൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧. അസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ‘‘അസ്സുതവാ’’തി സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതം, ഉപധാരണം വാ സുതം അസ്സ അത്ഥീതി സുതവാ, തപ്പടിക്ഖേപേന ന സുതവാതി അസ്സുതവാ. വാ-സദ്ദോ ചായം പസംസായം, അതിസയസ്സ വാ ബോധനകോ, തസ്മാ യസ്സ പസംസിതം, അതിസയേന വാ സുതം അത്ഥി, സോ ‘‘സുതവാ’’തി സംകിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥോ പരിയത്തിധമ്മപരിചയോ ‘‘തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപത്തി ച സുതവാ’’തി ഇമിനാ പദേന പകാസിതോ. അഥ വാ സോതബ്ബയുത്തം സുത്വാ കത്തബ്ബനിപ്ഫത്തിം സുണീതി സുതവാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന സുതവാതി അസ്സുതവാ. തേനാഹു പോരാണാ ‘‘ആഗമാധിഗമാഭാവാ, ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതീ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘ഖന്ധധാതു…പേ… വിനിച്ഛയരഹിതോ’’തി. തത്ഥ വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ, തത്ഥ പരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാ, കുസലേഹി സഹ ചോദനാപരിഹരണവസേന വിനിച്ഛയസ്സ കാരണം വിനിച്ഛയോ. പുഥൂനന്തി ബഹൂനം. കിലേസാദീനം കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം വിത്ഥാരേതബ്ബം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗനിദ്ദേസേസു (മഹാനി. ൫൧, ൯൪) ആഗതനയേന. അന്ധപുഥുജ്ജനോ ഗഹിതോ ‘‘നാലം നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദിവചനതോ. ആസന്നപച്ചക്ഖവാചീ ഇദം-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിന്തി പച്ചുപ്പന്നപച്ചക്ഖകായം ദസ്സേതീ’’തി. ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിയുത്തോതി ചാതുമഹാഭൂതികോ. യഥാ പന മഹാമത്തികായ നിബ്ബത്തം മത്തികാമയം, ഏവമയം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തോ ‘‘ചതുമഹാഭൂതമയോ’’തി വുത്തം. നിബ്ബിന്ദേയ്യാതി നിബ്ബിന്ദനമ്പി ആപജ്ജേയ്യ. നിബ്ബിന്ദനാ നാമ ഉക്കണ്ഠനാ അനഭിരതിഭാവതോതി വുത്തം ‘‘ഉക്കണ്ഠേയ്യാ’’തി. വിരജ്ജേയ്യാതി വീതരാഗോ ഭവേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന രജ്ജേയ്യാ’’തി. വിമുച്ചേയ്യാതി ഇധ പന അച്ചന്തായ വിമുച്ചനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘മുച്ചിതുകാമോ ഭവേയ്യാ’’തി. ചതൂഹി ച രൂപജനകപച്ചയേഹി ആഗതോ ചയോതി, ആചയോ, വുദ്ധി. ചയതോ അപക്കമോതി അപചയോ, പരിഹാനി. ആദാനന്തി ഗഹണം, പടിസന്ധിയാ നിബ്ബത്തി. ഭേദോതി ഖന്ധാനം ഭേദോ. സോ ഹി കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘നിക്ഖേപനന്തി ഭേദോ’’തി.

പഞ്ഞായന്തീതി പകാരതോ ഞായന്തി. രൂപം പരിഗ്ഗഹേതും പരിഗ്ഗണ്ഹനവസേനപി രൂപം ആലമ്ബിതും. അയുത്തരൂപം കത്വാ തണ്ഹാദീഹി പരിഗ്ഗഹേതും അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹിതും യുത്തരൂപം കരോതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സപ്പായഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. നിക്കഡ്ഢന്തോതി തതോ ഗാഹതോ നീഹരന്തോ.

മനായതനസ്സേവ നാമം, ന സമാധിപഞ്ഞത്തീനം ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൧.൯.൯), ചിത്തോ ഗഹപതീ’’തിആദീസു (ധ. പ. അട്ഠ. ൭൪) വിയ. ചിത്തീകാതബ്ബഭൂതം വത്ഥു ഏതസ്സാതി ചിത്തവത്ഥു, തസ്സ ഭാവോ ചിത്തവത്ഥുതാ, തേന കാരണേന ചിത്തഭാവമാഹ. ചിത്തഗോചരതായാതി ചിത്തവിചിത്തവിസയതായ. സമ്പയുത്തധമ്മചിത്തതായാതി രാഗാദിസദ്ധാദിസമ്പയുത്തധമ്മവസേന ചിത്തസഭാവത്താ. തേന ചിത്തതായ ചിത്തത്തമാഹ. വിജാനനട്ഠേനാതി ബുജ്ഝനട്ഠേന. അജ്ഝോസിതന്തി അജ്ഝോസാഭൂതായ തണ്ഹായ ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹായാ’’തിആദി. പരാമസിത്വാതി ധമ്മസഭാവം അനിച്ചതാദിം അതിക്കമിത്വാ പരതോ നിച്ചാദിതോ ആമസിത്വാ. അട്ഠസതന്തി അട്ഠാധികം സതം. നവ മാനാതി സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ ആഗതാ നവവിധമാനാ. ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതാ സസ്സതവാദാദയോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ. ഏവന്തി വുത്താകാരേന. യസ്മാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന പുഥുജ്ജനേന ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗഹിതം, തസ്മാ സോ തത്ഥ നിബ്ബിന്ദിതും നിബ്ബിദാഞാണം ഉപ്പാദേതും ന സമത്ഥോ.

ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘വര’’ന്തി ഏവമാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇദം അനുസന്ധിവചനം ‘‘കസ്മാ ആഹാ’’തി കഥേതുകാമതായ കാരണം പുച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘പഠമം ഹീ’’തിആദി. അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന. തേനാതി ഭഗവതാ. അയുത്തരൂപം കതം ‘‘നിബ്ബിന്ദേയ്യാ’’തിആദിനാ ആദീനവസ്സ വിഭാവിതത്താ. അരൂപേ പന തഥാ ആദീനവസ്സ അവിഭാവിതത്താ വുത്തം ‘‘അരൂപം പരിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപ’’ന്തി, യുത്തരൂപം വിയ കതന്തി അധിപ്പായോ. ഗാഹോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. ‘‘നിക്ഖമിത്വാ അരൂപം ഗതോ’’തി ഇദം ഭഗവതാ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ രൂപേ ഗാഹോ പടിക്ഖിത്തോ, ന അരൂപേ, തസ്മാ ‘‘കാതബ്ബോ നു ഖോ സോ തത്ഥാ’’തി മിച്ഛാഗണ്ഹന്താനം സോ തതോ രൂപതോ നിക്ഖമിത്വാ അരൂപം ഗതോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. തിട്ഠമാനന്തി തിട്ഠന്തം. ‘‘ആപജ്ജിത്വാ വിയ ഹോതീ’’തി സഭാവേന പവത്തമാനം ‘‘പഠമവയേ’’തിആദിനാ രൂപസ്സ ഭേദം വയാദീഹി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതി.

