പിധാനവസേന ഠപേതി. തഥാ ഠപനം പന സന്ധായ വുത്തം ‘‘പടിസിസ്സേയ്യാ’’തി. കുമ്ഭസ്സ പദേസഭൂതതായ ആബദ്ധാ അവയവാ ‘‘കുമ്ഭകപാലാനീ’’തി അധിപ്പേതാനി, ന ഛിന്നഭിന്നാനി. അവയവമുഖേന ഹി സമുദായോ വുത്തോ. തത്ഥ കപാലസമുദായോ ഹി ഘടോ. തേനാഹ ‘‘മുഖവട്ടിയാ ഏകബദ്ധാനീ’’തി. അവസിസ്സേയ്യുന്തി വണ്ണവിസേസഉണ്ഹഭാവാപഗതാ ഘടകാരാനേവ തിട്ഠേയ്യുന്തി. ആദിത്ത…പേ… തയോ ഭവാ ദട്ഠബ്ബാ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവതോ. യഥാ കുമ്ഭകാരോ കുമ്ഭകാരാവാസം ആദിത്തം പച്ചവേക്ഖതി, ഏവം ആരദ്ധവിപസ്സകോപേസ ഭവത്തയം രാഗാദീഹി ആദിത്തന്തി ആഹ ‘‘കുമ്ഭകാരോ വിയ യോഗാവചരോ’’തി. നീഹരണദണ്ഡകോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ഭവത്തയപാകതോ നീഹരണതോ. സമോ ഭൂമിഭാഗോ വിയ നിബ്ബാനതലം സബ്ബവിസമാ നിവത്തനതോ.

‘‘ആദാനനിക്ഖേപനതോ, വയോവുദ്ധത്ഥങ്ഗമതോ, ആഹാരമയതോ, ഉതുമയതോ, ചിത്തസമുട്ഠാനതോ, കമ്മജതോ, ധമ്മതാരൂപതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൦൬) ഇമേഹി സത്തഹി ആകാരേഹി സമ്മസന്തോ രൂപസത്തകം വിപസ്സതി നാമ. ‘‘കലാപതോ, യമകതോ, ഖണികതോ, പടിപാടിതോ, ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനതോ, മാനസമുഗ്ഘാടതോ, നികന്തിപരിയാദാനതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൧൭) ഇമേഹി സത്തഹി ആകാരേഹി സമ്മസന്തോ അരൂപസത്തകം വിപസ്സതി നാമ, തസ്മാ യഥാവുത്തം ഇമം രൂപസത്തകം അരൂപസത്തകഞ്ച നീഹരിത്വാ വിപസ്സന്തസ്സ. യദിപി അരഹതോ അത്തഭാവോ സബ്ബഭവേഹിപി ഉദ്ധടോ, യാവ പന അനുപാദിസേസപരിനിബ്ബാനം ന പാപുണാതി, താവ തസ്മിമ്പി സുഗതിഭവേ ഠിതോയേവാതി വത്തബ്ബതം ലബ്ഭതീതി ‘‘ചതൂഹി അപായേഹി അത്തഭാവം ഉദ്ധരിത്വാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഖീണാസവോ പനാ’’തിആദി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ വട്ടവൂപസമോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ന പരിനിബ്ബാതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാതി അധിപ്പായോ, സഉപാദിസേസായ പന നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനം അരഹത്തപ്പത്തിയേവ. അഭിസങ്ഖാരഹേതുതോ ഹേത്ഥ പരിളാഹവൂപസമസ്സ ഉപസമഭാവേന അധിപ്പേതത്താ ഉണ്ഹകുമ്ഭനിബ്ബാനനിദസ്സനമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. അനുപാദിന്നകസരീരാനീതി ഉതുസമുട്ഠാനികരൂപകലാപേ വദന്തി. ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. ഇദം പന വചനം. അനുയോഗാരോപനത്ഥന്തി കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ഖീണാസവോ അപി നു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദികമ്മം കരേയ്യാതി പഞ്ഹം കാതും. അഥ വാ അനുയോഗാരോപനത്ഥന്തി ‘‘അപി നു ഖോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യാ’’തിആദിനാ അനുയോഗം ആരോപേതും വുത്തം, ന താവ യഥാരദ്ധദേസനം നിട്ഠാപേതുന്തി അത്ഥോ.

പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ സിദ്ധേ തസ്മിം ഭവേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം വിഞ്ഞാണാനം സിയാ സമ്ഭവോ, നാസതീതി വുത്തം ‘‘വിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി. സബ്ബസോ സങ്ഖാരേസു അസന്തേസു പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം അപി നു ഖോ പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മിഞ്ഹി അപഞ്ഞായമാനേ സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ന പഞ്ഞായേയ്യ. ഥേരാനന്തി ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ആലപിതത്ഥേരാനം. പഞ്ഹബ്യാകരണം സമ്പഹംസതി തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദനതോ. അപ്പഞ്ഞാണന്തി അപ്പഞ്ഞായനം. ആദി-സദ്ദേന വിഞ്ഞാണേ അസതി നാമരൂപസ്സ അപ്പഞ്ഞാണന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതന്തി സദ്ദഹനാകാരേന പവത്തസന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതം. അധിമോക്ഖന്തി നിച്ഛയാകാരവിമോക്ഖം സദ്ധാവിമോക്ഖഞ്ച. തേനാഹ പാളിയം ‘‘സദ്ദഹഥ മേതം, ഭിക്ഖവേ’’തി. സദ്ധാസഹിതഞ്ഹി നിച്ഛയാകാരവിമോക്ഖം സന്ധായാഹ ‘‘സന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതം അധിമോക്ഖ’’ന്തി. അന്തോതി പരിയന്തോ. പരിതോ ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി പരിച്ഛേദോ.

പരിവീമംസനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉപാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ആരമ്മണാദിഭാവേന സംവത്തനതോ ഉപാദാനാനം ഹിതാനി ഉപാദാനിയാനി, തേസു ഉപാദാനിയേസു. തേനാഹ ‘‘ചതുന്നം ഉപാദാനാനം പച്ചയേസൂ’’തി. അസ്സാദം അനുപസ്സന്തസ്സാതി അസാദേതബ്ബം മിച്ഛാഞാണേന അനുപസ്സതോ. തദാഹാരോതി സോളസ വാ വീസം തിംസം ചത്താലീസം പഞ്ഞാസം വാ ആഹാരോ പച്ചയോ ഏതസ്സാതി തദാഹാരോ. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ തയോ ഭവാ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവതോ ഏതദേവ ഭവത്തയം. അഗ്ഗി…പേ… പുഥുജ്ജനോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധസദിസസ്സ ഭവത്തയസ്സ പരിബന്ധനതോ.

കമ്മട്ഠാനസ്സാതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനസ്സ. തേനാഹ ‘‘തേഭൂമകധമ്മേസൂ’’തി. ധമ്മപാസാദന്തി ലോകുത്തരധമ്മപാസാദം. സോ ഹി അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന ‘‘പാസാദോ’’തി വുച്ചതി. സതിപട്ഠാനമഹാവീഥിയം ഫലക്ഖണേ പവത്തായാതി.

ഉപാദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. സംയോജനസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൩-൫൪. മഹന്തവട്ടപ്പബന്ധഓപമ്മഭാവേന തേലപദീപസ്സ ആഹതത്താ ‘‘മഹന്തഞ്ച വട്ടികപാലം ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. പുരിമനയേനേവാതി പുരിമസ്മിം ഉപാദാനിയസുത്തേ വുത്തനയേനേവ. തഥാ വിനേതബ്ബാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേന ഹി ഇമേസം സുത്താനം ഏവം വചനം ഏവം ദേസനാ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി.

സംയോജനസുത്തദ്വയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. മഹാരുക്ഖസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൫-൫൬. ഓജം അഭിഹരന്തീതി രസഹരണിയോ വിയ പുരിസസ്സ സരീരേ രുക്ഖമൂലാനി രുക്ഖസ്സ പഥവീആപോരസേ ഉപരി ആരോപേന്തി. തേസം തഥാ ആരോപനം ‘‘ഓജായാ’’തിആദിനാ വിഭാവേതി. ഹത്ഥസതുബ്ബേധമസ്സാതി ഹത്ഥസതുബ്ബേധോ, ഹത്ഥസതം ഉബ്ബിദ്ധസ്സപി. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം വട്ടകഥായം. കമ്മാരോഹനന്തി കമ്മപച്ചയോ.