പാദസ്സ ഉദ്ധരണേതി യഥാ ഠപിതസ്സ പാദസ്സ ഉക്ഖിപനേ. അതിഹരണന്തി യഥാഉദ്ധതം യഥാട്ഠിതട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ഹരണം. വീതിഹരണന്തി ഉദ്ധതോ പാദോ യഥാട്ഠിതം പാദം യഥാ ന ഘട്ടേതി, ഏവം ഥോകം പസ്സതോ പരിണാമേത്വാ ഹരണം. വോസ്സജ്ജനന്തി തഥാ പരപാദം വീതിസാരേത്വാ ഭൂമിയം നിക്ഖിപനത്ഥം അവോസ്സജ്ജനം. സന്നിക്ഖേപനന്തി വോസ്സജ്ജേത്വാ ഭൂമിയം സമം നിക്ഖിപനം ഠപനം. സന്നിരുജ്ഝനന്തി നിക്ഖിത്തസ്സ സബ്ബസോ നിരുജ്ഝനം ഉപ്പീളനം. തത്ഥ തത്ഥേവാതി തസ്മിം തസ്മിം പഠമവയാദികേ ഏവ. അവധാരണേന തേസം കോട്ഠാസന്തരസങ്കമനാഭാവമാഹ. ഓധീതി ഭാവോ, പബ്ബന്തി സന്ധി. പഠമവയാദയോ ഏവ ഹേത്ഥ ഓധി പബ്ബന്തി ച അധിപ്പേതാ. പടപടായന്താതി ‘‘പടപടാ’’ഇതി കരോന്താ വിയ, തേന നേസം പവത്തിക്ഖണസ്സ ഇത്തരതം ദസ്സേതി. ഏതന്തി ഏതം രൂപധമ്മാനം യഥാവുത്തം തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജനം ഏവം വുത്തപ്പകാരമേവ. വട്ടിപ്പദേസന്തി വട്ടിയാ പുലകം ബരഹം. തഞ്ഹി വട്ടിയാ പുലകം അനതിക്കമിത്വാവ സാ ദീപജാലാ ഭിജ്ജതി. പവേണിസമ്ബന്ധവസേനാതി സന്തതിവസേന.

രത്തിന്തി രത്തിയം. ഭുമ്മത്ഥേ ഹേതം ഉപയോഗവചനം. ഏവം പന അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ അനുപ്പന്നസ്സ നിരോധാഭാവതോ. പുരിമപവേണിതോതി രൂപേ വുത്തപവേണിതോ. അനേകാനി ചിത്തകോടിസതസഹസ്സാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തമത്ഥം ഥേരവാദേന ദീപേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. അഡ്ഢചൂളന്തി ഥോകേന ഊനം ഉപഡ്ഢം, തസ്സ പന ഉപഡ്ഢം അധികാരതോ വാഹസതസ്സാതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അഡ്ഢചുദ്ദസ’’ന്തി കേചി, ‘‘അഡ്ഢചതുത്ഥ’’ന്തി അപരേ. ‘‘സാധികം ദിയഡ്ഢസതം വാഹാ’’തി ദള്ഹം കത്വാ വദന്തീതി വീമംസിതബ്ബം. ചതുനാളികോ തുമ്ബോ. മഹാരഞ്ഞതായ പവദ്ധം വനം പവനന്തി ആഹ ‘‘പവനേതി മഹാവനേ’’തി. തന്തി പഠമം ഗഹിതസാഖം. അയമത്ഥോതി അയം ഭൂമിം അനോതരിത്വാ ഠിതസാഖായ ഏവ ഗഹണസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. ഏതദത്ഥമേവ ഹി ഭഗവാ ‘‘അരഞ്ഞേ’’തി വത്വാപി ‘‘പവനേ’’തി ആഹ.

അരഞ്ഞമഹാവനം വിയാതി അരഞ്ഞട്ഠാനേ ബ്രഹാരഞ്ഞേ വിയ. ആരമ്മണോലമ്ബനന്തി ആരമ്മണസ്സ അവലമ്ബനം. ന വത്തബ്ബം ആരമ്മണപച്ചയേന വിനാ അനുപ്പജ്ജനതോ. ഏകജാതിയന്തി രൂപാദിനീലാദിഏകസഭാവം. ‘‘ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ ആചയോപി അപചയോപീ’’തി വദന്തേന രൂപതോ നീഹരിത്വാ അരൂപേ ഗാഹോ പതിട്ഠാപിതോ നാമ, ‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തിആദിം വദന്തേന അരൂപതോ നീഹരിത്വാ രൂപേ ഗാഹോ പതിട്ഠാപിതോ നാമ.

നന്തി ഗാഹം. ഉഭയതോതി രൂപതോ ച അരൂപതോ ച. ഹരിസ്സാമീതി നീഹരിസ്സാമി. പരിവത്തേത്വാതി മന്തം ജപ്പിത്വാ. കണ്ണേ ധുമേത്വാതി കണ്ണേ ധമേത്വാ. അസ്സാതി വിസസ്സ. നിമ്മഥേത്വാതി നിമ്മദ്ദിത്വാ, നീഹരിത്വാതി അധിപ്പായോ.

മഗ്ഗോതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ. ‘‘നിബ്ബിന്ദ’’ന്തി ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ.

അസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയഅസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. പച്ചയഭാവേന സുഖവേദനായ ഹിതന്തി സുഖവേദനിയം. തേനാഹ ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയ’’ന്തി. പച്ചയഭാവോ ച ഉപനിസ്സയകോടിയാ, ന സഹജാതകോടിയാ. തേനാഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി. ജവനവേദനായാതി ജവനചിത്തസഹഗതായ വേദനായ. തം സന്ധായാതി തം ഉപനിസ്സയപച്ചയതം സന്ധായ. ഏതന്തി ഏതം ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയ’’ന്തി വചനം വുത്തം. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘നനു ച സോതസമ്ഫസ്സോ സുഖവേദനായ പച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി ഏവമാദിം അതിദിസതി. സോ സമ്ഫസ്സോ ജാതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ഏതസ്സാതി തജ്ജാതികം, വേദയിതം. തം പന യസ്മാ തസ്സ ഫസ്സസ്സ അനുച്ഛവികമേവ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സാരുപ്പം തസ്സ ഫസ്സസ്സ അനുരൂപന്തി ച അത്ഥോ വുത്തോ. വുത്തനയേനാതി ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയോ’’തിആദിനാ വുത്തവിധിഅനുസാരേന. അധരാരണിയം ഉത്തരാരണിയാ മന്തനവസേന ഘട്ടനം ഇവ സങ്ഘട്ടനം ഫസ്സേന യുഗഗ്ഗാഹോ, തസ്സ പന ഘട്ടനസ്സ നിരന്തരപ്പവത്തിയാ പിണ്ഡിതഭാവോ ഇധ സമോധാനം, ന കേസഞ്ചി ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ സഹാവട്ഠാനന്തി വുത്തം ‘‘സങ്ഘട്ടനസമ്പിണ്ഡനേനാതി അത്ഥോ’’തി. അഗ്ഗിചുണ്ണോതി വിപ്ഫുലിങ്ഗം. വത്ഥൂതി ചക്ഖാദിവത്ഥു വിസയസങ്ഘട്ടനതോ. ലബ്ഭമാനോവ ധമ്മോ സങ്ഘട്ടനം വിയ ഗയ്ഹതീതി വുത്തം ‘‘സങ്ഘട്ടനം വിയ ഫസ്സോ’’തി. ഉസ്മാധാതു വിയ വേദനാ ദുക്ഖസഭാവത്താ.

ദുതിയഅസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പുത്തമംസൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. വുത്തനയമേവാതി ഹേട്ഠാ ആഹാരവഗ്ഗസ്സ പഠമസുത്തേ വുത്തനയമേവ. ലാഭസക്കാരേനാതി ലാഭസക്കാരസങ്ഖാതായ അട്ഠുപ്പത്തിയാതി കേചി. ലാഭസക്കാരേ വാ അട്ഠുപ്പത്തിയാതി അപരേ. യോ ഹി ലാഭസക്കാരനിമിത്തം പച്ചയേസു ഗേധേന ഭിക്ഖൂനം അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ജാതോ, തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഭഗവാ ഇമം ദേസനം നിക്ഖിപി. യമകമഹാമേഘോതി ഹേട്ഠാ ഓലമ്ബനഉപരിഉഗ്ഗമനവസേന സതപടലസഹസ്സപടലോ യുഗളമഹാമേഘോ.

തിട്ഠന്തി ചേവ ഭഗവതി കത്ഥചി നിബദ്ധവാസം വസന്തേ, ചാരികമ്പി ഗച്ഛന്തേ അനുബന്ധന്തി ച. ഭിക്ഖൂനമ്പി യേഭുയ്യേന കപ്പസതസഹസ്സം തതോ ഭിയ്യോപി പൂരിതദാനപാരമിസഞ്ചയത്താ തദാ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപീ’’തി. സക്കതോതി സക്കാരപ്പത്തോ. ഗരുകതോതി ഗരുകാരപ്പത്തോ. മാനിതോതി ബഹുമതോ മനസാ പിയായിതോ ച. പൂജിതോതി മാലാദിപൂജായ ചേവ ചതുപച്ചയാഭിപൂജായ ച പൂജിതോ. അപചിതോതി അപചായനപ്പത്തോ. യസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കത്വാ സുഅഭിസങ്ഖതേ പണീതപണീതേ ഉപനേന്തി, സോ സക്കതോ. യസ്മിം ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. യം മനസാ പിയായന്തി ബഹുമഞ്ഞന്തി, സോ ബഹുമതോ. യസ്സ സബ്ബമേതം പൂജാവസേന കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. യസ്സ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഞ്ജലികമ്മാദിവസേന പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, സോ അപചിതോ. ഭഗവതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ലോകോ ഏവം പടിപന്നോ. തേന വുത്തം ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ. ൧൪; സം. നി. ൨.൭൦). ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തന്തി ലാഭസ്സ ച യസസ്സ ച അഗ്ഗം ഉക്കംസം പത്തം.

പഠമാഹാരവണ്ണനാ

അസ്സാതി ഭഗവതോ. ധമ്മസഭാവചിന്താവസേന പവത്തം സഹോത്തപ്പഞാണം ധമ്മസംവേഗോ. ധുവപടിസേവനട്ഠാനഞ്ഹേതം സത്താനം, യദിദം ആഹാരപരിഭോഗോ, തസ്മാ ന തത്ഥ അപച്ചവേക്ഖണമത്തേന പാരാജികം പഞ്ഞപേതും സക്കാതി അധിപ്പായോ. ആഹാരാതി ‘‘പച്ചയാ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ ആഹാരേസു വുത്തവിധിം സന്ധായ ആഹ ‘‘ആഹാരാ’’തിആദി. ഇദാനി തത്ഥ കത്തബ്ബം അത്ഥവണ്ണനം സന്ധായ ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവാ’’തി വുത്തം.

ആദീനവന്തി ദോസം. ജായാതി ഭരിയാ. പതീതി ഭത്താ. അപേക്ഖാസദ്ദാ ചേതേ പിതാപുത്തസദ്ദാ വിയ, പാളിയം പന ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം സാനുനാസികഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘ജായമ്പതികാ’’തി. സമ്മാ ഫലം വഹതീതി സമ്ബലം, സുഖാവഹന്തി അത്ഥോ. തഥാ ഹി തം ‘‘പഥേ ഹിതന്തി പാഥേയ്യ’’ന്തി വുച്ചതി. മഗ്ഗസ്സ കന്താരപരിയാപന്നത്താ വുത്തം ‘‘കന്താരഭൂതം മഗ്ഗ’’ന്തി. ദുല്ലഭതായ തം ഉദകം തത്ഥ താരേതീതി കന്താരം, നിരുദകം മഹാവനം. രുള്ഹീവസേന ഇതരമ്പി മഹാവനം തഥാ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ചോരകന്താര’’ന്തിആദി. പരരാജൂനം വേരിആദീനഞ്ച വസേന സപ്പടിഭയമ്പി അരഞ്ഞം ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘പഞ്ചവിധ’’ന്തി.

ഘനഘനട്ഠാനതോതി മംസസ്സ ബഹലബഹലം ഥൂലഥൂലം ഹുത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ. ‘‘താദിസഞ്ഹി മംസം ഗഹേത്വാ സുക്ഖാപിതം വല്ലൂരം. സൂലേ ആവുനിത്വാ പക്കമംസം സൂലമംസം. വിരളച്ഛായായം നിസീദിംസു ഗന്തും അസമത്ഥോ ഹുത്വാ. ഗോവതകുക്കുരവതദേവതായാചനാദീഹീതി ഗോവതകുക്കുരവതാദിവതചരണേഹി ചേവ ദേവതായാചനാദീഹി പണിധികമ്മേഹി ച മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭൂതം.

യസ്മാ പന സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഹാരപരിഭോഗസ്സ ഓപമ്മഭാവേന തേസം ജായമ്പതികാനം പുത്തമംസപരിഭോഗോ ഇധ ഭഗവതാ ആനീതോ, തസ്മാസ്സ നാനാകാരേഹി ഓപമ്മത്തം വിഭാവേതും ‘‘തേസം സോ പുത്തമംസാഹാരോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സജാതിമംസതായാതി സമാനജാതികമംസഭാവേന, മനുസ്സമംസഭാവേനാതി അത്ഥോ. മസുസ്സമംസഞ്ഹി കുലപ്പസുതമനുസ്സാനം അമനുഞ്ഞം ഹോതി അപരിചിതഭാവതോ ഗാരയ്ഹഭാവതോ ച, തതോ ഏവ ഞാതിആദിമംസതായാതിആദി വുത്തം. തരുണമംസതായാതിആദി പന സഭാവതോ അനഭിസങ്ഖാരതോ ച അമനുഞ്ഞാതി കത്വാ വുത്തം. അധൂപിതതായാതി അധൂപിതഭാവതോ. മജ്ഝത്തഭാവേയേവ ഠിതാ. തതോ ഏവ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേ ഠിതാതി വുത്തം കന്താരതോ നിത്ഥരണജ്ഝാസയതായ. ഇദാനി യേ ച തേ അനപനീതാഹാരോ, ന യാവദത്ഥപരിഭോഗോ വിഗതമച്ഛേരമലതാ സമ്മോഹാഭാവോ ആയതിം തത്ഥ പത്ഥനാഭാവോ സന്നിധികാരാഭാവോ അപരിച്ചജനമദത്ഥാഭാവോ അഹീളനാ അവിവാദപരിഭോഗോ ചാതി ഉപമായം ലബ്ഭമാനാ പകാരവിസേസാ, തേ തഥാ നീഹരിത്വാ ഉപമേയ്യേ യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ന അട്ഠിന്ഹാരുചമ്മനിസ്സിതട്ഠാനാനീ’’തിആദി വുത്തം. തം കാരണന്തി തം തേസം ജായമ്പതീനം യാവദേവ കന്താരനിത്ഥരണത്ഥായ പുത്തമംസപരിഭോഗസങ്ഖാതം കാരണം.

നിസ്സന്ദപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി കബളീകാരാഹാരം പരിവീമംസതി. യഥാ തേ ജായമ്പതികാതിആദിപി ഓപമ്മസംസന്ദനം. ‘‘പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ആഹാരോ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. അപടിക്ഖിപിത്വാതി അനപനേത്വാ. വട്ടകേന വിയ കുക്കുടേന വിയ ചാതി വിസദിസൂദാഹരണം. ഓധിം അദസ്സേത്വാതി മഹന്തഗ്ഗഹണവസേന ഓധിം അകത്വാ. സീഹേന വിയാതി സദിസൂദാഹരണം. സോ കിര സപദാനമേവ ഖാദതി.