പുന ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം വിവട്ടകഥായം. വട്ടദുക്ഖം നാസേതുകാമസ്സ ദള്ഹം ഉപ്പന്നസംവേഗഞാണം സന്ധായ ‘‘കുദ്ദാലോ വിയാ’’തി ആഹ. തതോ നിബ്ബത്തിതഞാണം സമാധിപച്ഛിയാ ഠിതം നിസ്സായ പവത്തേതബ്ബവിപസ്സനാരമ്ഭഞാണം. രുക്ഖച്ഛേദനഫരസു വിയാതി ഏവംഭൂതസ്സ വിപസ്സനാ ഏകന്തതോ വട്ടച്ഛേദായ ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘രുക്ഖസ്സ…പേ… മനസികരോന്തസ്സ പഞ്ഞാ’’തി. തത്ഥ കമ്മട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. തം ചതുബ്ബിധവവത്ഥാനവസേന വീസതി പഥവീകോട്ഠാസാ, ദ്വാദസ ആപോകോട്ഠാസാ, ചത്താരോ തേജോകോട്ഠാസാ, ഛ വായോകോട്ഠാസാതി ദ്വേചത്താലീസായ കോട്ഠാസേസു. വിഞ്ഞാണസ്സ ചാതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ പകാരത്ഥോ ച. തേന ഭൂതരൂപാനി വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തധമ്മേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. സത്തസു സപ്പായേസു യസ്സ അലഭന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം വിഭൂതം ഹുത്വാ ന ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായാഹ ‘‘അഞ്ഞതരം സപ്പായ’’ന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാരുക്ഖസുത്തദ്വയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തരുണരുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൫൭-൫൯. പലിമജ്ജേയ്യാതി അല്ലകരണവസേന പരിതോ പാളിം ബന്ധേയ്യ. തഥാ കരോന്തോ യസ്മാ ച തത്ഥ തിണഗച്ഛാദീനം മൂലസന്താനഗ്ഗഹണേന തം ഠാനം സോധേതി നാമ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സോധേയ്യാ’’തി. പംസുന്തി അസ്സ പവഡ്ഢകാരകം, ആഗന്തുകം പംസുന്തി അത്ഥോ. ദദേയ്യാതി പക്ഖിപേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ഥദ്ധ’’ന്തിആദി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘രുക്ഖം നാസേതുകാമോ പുരിസോ വിയാ’’തിആദിനാ പഞ്ചമസുത്തേ വുത്തനയേന. അട്ഠമനവമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ വുത്തനയത്താ.

തരുണരുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ബഹുവചനവസേനാതി കുരൂ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘കുരൂ’’തി ഏവം ബഹുവചനവസേന. യത്ഥ ഭഗവതോ വസനോകാസഭൂതോ കോചി വിഹാരോ ന ഹോതി, തത്ഥ കേവലം ഗോചരഗാമകിത്തനം നിദാനകഥായ പകതി യഥാ ‘‘സക്കേസു വിഹരതി ദേവദഹം നാമ സക്യാനം നിഗമോ’’തി. ‘‘ആയസ്മാ’’തി വാ ‘‘ദേവാനം പിയോ’’തി വാ ഭവന്തി വാ പിയസമുദാഹാരോ ഏസോതി ആഹ ‘‘ആയസ്മാതി പിയവചനമേത’’ന്തി. തയിദം പിയവചനം ഗാരവവസേന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗരുവചനമേത’’ന്തി. അതിദൂരം അച്ചാസന്നം അതിസമ്മുഖാ അതിപച്ഛതോ ഉപരിവാതോ ഉന്നതപ്പദേസോതി ഇമേ ഛ നിസജ്ജദോസാ. നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരവസേന ഛബ്ബണ്ണാനം.

കുലസങ്ഗഹത്ഥായാതി കുലാനുദ്ദയതാവസേന കുലാനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. സഹസ്സഭണ്ഡികം നിക്ഖിപന്തോ വിയ ഭിക്ഖാപടിഗ്ഗണ്ഹനേന തേസം അഭിവാദനാദിസമ്പടിച്ഛനേന ച പുഞ്ഞാഭിസന്ദസ്സ ജനനേന. പടിസമ്മജ്ജിത്വാതി അന്തേവാസികേഹി സമ്മട്ഠട്ഠാനം സക്കച്ചകാരിതായ പുന സമ്മജ്ജിത്വാ. ഉഭയന്തതോ പട്ഠായ മജ്ഝന്തി ആദിതോ പട്ഠായ വേദനം, ജരാമരണതോ പട്ഠായ ച വേദനം പാപേത്വാ സമ്മസനമാഹ. തിക്ഖത്തുന്തി ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ അന്ത’’ന്തിആദിനാ വുത്തചതുരാകാരുപസംഹിതേ തയോ വാരേ. തേന ദ്വാദസക്ഖത്തും സമ്മസനമാഹ. അമ്ഹാകം ഭഗവതാ ഗമ്ഭീരഭാവേനേവ കഥിതത്താ സേസബുദ്ധേഹിപി ഏവമേവ കഥിതോതി ധമ്മന്വയേ ഠത്വാ വുത്തം ‘‘സബ്ബബുദ്ധേഹി…പേ… കഥിതോ’’തി.