അഗധിതഅമുച്ഛിതാദിഭാവേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ‘‘അമച്ഛരായിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ അത്ഥീതി ദിട്ഠി അത്തൂപലദ്ധി, തംസഹഗതേന സമ്മോഹേന അത്താ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജതീതി. സതിസമ്പജഞ്ഞവസേനപീതി ‘‘അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തസതിസമ്പജഞ്ഞവസേനപി.

‘‘അഹോ വത മയം…പേ… ലഭേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം വാ, ‘‘ഹിയ്യോ വിയ…പേ… ന ലദ്ധ’’ന്തി അനുസോചനം വാ അകത്വാതി യോജനാ.

‘‘സന്നിധിം ന അകംസു, ഭൂമിയം വാ നിഖണിംസു, അഗ്ഗിനാ വാ ഝാപയിംസൂ’’തി ന-കാരം ആനേത്വാ യോജനാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

പിണ്ഡപാതം വാ അഹീളേന്തേന ദായകം വാ അഹീളേന്തേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോതി യോജനാ. സ പത്തപാണീതി സോ പത്തഹത്ഥോ. നാവജാനിയാതി ന അവജാനിയാ. അതിമഞ്ഞതീതി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞതി, അവജാനാതീതി അത്ഥോ.

‘‘തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ’’തി വത്വാ താഹി കബളീകാരാഹാരസ്സ പരിജാനനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സവത്ഥുകവസേനാതി സസമ്ഭാരവസേന, സഭാവതോ പന രൂപാഹരണം ഓജമത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ഹി കബളീകാരാഹാരസ്സ ലക്ഖണം. കാമം രസാരമ്മണം ജിവ്ഹാപസാദേ പടിഹഞ്ഞതി, തേന പന അവിനാഭാവതോ സമ്പത്തവിസയഗാഹിതായ ച ജിവ്ഹാപസാദസ്സ ‘‘ഓജട്ഠമകരൂപം കത്ഥ പടിഹഞ്ഞതീ’’തി വുത്തം. തസ്സാതി ജിവ്ഹാപസാദസ്സ. ഇമേ ധമ്മാതി ഇമേ യഥാവുത്തഭൂതുപാദായധമ്മാ. തന്തി രൂപഖന്ധം. പരിഗ്ഗണ്ഹതോതി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ. ഉപ്പന്നാ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാതി സബ്ബേപി യേ യഥാനിദ്ധാരിതാ, തേഹി സഹപ്പവത്താവ സബ്ബേപി ഇമേ. സരസലക്ഖണതോതി അത്തനോ കിച്ചതോ ലക്ഖണതോ ച. തേസം നാമരൂപഭാവേന വവത്ഥപിതാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പച്ചയോ വിഞ്ഞാണം. ‘‘തസ്സ സങ്ഖാരാ തേസം അവിജ്ജാ’’തി ഏവം ഉദ്ധം ആരോഹനവസേന പച്ചയം. അധോഓരോഹനവസേന പന സളായതനാദികേ പരിയേസന്തോ അനുലോമപടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതി. സളായതനാദയോപി ഹി രൂപാരൂപധമ്മാനം യഥാരഹം പച്ചയഭാവേന വവത്ഥപേതബ്ബാതി. യാഥാവതോ ദിട്ഠത്താതി ‘‘ഇദം രൂപം, ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ, ഇദം നാമം, ഏത്തകം നാമം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി ച യഥാഭൂതം ദിട്ഠത്താ. അനിച്ചാനുപസ്സനാ, ദുക്ഖാനുപസ്സനാ, അനത്താനുപസ്സനാ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ, വിരാഗാനുപസ്സനാ, നിരോധാനുപസ്സനാ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാതി ഇമാസം സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന. സോതി കബളീകാരാഹാരോ. തിലക്ഖണ…പേ… സങ്ഖാതായാതി അനിച്ചതാദീനം തിണ്ണം ലക്ഖണാനം പടിവിജ്ഝനവസേന ലക്ഖണവന്തസമ്മസനവസേന ച പവത്തഞാണസങ്ഖാതായ. പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി അനവസേസതോ നാമരൂപസ്സ ഞാതത്താ തപ്പരിയാപന്നത്താ ച ആഹാരസ്സ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം യേവാ’’തിആദി. ഛന്ദരാഗാവകഡ്ഢനേനാതി ഛന്ദരാഗസ്സ പജഹനേന.

പഞ്ച കാമഗുണാ കാരണഭൂതാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പഞ്ചകാമഗുണികോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണസമ്ഭവോ’’തി. ഏകിസ്സാ തണ്ഹായ പരിഞ്ഞാ ഏകപരിഞ്ഞാ. സബ്ബസ്സ പഞ്ചകാമഗുണികസ്സ രാഗസ്സ പരിഞ്ഞാ, സബ്ബപരിഞ്ഞാ. തദുഭയസ്സപി മൂലഭൂതസ്സ ആഹാരസ്സ പരിഞ്ഞാ മൂലപരിഞ്ഞാ. ഇദാനി ഇമാ തിസ്സോപി പരിഞ്ഞായോ വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘യോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. ജിവ്ഹാദ്വാരേ ഏകരസതണ്ഹം പരിജാനാതീതി ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘‘യോ യമേത്ഥ രസോ, സോ വത്ഥുകാമവസേന ഓജട്ഠമകരൂപം ഹോതി ജിവ്ഹായതനം പസാദോ. സോ കിം നിസ്സിതോ? ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതോ. തംസഹജാതോ വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി ഇമേ ധമ്മാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. യോ തസ്മിം രസേ അസ്സാദോ, അയം രസതണ്ഹാ. തംസഹഗതാ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ’’തിആദിവസേന. സബ്ബം അട്ഠകഥായം ആഗതവസേന വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തേന പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോവ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ തേനാതി യോ ഭിക്ഖു ജിവ്ഹാദ്വാരേ രസതണ്ഹം പരിജാനാതി, തേന. കഥം പന ഏകസ്മിം ദ്വാരേ തണ്ഹം പരിജാനതോ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. തസ്സായേവാതി തണ്ഹായ ഏവ തണ്ഹാസാമഞ്ഞതോ ഏകത്തനയവസേന വുത്തം. തത്ഥാതി പഞ്ചസു ദ്വാരേസു. ഉപ്പജ്ജനതോതി രൂപരാഗാദിഭാവേന ഉപ്പജ്ജനതോ. ലോഭോ ഏവ ഹി തണ്ഹായനട്ഠേന ‘‘തണ്ഹാ’’തിപി, രജ്ജനട്ഠേന ‘‘രാഗോ’’തിപി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘സായേവ ഹീ’’തിആദി. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ ഉപമായ സമ്പിണ്ഡേതി. പഞ്ചമഗ്ഗേ ഹനതോതി പഞ്ചസു മഗ്ഗേസു സഞ്ചരിത്തം കരോന്തേന മഗ്ഗഗാമിനോ ഹനന്തോ ‘‘മഗ്ഗേ ഹനതോ’’തി വുത്തോ.

സബ്യഞ്ജനേ പിണ്ഡപാതസഞ്ഞിതേ ഭത്തസമൂഹേ മനുഞ്ഞേ രൂപേ രൂപസദ്ദാദയോ ലബ്ഭന്തി, തത്ഥ പഞ്ചകാമഗുണരാഗസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. സതിസമ്പജഞ്ഞേന പരിഗ്ഗഹേത്വാതി സബ്ബഭാഗിയേന കമ്മട്ഠാനപരിപാലകേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ. നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേനാതി മഗ്ഗാധിഗമസിദ്ധേന നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേന പരിഭുത്തേ. സോതി കാമഗുണികോ രാഗോ.

തസ്മിം സതീതി കബളീകാരാഹാരേ സതി. തസ്സാതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ. ഉപ്പത്തിതോതി ഉപ്പജ്ജനതോ. ന ഹി ആഹാരാലാഭേന ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതസ്സ കാമപരിഭോഗിച്ഛാ സമ്ഭവതി. ഉപനിജ്ഝാനചിത്തന്തി രാഗവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകനചിത്തം.

നത്ഥി തം സംയോജനന്തി പഞ്ചവിധമ്പി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തേന രാഗേന…പേ… നത്ഥീ’’തി. തേനാതി കാമരാഗേന. ഏത്തകേനാതി യഥാവുത്തായ ദേസനായ. കഥേതും വട്ടതീതി ഇമം പഠമാഹാരകഥം കഥേന്തേന ധമ്മകഥികേന.

പഠമാഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയാഹാരവണ്ണനാ

ദുതിയേതി ദുതിയേ ആഹാരേ. ഉദ്ദാലിതചമ്മാതി ഉപ്പാടിതചമ്മാ, സബ്ബസോ അപനീതചമ്മാതി അത്ഥോ. ന സക്കോതി ദുബ്ബലഭാവതോ, തഥാ ഹി ഇത്ഥീ ‘‘അബലാ’’തി വുച്ചതി. സിലാകുട്ടാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഇട്ഠകകുട്ടമത്തികാകുട്ടാദീനം സങ്ഗഹോ. ഉണ്ണനാഭീതി മക്കടകം. സരബൂതി ഘരഗോളികാ. ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകാ നാമ ലോമസാ പാണകാ. ആകാസനിസ്സിതാതി ആകാസചാരിനോ. ലുഞ്ചിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ.

തിസ്സോ പരിഞ്ഞാതി ഹേട്ഠാ വുത്താ ഞാതപരിഞ്ഞാദയോ തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ. തമ്മൂലകത്താതി ഫസ്സമൂലകത്താ. ദേസനാ യാവ അരഹത്താ കഥിതാ സബ്ബസോ വേദനാസു പരിഞ്ഞാതാസു കിലേസാനം ലേസസ്സപി അഭാവതോ.

ദുതിയാഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയാഹാരവണ്ണനാ

അങ്ഗാരകാസുന്തി അങ്ഗാരരാസിം. ഫുണന്തീതി അത്തനോ ഉപരി സയമേവ ആകിരന്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നരാ രുദന്താ പരിദഡ്ഢഗത്താ’’തി. നരാതി പുരിസാതി അത്ഥോ, ന മനുസ്സാ. ഭയഞ്ഹി മം വിന്ദതീതി ഭയസ്സ വസേന കരോന്തോ ഭയം ലഭതി നാമ. സന്തരമാനോവാതി സുട്ഠു തരമാനോ ഏവ ഹുത്വാ. പോരിസം വുച്ചതി പുരിസപ്പമാണം, തസ്മാ അതിരേകപോരിസാ പുരിസപ്പമാണതോ അധികാ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചരതനപ്പമാണാ’’തി. അസ്സാതി കാസുയാ. തദഭാവേതി തേസം ജാലാധൂമാനം അഭാവേ. ആരകാവസ്സാതി ആരകാ ഏവ അസ്സ.

അങ്ഗാരകാസു വിയ തേഭൂമകവട്ടം ഏകാദസന്നം അഗ്ഗീനം വസേന മഹാപരിളാഹതോ. ജിവി…പേ… പുഥുജ്ജനോ തേഹി അഗ്ഗീഹി ദഹിതബ്ബതോ. ദ്വേ ബല…പേ… കമ്മം അനിച്ഛന്തസ്സേവ തസ്സ വട്ടദുക്ഖേ പാതനതോ. ആയൂഹനൂപകഡ്ഢനാനം കാലഭേദോ ന ചിന്തേതബ്ബോ ഏകന്തഭാവിനോ ഫലസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താതി ആഹ ‘‘കമ്മം ഹീ’’തിആദി.

ഫസ്സേ വുത്തനയേനേവാതി തത്ഥ ‘‘ഫസ്സോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം, ഇധ ‘‘മനോസഞ്ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’തി വത്തബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവാതി. ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി വചനതോ മനോസഞ്ചേതനായ തണ്ഹാ മൂലകാരണന്തി ആഹ ‘‘തണ്ഹാമൂലകത്താ മനോസഞ്ചേതനായാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. കേചി പന യസ്മാ മനോസഞ്ചേതനായ ഫലഭൂതം വേദനം പടിച്ച തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി വദന്തി.

തതിയാഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥാഹാരവണ്ണനാ

അനിട്ഠപാപനവസേന തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം ആഗച്ഛതീതി ആഗു, പാപം, തം ചരതി സീലേനാതി ആഗുചാരീ. തേനാഹ ‘‘പാപചാരി’’ന്തി.

രാജാ വിയ കമ്മം പരമിസ്സരഭാവതോ. ആഗുചാരീ പുരിസോ വിയ…പേ… പുഥുജ്ജനോ ദുക്ഖവത്ഥുഭാവതോ. ആദിന്നപ്പഹാരവണാനി തീണി സത്തിസതാനി വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ ആതുരമാനമഹാദുക്ഖപതിട്ഠം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. തേനാഹ സത്തി…പേ… ദുക്ഖന്തി.

തമ്മൂലകത്താതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമൂലകത്താ ഇതോ പരം പവത്തനാമരൂപസ്സ.

ചതുത്ഥാഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുത്തമംസൂപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അത്ഥിരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ചതുത്ഥേ സോതി ലോഭോ. രഞ്ജനവസേനാതി രങ്ഗജാതം വിയ തസ്സ ചിത്തസ്സ അനുരഞ്ജനവസേന. നന്ദനവസേനാതി സപ്പീതികതായ ആരമ്മണസ്സ അഭിനന്ദനവസേന. തണ്ഹായനവസേനാതി വിസയകത്തുകാമതായ വസേന. ഏകോ ഏവ ഹി ലോഭോ പവത്തിആകാരവസേന തഥാ വുത്തോ. പതിട്ഠിതന്തി ലദ്ധസഭാവം. തത്ഥാതി വട്ടേ. ആഹാരേതി കേചി. വിഞ്ഞാണന്തി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം. വിരുള്ഹന്തി ഫലനിബ്ബത്തിയാ വിരുള്ഹിപ്പത്തം. തേനാഹ ‘‘കമ്മം ജവാപേത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ ജവാപേത്വാതി ഫലം ഗാഹാപേത്വാ. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണഞ്ഹി അത്തനാ സഹജാതാനം സഹജാതാദിപച്ചയേഹി ചേവ ആഹാരപച്ചയേന ച പച്ചയോ ഹുത്വാ തസ്സ അത്തനോ ഫലുപ്പാദനേ സാമത്ഥിയത്താ വിരുള്ഹിപ്പത്തം. തേനാഹ ‘‘കമ്മം സന്താനേ ലദ്ധഭാവം വിരുള്ഹിപ്പത്തഞ്ചസ്സ ഹോതീ’’തി. വട്ടകഥാ ഏസാതി കത്വാ ‘‘യത്ഥാതി തേഭൂമകവട്ടേ ഭുമ്മ’’ന്തി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു. പുരിമപദേ ഏതം ഭുമ്മന്തി ‘‘യത്ഥ തത്ഥാ’’തി ആഗതം ഏതം ഭുമ്മവചനം പുരിമസ്മിം പുരിമസ്മിം പദേ വിസയഭൂതേ. തഞ്ഹി ആരബ്ഭ ഏതം ‘‘യത്ഥ തത്ഥാ’’തി ഭുമ്മവചനം വുത്തം. ഇമസ്മിം വിപാകവട്ടേതി പച്ചുപ്പന്നേ വിപാകവട്ടേ. ആയതിം വട്ടഹേതുകേ സങ്ഖാരേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീ’’തി വചനതോ. പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി ച പടിസന്ധി അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണ’’ന്തി. ജാതീതി ചേത്ഥ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനം അധിപ്പേതം. യസ്മിം ഠാനേതി യസ്മിം കാരണേ സതി.