പമാണാതിക്കമേതി അപരിമാണത്ഥേ ‘‘യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩) വിയ. അതിരേകഭാവജോതനോ ഹി യം യാവ-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘അതിഗമ്ഭീരോതി അത്ഥോ’’തി. അവഭാസതി ഖായതി ഉപട്ഠാതി ഞാണസ്സ. തഥാ ഉപട്ഠാനഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘ദിസ്സതീ’’തി വുത്തം. നനു ഏസ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഏകന്തഗമ്ഭീരോവ, അഥ കസ്മാ ഗമ്ഭീരാവഭാസതാ ജോതിതാതി? സച്ചമേതം, ഏകന്തഗമ്ഭീരതാദസ്സനത്ഥമേവ പനസ്സ ഗമ്ഭീരാവഭാസഗ്ഗഹണം, തസ്മാ അഞ്ഞത്ഥ ലബ്ഭമാനം ചാതുകോടികം ബ്യതിരേകമുഖേന നിദസ്സേത്വാ തമേവസ്സ ഏകന്തഗമ്ഭീരതം വിഭാവേതും ‘‘ഏകം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏതം നത്ഥീതി അഗമ്ഭീരോ അഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാതി ഏതം ദ്വയം നത്ഥി. തേന യഥാദസ്സിതേ ചാതുകോടികേ പച്ഛിമാ ഏകകോടി ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി.

യേഹി ഗമ്ഭീരഭാവേഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ‘‘ഗമ്ഭീരോ’’തി വുച്ചതി, തേ ചതൂഹി ഉപമാഹി ഉല്ലിങ്ഗേന്തോ ‘‘ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണായാ’’തിആദിമാഹ. യഥാ ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഗഹേതും ന സക്കാ ദൂരഭാവതോ, ഏവം സങ്ഖാരാദീനം അവിജ്ജാദിപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതത്ഥോ പകതിഞാണേന ഗഹേതും ന സക്കാ. യഥാ സിനേരും ഭിന്ദിത്വാ മിഞ്ജം പബ്ബതരസം പാകതികപുരിസേന നീഹരിതും ന സക്കാ, ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദഗതേ ധമ്മത്ഥാദികേ പകതിഞാണേന ഭിന്ദിത്വാ വിഭജ്ജ പടിവിജ്ഝനവസേന ജാനിതും ന സക്കാ. യഥാ മഹാസമുദ്ദം പകതിപുരിസസ്സ ബാഹുദ്വയവസേന പാരം തരിതും ന സക്കാ. ഏവം വേപുല്ലട്ഠേന മഹാസമുദ്ദസദിസം പടിച്ചസമുപ്പാദം പകതിഞാണേന ദേസനാവസേന പരിഹരിതും ന സക്കാ. യഥാ പഥവിം പരിവത്തേത്വാ പാകതികപുരിസസ്സ പഥവോജം ഗഹേതും ന സക്കാ, ഏവം ഇത്ഥം അവിജ്ജാദയോ സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി തേസം പടിച്ചസമുപ്പാദസഭാവോ പാകതികഞാണേന നീഹരിത്വാ ഗഹേതും ന സക്കോതി, ഏവം ചതുബ്ബിധഗമ്ഭീരതാവസേന ചതസ്സോ ഉപമാ യോജേതബ്ബാ. പാകതികഞാണവസേന ചായമത്ഥയോജനാ കതാ ദിട്ഠസച്ചാനം തത്ഥ പടിവേധസബ്ഭാവതോ, തഥാപി യസ്മാ സാവകാനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച തത്ഥ സപ്പദേസമേവ ഞാണം, ബുദ്ധാനംയേവ നിപ്പദേസം. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ബുദ്ധവിസയം പഞ്ഹ’’ന്തി.

മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. സ്വായം ‘‘ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതീ’’തി വചനം സന്ധായ വുത്തോതി ആഹ ‘‘മാ ഭണീതി അത്ഥോ’’തി. ഉസ്സാദേന്തോതി പഞ്ഞാവസേന ഉക്കംസന്തോതി അത്ഥോ. അപസാദേന്തോതി നിബ്ഭച്ഛന്തോ, നിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി അത്ഥോ. തേനാതി മഹാപഞ്ഞഭാവേന.

തത്ഥാതി ഥേരസ്സ സതിപി ഉത്താനഭാവേ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അഞ്ഞേസം ഗമ്ഭീരഭാവേ. സുഭോജനരസപുട്ഠസ്സാതി സുന്ദരേന ഭോജനരസേന പോസിതസ്സ. കതയോഗസ്സാതി നിബ്ബുദ്ധപയോഗേ കതപരിചയസ്സ. മല്ലപാസാണന്തി മല്ലേഹി മഹാബലേഹേവ ഖിപിതബ്ബപാസാണം. കുഹിം ഇമസ്സ ഭാരിയട്ഠാനന്തി കസ്മിം പസ്സേ ഇമസ്സ പാസാണസ്സ ഗരുതരപദേസോതി തസ്സ സല്ലഹുകഭാവം ദീപേന്തോ വദതി.

തിമിരപിങ്ഗലേനേവ ദീപേന്തി തസ്സ മഹാവിപ്ഫാരഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. പക്കുഥതീതി പക്കുഥന്തം വിയ പരിവത്തതി പരിതോ വത്തതി. ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം. പിട്ഠിയം സകലികഅട്ഠികാ പിട്ഠിപത്തം. കായൂപപന്നസ്സാതി മഹതാ കായേന ഉപേതസ്സ, മഹാകായസ്സാതി അത്ഥോ. പിഞ്ഛ വട്ടീതി പിഞ്ഛ കലാപോ. സുപണ്ണവാതന്തി നാഗഗ്ഗഹണാദീസു പക്ഖപപ്ഫോടനവസേന ഉപ്പജ്ജനകവാതം.

‘‘പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ’’തിആദിനാ ഉദ്ദിട്ഠകാരണാനി വിത്ഥാരതോ വിവരിതും ‘‘ഇതോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇതോതി ഇതോ ഭദ്ദകപ്പതോ. സതസഹസ്സിമേതി സതസഹസ്സമേ. ഹംസവതീ നാമ നഗരം അഹോസി ജാതനഗരം. ധുരപത്താനീതി ബാഹിരപത്താനി, യാനി ദീഘതമാനി.

കനിട്ഠഭാതാതി വേമാതികഭാതാ കനിട്ഠോ യഥാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ നന്ദത്ഥേരോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സഹോദരാ ഭാതരോ നാമ ന ഹോന്തി. തത്ഥ ജേട്ഠാ താവ നുപ്പജ്ജന്തി, കനിട്ഠാനം പന അസമ്ഭവോ ഏവ. ഭോഗന്തി വിഭവം. ഉപസന്തോതി ചോരജനിതസങ്ഖോഭവൂപസമേന ഉപസന്തോ ജനപദോ.

ദ്വേ സാടകേ നിവാസേത്വാതി സാടകദ്വയമേവ അത്തനോ കായപരിഹാരിയം കത്വാ, ഇതരം സബ്ബസമ്ഭാരം അത്തനാ മോചേത്വാ.

പത്തഗ്ഗഹണത്ഥന്തി അന്തോപക്ഖിത്തഉണ്ഹഭോജനത്താ പത്തസ്സ അപരാപരം ഹത്ഥേ പരിവത്തേന്തസ്സ സുഖേന പത്തഗ്ഗഹണത്ഥം. ഉത്തരിസാടകന്തി അത്തനോ ഉത്തരിയം സാടകം. ഏതാനി പാകടട്ഠാനാനീതി ഏതാനി യഥാവുത്താനി ഭഗവതോ ദേസനായ പാകടാനി ബുദ്ധേ ബുദ്ധസാവകേ ച ഉദ്ദിസ്സ ഥേരസ്സ പുഞ്ഞകരണട്ഠാനാനി, പച്ചേകബുദ്ധം പന ബോധിസത്തഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ ഥേരസ്സ പുഞ്ഞകരണട്ഠാനാനി ബഹൂനിയേവ.

പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാതി അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേയേവ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ.