കാരണഞ്ചേത്ഥ സങ്ഖാരാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ ഹേതൂ, തണ്ഹാഅവിജ്ജായോ, കാലഗതിആദയോ ച കമ്മസ്സ സമ്ഭാരാ. കേചി പന കിലേസവട്ടകമ്മഗതികാലാ ചാതി അധിപ്പായേന ‘‘കാലഗതിആദയോ ച കമ്മസ്സ സമ്ഭാരാ’’തി വദന്തി. തംതംഭവപത്ഥനായ തഥാ തഥാ ഗതോ തിവിധോ ഭവോവ തേഭൂമകവട്ടം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥാതി തേഭൂമകവട്ടേ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘സസമ്ഭാരകകമ്മം ഭവേസു രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി. രൂപന്തി അത്തഭാവം.

സങ്ഖിപിത്വാതി തീസു അകത്വാ വിഞ്ഞാണേന ഏകസങ്ഖേപം കത്വാതി അത്ഥോ. ഏകോ സന്ധീതി ഏകോ ഹേതുഫലസന്ധി. വിപാകവിധിന്തി സളായതനാദികം വേദനാവസാനം വിപാകവിധിം. ‘‘നാമരൂപേന സദ്ധി’’ന്തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. നാമരൂപേനാതി വാ സഹയോഗേ കരണവചനം. ഇധ ഏകോ സന്ധീതി ഏകോ ഹേതുഫലസന്ധി. ആയതിഭവസ്സാതി ആയതിം ഉപപത്തിഭവസ്സ. തേന ചേത്ഥ ഏകോ സന്ധി ഹേതുഫലസന്ധി വേദിതബ്ബോ.

ഖീണാസവസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമനതോവ പവത്തകമ്മസ്സ മഗ്ഗേന സഹായവേകല്ലസ്സ കതത്താ അവിജ്ജമാനം. സൂരിയരസ്മിസമന്തി തതോ ഏവ വുത്തനയേനേവ അപ്പതിട്ഠിതസൂരിയരസ്മിസമം. സാതി രസ്മി. കായാദയോതി കായദ്വാരാദയോ. കതകമ്മന്തി പച്ചയേഹി കതഭാവം ഉപാദായ വുത്തം, ന കമ്മലക്ഖണപത്തതോ. തേനാഹ ‘‘കുസലാകുസലം നാമ ന ഹോതീ’’തി. കിരിയമത്തേതി അവിപാകധമ്മത്താ കായികാദിപയോഗമത്തേ ഠത്വാ. അവിപാകം ഹോതി തേസം അവിപാകധമ്മത്താ.

അത്ഥിരാഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നഗരസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമസുത്തേ ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ’’തിആദി ഹേട്ഠാ സംവണ്ണിതമേവാതി അവുത്തമേവ സംവണ്ണേതും ‘‘നാമരൂപേ ഖോ സതീ’’തി ആരദ്ധോ. തത്ഥ ദ്വാദസപദികേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഇമസ്മിം സുത്തേ യാനി ദ്വേ പദാനി അഗ്ഗഹിതാനി, നേസം അഗ്ഗഹണേ കാരണം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതുകാമോ തേസം ഗഹേതബ്ബകാരണം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. പച്ചക്ഖഭൂതം പച്ചുപ്പന്നം ഭവം പഠമം ഗഹേത്വാ തദനന്തരം അനാഗതസ്സ ‘‘ദുതിയ’’ന്തി ഗഹണേ അതീതോ തതിയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഹി തതിയോ ഭവോ’’തി. നനു ചേത്ഥ അനാഗതസ്സ ഭവസ്സ ഗഹണം ന സമ്ഭവതി പച്ചുപ്പന്നഭവവസേന അഭിനിവേസസ്സ ജോതിതത്താതി? സച്ചമേതം, കാരണേ പന ഗഹിതേ ഫലം ഗഹിതമേവ ഹോതീതി തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അപിചേത്ഥ അനാഗതോ അദ്ധാ അത്ഥതോ സങ്ഗഹിതോ ഏവ യതോ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തിആദിനാ അനാഗതദ്ധസംഗാഹിതാ ദേസനാ പവത്താ, ചതുവോകാരവസേന വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമന്തി വിസേസോ അത്ഥി. തസ്മാ ‘‘പഞ്ചവോകാരവസേനാ’’തി വുത്തം. തേഹീതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരേഹി ആരമ്മണഭൂതേഹി. അയം വിപസ്സനാതി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേന ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തസ്സ പവത്തവിപസ്സനാ. ന ഘടീയതീതി ന സമിജ്ഝതി. മഹാ…പേ… അഭിനിവിട്ഠോതി ന ഘടനേ കാരണമാഹ, ഹേട്ഠാ ഗഹിതത്താ പാടിയേക്കം സമ്മസനീയം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

അദിട്ഠേസൂതി അനവബുദ്ധേസു. ചതുസച്ചസ്സ അനുബോധേന ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന സക്കാ ബുദ്ധേന ഭവിതു’’ന്തി. ഇമിനാതി മഹാസത്തേന. തേതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ. ഭവഉപാദാനതണ്ഹാവസേനാതി ഭവഉപാദാനതണ്ഹാദസ്സനവസേന. ദിട്ഠാവ ‘‘തംസഹഗതാ’’തി സമാനയോഗക്ഖമത്താ. ന പരഭാഗം ഖനേയ്യ അത്തനാ ഇച്ഛിതസ്സ ഗഹിതത്താ പരഭാഗേ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ ച. തേനാഹ ‘‘കസ്സചി നത്ഥിതായാ’’തി. പടിനിവത്തേസീതി പടിസംഹരി. പടിനിവത്തനേ പന കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തദേത’’ന്തിആദി വുത്തം. അഭിന്നട്ഠാനന്തി അഖണിതട്ഠാനം.