ഉഗ്ഗഹനം പാളിയാ ഉഗ്ഗണ്ഹനം, സവനം അത്ഥസവനം, പരിപുച്ഛനം ഗണ്ഠിട്ഠാനേസു അത്ഥപരിപുച്ഛനം, ധാരണം പാളിയാ പാളിഅത്ഥസ്സ ച ചിത്തേ ഠപനം. സബ്ബഞ്ചേതം ഇധ പടിച്ചസമുപ്പാദവസേന വേദിതബ്ബം, സബ്ബസ്സപി ബുദ്ധവചനസ്സ വസേനാതിപി വട്ടതി. സോതാപന്നാനഞ്ച…പേ… ഉപട്ഠാതി തത്ഥ സമ്മോഹവിഗമേന ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി അത്തപച്ചക്ഖവസേന ഉപട്ഠാനതോ. നാമരൂപപരിച്ഛേദോതി സഹ പച്ചയേന നാമരൂപസ്സ പരിച്ഛിജ്ജ അവബോധോ. ചതൂഹീതി ധമ്മഗമ്ഭീരാദീഹി ചതൂഹി ഗമ്ഭീരതാഹി സബ്ബാപി ഗമ്ഭീരതാ.

സാവകേഹി ദേസിതാ ദേസനാപി പന സത്ഥു ഏവ ദേസനാതി ആഹ ‘‘മയാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ’’തി. ‘‘സേക്ഖേന നാമ നിബ്ബാനം സബ്ബാകാരേന പടിവിദ്ധം ന ഹോതീ’’തി ന തസ്സ ഗമ്ഭീരതാതി തസ്സ ഗമ്ഭീരസ്സ ഉപാദാനസ്സ ഗമ്ഭീരതാ വിയ സുട്ഠു ദിട്ഠാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ആഹ ‘‘ഇദം നിബ്ബാനമേവ ഗമ്ഭീരം, പച്ചയാകാരോ പന ഉത്താനകോ ജാതോ’’തി. നിബ്ബാനഞ്ഹി സബ്ബേപി അസേക്ഖാ സബ്ബസോ പടിവിജ്ഝന്തി നിപ്പദേസത്താ, പച്ചയാകാരം പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധായേവ അനവസേസതോ പടിവിജ്ഝന്തി, ന ഇതരേ. തസ്മാ പച്ചയവസേന ‘‘ഇദം അപരദ്ധ’’ന്തി വുത്തം ഥേരം അപസാദേന്തേന. തമേവ ഹിസ്സ അനവസേസതോ പടിവേധാഭാവം വിഭാവേതും ‘‘അഥ കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. അസതിപി ധമ്മതോ ഭേദേ സംയോജനത്ഥഅനുസയത്ഥവസേന പന തേസം ലബ്ഭമാനഭേദം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമേ ചത്താരോ കിലേസേ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞോ ഹി തേസം ബന്ധനത്ഥോ, അഞ്ഞോ ഥാമഗമനട്ഠോതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഇതി ഇമേസം കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ തഥാരൂപം ഉപനിസ്സയസമ്പദം അഭാവയതോവ അനുത്താനമേവ ധമ്മം ഉത്താനന്തി ന വത്തബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ. ചത്താരി അട്ഠ സോളസ വാ അസങ്ഖ്യേയ്യാനീതി ഇദം മഹാബോധിസത്താനം സന്താനേ ബോധിപരിപാചകധമ്മാനം തിക്ഖമജ്ഝിമമുദുഭാവസിദ്ധകാലവിസേസദസ്സനം, തഞ്ച ഖോ മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായാതി വദന്തി. ഏതേഹീതി യഥാവുത്തബുദ്ധസാവകഅഗ്ഗസാവകപച്ചേകബുദ്ധസമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം വിസേസാധിഗമേഹി. പച്ചനീകന്തി പടിക്കൂലം വിരുദ്ധം. സബ്ബഥാ പച്ചയാകാരപടിവേധോ നാമ സമ്മാസമ്ബോധിയാധിഗമോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝിതും വായമന്തസ്സേവാ’’തി. നവഹി ആകാരേഹീതി ഉപ്പാദാദീഹി നവഹി പച്ചയാകാരേഹി. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൪൫) –

‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദട്ഠിതി ച പവത്തട്ഠിതി ച നിമിത്തട്ഠിതി ച ആയൂഹനട്ഠിതി ച സംയോഗട്ഠിതി ച പലിബോധട്ഠിതി ച സമുദയട്ഠിതി ച ഹേതുട്ഠിതി ച പച്ചയട്ഠിതി ച, ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി അവിജ്ജാ പച്ചയോ, സങ്ഖാരാ പച്ചയസമുപ്പന്നാ’’തിആദി.