പച്ചയതോതി ഹേതുതോ, സങ്ഖാരതോതി അത്ഥോ. ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതീ’’തിആദിനാ ഹേതുപരമ്പരവസേന ഫലപരമ്പരായ കിത്തമാനായ, കിമ്ഹി നു ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതീതി ച വിചാരണായ സങ്ഖാരേ ഖോ സതി വിഞ്ഞാണസ്സ വിസേസതോ കാരണഭൂതോ സങ്ഖാരോ അഗ്ഗഹിതോ, തതോ വിഞ്ഞാണം പടിനിവത്തതി നാമ, ന സബ്ബപച്ചയതോ. തേനേവാഹ ‘‘നാമരൂപേ ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’’തി. കിം നാമ ഹേത്ഥ സഹജാതാദിവസേനേവ പച്ചയഭൂതം അധിപ്പേതം, ന കമ്മൂപനിസ്സയവസേന പച്ചുപ്പന്നവസേന അഭിനിവേസസ്സ ജോതിതത്താ. ആരമ്മണതോതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരസങ്ഖാതആരമ്മണതോ, അതീതഭവസങ്ഖാതആരമ്മണതോ. അതീതദ്ധപരിയാപന്നാ ഹി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ. തതോ പടിനിവത്തമാനം വിഞ്ഞാണം അതീതഭവോപി പടിനിവത്തതി നാമ. ഉഭയമ്പീതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണമ്പി. നാമരൂപം ന അതിക്കമതീതി പച്ചയഭൂതം ആരമ്മണഭൂതഞ്ച നാമരൂപം ന അതിക്കമതി തേന വിനാ അവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘നാമരൂപതോ പരം ന ഗച്ഛതീ’’തി. വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ. നാമരൂപേ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേതി നാമരൂപേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ. ചതുവോകാരപഞ്ചവോകാരഭവവസേന യഥാരഹം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ദ്വീസുപി അഞ്ഞമഞ്ഞം പച്ചയേസു ഹോന്തേസൂതി പന പഞ്ചവോകാരഭവവസേന. ഏത്തകേനാതി ഏവം വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭവസേന പവത്തിയാ. ജായേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാതി ‘‘സത്തോ ജായതി ഉപപജ്ജതീ’’തി സമഞ്ഞാ ഹോതി വിഞ്ഞാണനാമരൂപവിനിമുത്തസ്സ സത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതസ്സ ധമ്മസ്സ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ഇതോ ഹീ’’തിആദി. ഏതദേവാതി ‘‘വിഞ്ഞാണം നാമരൂപ’’ന്തി ഏതം ദ്വയമേവ.

അപരാപരചുതിപടിസന്ധീഹീതി അപരാപരചുതിപടിസന്ധിദീപകേഹി ‘‘ചവതി, ഉപപജ്ജതീ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി. പഞ്ച പദാനീതി ‘‘ജായേഥ വാ’’തിആദീനി പഞ്ച പദാനി. നനു തത്ഥ പഠമതതിയേഹി ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി അത്ഥതോ അഭിന്നാനീതി? സച്ചം, വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അപരാപരുപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം ഏവം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘അപരാപരചുതിപടിസന്ധീഹീ’’തി. ഏത്താവതാതി വുത്തമേവത്ഥന്തി യോ ‘‘ഏത്താവതാ’’തി പദേന പുബ്ബേ വുത്തോ, തമേവ യഥാവുത്തമത്ഥം ‘‘യദിദ’’ന്തിആദിനാ നിയ്യാതേന്തോ പുന വത്വാ. അനുലോമപച്ചയാകാരവസേനാതി പച്ചയധമ്മദസ്സനപുബ്ബകപച്ചയുപ്പന്നധമ്മദസ്സനവസേന. പച്ചയധമ്മാനഞ്ഹി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയഭാവോ ഇദപ്പച്ചയതാ പച്ചയാകാരോ, സോ ച ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ വുത്തോ സങ്ഖാരുപ്പത്തിയാ അനുലോമനതോ അനുലോമപച്ചയാകാരോ, തസ്സ വസേന.

ആപതോതി പരിഖാഗതഉദകതോ. ദ്വാരസമ്പത്തിയാ തത്ഥ വസന്താനം പവേസനനിഗ്ഗമനഫാസുതായ ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥുസമ്പത്തിയാ സരീരചിത്തസുഖതായ നഗരസ്സ മനുഞ്ഞതാതി വുത്തം ‘‘സമന്താ …പേ… രമണീയ’’ന്തി. പുബ്ബേ സുഞ്ഞഭാവേന അരഞ്ഞസദിസം ഹുത്വാ ഠിതം ജനവാസം കരോന്തേ നഗരസ്സ ലക്ഖണപ്പത്തം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തം അപരേന സമയേന ഇദ്ധഞ്ചേവ അസ്സ ഫീതഞ്ചാ’’തി.

‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ ച സുപരിസുദ്ധോ’’തി വചനതോ തീഹി വിരതീഹി സദ്ധിം പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോപി അട്ഠങ്ഗികവോഹാരം ലദ്ധും അരഹതീതി വുത്തം ‘‘അട്ഠങ്ഗികസ്സ വിപസ്സനാമഗ്ഗസ്സാ’’തി. വിപസ്സനായ ചിണ്ണന്തേതി വിപസ്സനായ സഞ്ചരിതതായ തത്ഥ തത്ഥ തായ വിപസ്സനായ തീരിതേ പരിയേസിതേ. ലോകുത്തരമഗ്ഗദസ്സനന്തി അനുമാനാദിവസേന ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ ദസ്സനം. തഥാ ഹി നിബ്ബാനനഗരസ്സ ദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം. ദിട്ഠകാലോതി അധിഗമവസേന ദിട്ഠകാലോ. മഗ്ഗഫലവസേന ഉപ്പന്നാ പരോപണ്ണാസ അനവജ്ജധമ്മാ, പച്ചവേക്ഖണഞാണം പന തേസം വവത്ഥാപകം. യാപേത്വാതി ചരാപേത്വാ.

അവത്തമാനകട്ഠേനാതി ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ കസ്സചി സന്താനേ അപ്പവത്തനതോവ ഉപ്പാദാദിവസേന വത്തമാനവസേന. തഥാ ഹി ഭഗവാ ‘‘അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ സഞ്ജനേതാ’’തിആദികേഹി ഥോമിതോ. പുബ്ബകേഹി മഹേസീഹി പടിപന്നോ ഹി അരിയമഗ്ഗോ ഇതരേഹി അന്തരാ കേഹിചി അവളഞ്ജിതോതി വുത്തം ‘‘അവളഞ്ജനട്ഠേന പുരാണമഗ്ഗോ’’തി. ഝാനസ്സാദേനാതി ഝാനസുഖേന ഝാനപീതിയാ. സുഭിക്ഖം പണീതധമ്മാമതതായ തിത്തിആവഹം. പുപ്ഫിതം ഉപസോഭിതം. യാവ ദസസഹസ്സചക്കവാളേതി വുത്തം ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി പരിച്ഛിന്നബുദ്ധഖേത്തത്താ. തസ്സ അത്ഥിതായ ഹി പരിച്ഛേദോ അത്ഥി. ഏതസ്മിം അന്തരേതി ഏതസ്മിം ഓകാസേ.

നഗരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമ്മസസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഛട്ഠേ അസ്സാതി ഭഗവതോ. സണ്ഹസുഖുമധമ്മപരിദീപനതോ സുഖുമാ. തീഹി ലക്ഖണേഹി അങ്കിയത്താ തിലക്ഖണാഹതാ, അനിച്ചാദിലക്ഖണപരിദീപിനീതി അത്ഥോ. അരിയധമ്മാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതേന ഹേതുനാ സഹേതുകാ. തിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ പാടിഹാരിയപഞ്ഞായ ച അത്ഥിതായ പഞ്ഞവന്തോ ന കേവലം അജ്ഝത്തികഅങ്ഗസമ്പത്തിയേവ, ബാഹിരങ്ഗസമ്പത്തിപി നേസമത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘സിനിദ്ധാനീ’’തിആദി വുത്തം. അബ്ഭന്തരന്തി അജ്ഝത്തം. പച്ചയസമ്മസനന്തി പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയവീമംസം.