തത്ഥ നവഹാകാരേഹീതി നവഹി പച്ചയഭാവൂപഗമനേഹി ആകാരേഹി. ഉപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി ഉപ്പാദോ, ഫലുപ്പത്തിയാ കാരണഭാവോ. സതി ച അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതി, തസ്മാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദോ ഹോതി. തഥാ അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ പവത്തന്തി ച നിമിയന്തി ച. യഥാ ച ഭവാദീസു ഖിപന്തി, ഏവം തേസം അവിജ്ജാ പച്ചയോ ഹോതി, തഥാ ആയൂഹന്തി ഫലുപ്പത്തിയാ ഘടേന്തി സംയുജ്ജന്തി അത്തനോ ഫലേന. യസ്മിം സന്താനേ സയം ഉപ്പന്നാ, തം പലിബുന്ധന്തി പച്ചയന്തരസമവായേ ഉദയന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി, ഹിനോതി ച സങ്ഖാരാനം കാരണഭാവം ഉപഗച്ഛതി. പടിച്ച അവിജ്ജം സങ്ഖാരാ അയന്തി പവത്തന്തീതി ഏവം അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം കാരണഭാവൂപഗമനവിസേസാ ഉപ്പാദാദയോ വേദിതബ്ബാതി. ഉപ്പാദട്ഠിതീതി ച തിട്ഠതി ഏതേനാതി ഠിതി, കാരണം. ഉപ്പാദോ ഏവ ഠിതി ഉപ്പാദഠിതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഇദഞ്ച പച്ചയാകാരദസ്സനം യഥാ പുരിമേഹി മഹാബോധിമൂലേ പവത്തിതം, തഥാ അമ്ഹാകം ഭഗവതാപി പവത്തിതന്തി അച്ഛരിയവേഗാഭിഹതാ ദസസഹസ്സിലോകധാതു സങ്കമ്പി സമ്പകമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിട്ഠമത്തേ’’തിആദിമാഹ.

ഏതസ്സ ധമ്മസ്സാതി ഏതസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസഞ്ഞിതസ്സ ധമ്മസ്സ. സോ പന യസ്മാ അത്ഥതോ ഹേതുപ്പഭവാനം ഹേതു. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സാ’’തി. ജാതിആദീനം ജരാമരണപച്ചയതായാതി അത്ഥോ. നാമരൂപപരിച്ഛേദോ തസ്സ ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ന പഠമാഭിനിവേസമത്തേന ഹോതി, അഥ ഖോ തത്ഥ അപരാപരം ഞാണുപ്പത്തിസഞ്ഞിതേന അനു അനു ബുജ്ഝനേന. തദുഭയഭാവം പന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന അനനുബുജ്ഝനാ’’തി ആഹ. നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പജഹനവസേന പവത്തമാനാ വിപസ്സനാധമ്മേ പടിവിജ്ഝതി ഏവ നാമ ഹോതി പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനേന തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിതോ, തദധിട്ഠാനഭൂതാ ച തീരണപരിഞ്ഞാ അരിയമഗ്ഗോ ച പരിഞ്ഞാപഹാനാഭിസമയവസേന പവത്തിയാ തീരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാസങ്ഗഹോ ചാതി തദുഭയപടിവേധാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘തീരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന അപ്പടിവിജ്ഝനാ’’തി ആഹ. തന്തം വുച്ചതി പടവീനനത്ഥം തന്തവായേതി തന്തം ആവഞ്ഛിത്വാ പസാരിതസുത്തവട്ടിതം നീയതീതി കത്വാ, തം പന തന്താകുലതായ നിദസ്സനഭാവേന ആകുലമേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘തന്തം വിയ ആകുലജാതാ’’തി. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. സമാനേതുന്തി പുബ്ബേനാപരം സമം കത്വാ ആനേതും, അവിസമം ഉജും കാതുന്തി അത്ഥോ. തന്തമേവ വാ ആകുലം തന്താകുലം, തന്താകുലം വിയ ജാതാ ഭൂതാ തന്താകുലകജാതാ. മജ്ഝിമം പടിപദം അനുപഗന്ത്വാ അന്തദ്വയപക്ഖന്ദേന പച്ചയാകാരേ ഖലിത്വാ ആകുലബ്യാകുലാ ഹോന്തി, തേനേവ അന്തദ്വയപക്ഖന്ദേന തംതംദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന പരിബ്ഭമന്താ ഉജുകം ധമ്മട്ഠിതിതന്തം പടിവിജ്ഝിതും ന ജാനന്തി. തേനാഹ ‘‘ന സക്കോന്തി പച്ചയാകാരം ഉജും കാതു’’ന്തി. ദ്വേ ബോധിസത്തേതി പച്ചേകബോധിസത്തമഹാബോധിസത്തേ. അത്തനോ ധമ്മതായാതി അത്തനോ സഭാവേന, പരോപദേസേന വിനാതി അത്ഥോ. തത്ഥ തത്ഥ ഗുളകജാതന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ജാതഗുളകം പിണ്ഡിസുത്തം. തതോ ഏവ ഗണ്ഠിബദ്ധന്തി വുത്തം. പച്ചയേസു പക്ഖലിത്വാതി അനിച്ചദുക്ഖാനത്താദിസഭാവേസു പച്ചയധമ്മേസു നിച്ചാദിഭാവവസേന പക്ഖലിത്വാ. പച്ചയേ ഉജും കാതും അസക്കോന്തോതി തസ്സേവ നിച്ചാദിഗാഹസ്സ അവിസ്സജ്ജനതോ പച്ചയധമ്മനിമിത്തം അത്തനോ ദസ്സനം ഉജും കാതും അസക്കോന്തോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥവസേന ഗണ്ഠികജാതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠി…പേ… ഗണ്ഠിബദ്ധാ’’തി.

യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സസ്സതദിട്ഠിആദി ദിട്ഠിയോ നിസ്സിതാ അല്ലീനാ, വിനനതോ കുലാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമസ്സ തന്തവായസ്സ ഗണ്ഠികം നാമ ആകുലഭാവേന അഗ്ഗതോ വാ മൂലതോ വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യാവയവം ഖലിതബന്ധസുത്തന്തി ആഹ ‘‘കുലാഗണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്ത’’ന്തി. സകുണികാതി വട്ടചാടകസകുണികാ. സാ ഹി രുക്ഖസാഖാസു ഓലമ്ബനകുലാവകാ ഹോതി. തഞ്ഹി സാ കുലാവകം തതോ തതോ തിണഹീരാദികേ ആനേത്വാ തഥാ തഥാ വിനന്ധതി, യഥാ തേസം പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം വിയ അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും വിവേചേതും വാ ന സക്കാ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. തദുഭയമ്പീതി കുലാഗണ്ഠികന്തി വുത്തം കഞ്ജിയസുത്തം കുലാവകഞ്ച. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഏവമേവ സത്താ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ.

കാമം മുഞ്ജപബ്ബജതിണാനി യഥാജാതാനിപി ദീഘഭാവേന പതിത്വാ അരഞ്ഞട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനന്ധിത്വാ ആകുലാനി ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, താനി പന തഥാ ദുബ്ബിവേചിയാനി യഥാ രജ്ജുഭൂതാനീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

അപായോതി അയേന സുഖേന, സുഖഹേതുനാ വാ വിരഹിതോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോതി അപായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. സുഖസമുസ്സയതോതി ‘‘അബ്ഭുദയതോ വിനിപതിതത്താ’’തി വിരൂപം നിപതിതത്താ യഥാ തേനത്തഭാവേന സുഖസമുസ്സയോ ന ഹോതി, ഏവം നിപതിതത്താ. ഇതരോതി സംസാരോ നനു ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തോപി സംസാരോ ഏവാതി? സച്ചമേതം, നിരയാദീനം പന അധിമത്തദുക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം അപായാദിഗ്ഗഹണം ഗോബലിബദ്ദഞായേന അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടീതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഹേതുഫലഭാവേന അപരാപരുപ്പത്തി. അബ്ഭോച്ഛിന്നം വത്തമാനാതി അവിച്ഛേദേന പവത്തമാനാ.

തം സബ്ബമ്പീതി തം ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം അപായദുക്ഖഞ്ചേവ വട്ടദുക്ഖഞ്ച. മഹാസമുദ്ദേ വാതക്ഖിത്താ നാവാ വിയാതി ഇദം പരിബ്ഭമനട്ഠാനസ്സ മഹന്തഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ പരിബ്ഭമനസ്സ അനവത്തിതദസ്സനത്ഥഞ്ച വേദിതബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവ.

നിദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുക്ഖവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.