ആരമ്ഭാനുരൂപാ അനുസന്ധി യഥാനുസന്ധി. ന ഗതാതി ന സമ്പത്താ. അസമ്ഭിന്നപദന്തി അവോമിസ്സകപദം, അഞ്ഞത്ഥ ഏവം അനാഗതം വാക്യന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഹി ഏവം വുത്തം നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏവന്തി ‘‘തേനഹാനന്ദാ’’തി ഏകവചനം, ‘‘സുണാഥ മനസി കരോഥാ’’തി ബഹുവചനം കത്വാ വുത്തം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘തേനഹാനന്ദാ’’തി ഇധാപി ബഹുവചനമേവ കത്വാ പഠന്തി ‘‘സാധു അനുരുദ്ധാ’’തിആദീസു വിയ. ഉപധീതി അധിപ്പേതം ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി. ഉപ്പജ്ജതി ഉപ്പാദക്ഖണം ഉദയം പടിലഭതി ‘‘പാകടഭാവോ ഠിതികോ, അത്തലാഭോ ഉദയോ’’തി. നിവിസതി നിവേസം ഓകാസം പടിലഭതി. ഏകവാരമേവ ഹി ഉപ്പന്നമത്തസ്സ ധമ്മസ്സ ദുബ്ബലത്തേന ഓകാസേ വിയ പതിട്ഠഹനം നത്ഥി, പുനപ്പുനം ആരമ്മണേ പവത്തമാനം നിവിട്ഠം പതിട്ഠിതം നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘നിവിസതീതി പുനപ്പുനം പവത്തിവസേന പതിട്ഠഹതീ’’തി.

പിയസഭാവന്തി പിയായിതബ്ബജാതികം. മധുരസഭാവന്തി ഇട്ഠജാതികം. അഭിനിവിട്ഠാതി തണ്ഹാഭിനിവേസേന ഓതിണ്ണാ. സമ്പത്തിയന്തി ഭവസമ്പത്തിയം. നിമിത്തഗ്ഗഹണാനുസാരേനാതി പടിബിമ്ബഗ്ഗഹണാനുസാരേന. കണ്ണസ്സ ഛിദ്ദപദേസം രജതനാളികം വിയ, കണ്ണബദ്ധം പന പാമങ്ഗസുത്തം വിയ. തുങ്ഗാ ഉച്ചാ ദീഘാ നാസികാ തുങ്ഗനാസാ. ഏവം ലദ്ധവോഹാരം അത്തനോ ഘാനം. ‘‘ലദ്ധവോഹാരാ’’തി വാ പാഠോ. തസ്മിം സതി തുങ്ഗാ നാസാ യേസം തേ തുങ്ഗനാസാ. ഏവം ലദ്ധവോഹാരാ സത്താ അത്തനോ ഘാനന്തി യോജനാ വണ്ണസണ്ഠാനതോ രത്തകമ്ബലപടലം വിയ. സമ്ഫസ്സതോ മുദുസിനിദ്ധം കിച്ചതോ സിനിദ്ധമധുരരസദം. സാലലട്ഠിന്തി സാലക്ഖന്ധം.

അദ്ദസംസൂതി പസ്സിംസു. ഏവം വുത്തന്തി ‘‘കംസേ’’തി ഏവം വുത്തം അധിട്ഠാനവോഹാരേന.

സമ്പത്തിന്തി വണ്ണാദിഗുണം. ആദീനവന്തി മരണഗ്ഗതതോ.

സത്തുപാനീയേനാതി സത്തും പക്ഖിപിത്വാ ആലോലിതപാനീയേന. ചത്താരി പാനാനി വിയ ചത്താരോ മഗ്ഗാ തണ്ഹാപിപാസാവൂപസമനതോ.

സമ്മസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നളകലാപീസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ കസ്മാ പുച്ഛതീതി മഹാകോട്ഠികത്ഥേരോ സയം തത്ഥ നിക്കങ്ഖോ സമാനോ കസ്മാ പുച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. അജ്ഝാസയജാനനത്ഥന്തി ഇദമ്പി തസ്സ മഹാസാവകസ്സ പരചിത്തജാനനേന അപ്പാടിഹീരം സിയാ, തേന തം അപരിതുസ്സന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാതി സീലാദിഗുണേഹി ഉത്തമസാവകാതി അത്ഥോ, ന ഹി മഹാകോട്ഠികത്ഥേരോ അഗ്ഗസാവകലക്ഖണപ്പത്തോ, അഥ ഖോ മഹാസാവകലക്ഖണപ്പത്തോ. ഇദാനേവ ഖോ മയന്തിആദി ഹേട്ഠാ പച്ചയുപ്പന്നം അനാലോളേന്തേന ദസ്സേത്വാ ദേസനാ ആഹടാ, ന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാവസേന, ഇധ പന യേനാധിപ്പായേന തം ആലോളേത്വാ നിവത്തേത്വാ കഥിതം മഹാഥേരേന, തമേവസ്സ അധിപ്പായം തേനേവ പകാസേതുകാമോ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരോ ആഹ ‘‘ഇദാനേവ ഖോ മയ’’ന്തിആദി. തേനാഹ ‘‘ഇദം ഥേരോ’’തിആദി.

ഏത്തകേ ഠാനേതി ‘‘കിം നു ഖോ ആവുസോ’’തിആദിനാ പഠമാരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘നിരോധോ ഹോതീ’’തി പദം, ഏത്തകേ ഠാനേ. അവിജ്ജാസങ്ഖാരേ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ദേസനായ പവത്തത്താ ‘‘പച്ചയുപ്പന്നപഞ്ചവോകാരഭവവസേന ദേസനാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഫലേ ഗഹിതേ കാരണം ഗഹിതമേവാ’’തി വിഞ്ഞാണേ ഗഹിതേ സങ്ഖാരാ, തേസഞ്ച കാരണഭൂതാ അവിജ്ജാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠാ വിസ്സജ്ജിതേസു ദ്വാദസസു പദേസൂ’’തി. ഏകേകസ്മിന്തി ഏകേകസ്മിം പദേ. തിണ്ണം തിണ്ണം വസേനാതി ‘‘നിരോധായ ധമ്മം ദേസേസി, നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, നിരോധാ അനുപാദാവിനിമുത്തോ ഹോതീ’’തി ഏവമാഗതാനം തിണ്ണം തിണ്ണം വാരാനം വസേന. ‘‘അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹീ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൪൬൮) വിയ ഇധ വത്ഥുസദ്ദോ കാരണപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഛത്തിംസായ കാരണേഹീ’’തി. പഠമോ അനുമോദനാവിധി. ധമ്മകഥികഗുണോതി വിപസ്സനാവിസയോ അഭേദോപചാരേന വുത്തോ. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. ദുതിയോ അനുമോദനാ, തതിയം അനുമോദനന്തി അഭിധേയ്യാനുരൂപം വത്തബ്ബം. ദേസനാസമ്പത്തി കഥിതാ ‘‘നിബ്ബിദായ…പേ… ധമ്മം ദേസേതീ’’തി വുത്തത്താ. സേക്ഖഭൂമി കഥിതാ ‘‘നിബ്ബിദായ…പേ… പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ. അസേക്ഖഭൂമി കഥിതാ ‘‘നിബ്ബിദാ …പേ… അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ.

നളകലാപീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കോസമ്ബിസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. അട്ഠമേ പരസ്സ സദ്ദഹിത്വാതി പരസ്സ വചനം സദ്ദഹിത്വാ. തേനാഹ ‘‘യം ഏസ ഭണതി, തം ഭൂതന്തി ഗണ്ഹാതീ’’തി. പരപത്തിയോ ഹി ഏസോ പരനേയ്യബുദ്ധികോ. യം കാരണന്തി യം അത്തനാ ചിന്തിതവത്ഥു. രുച്ചതീതി ‘‘ഏവമേതം ഭവിസ്സതി, ന അഞ്ഞഥാ’’തി അത്തനോ മതിയാ ചിന്തേന്തസ്സ രുച്ചതി. രുചിയാ ഗണ്ഹാതീതി പരപത്തിയോ അഹുത്വാ സയമേവ തഥാ രോചേന്തോ ഗണ്ഹാതി. അനുസ്സവോതി ‘‘അനു അനു സുത’’ന്തി ഏവം ചിരകാലഗതായ അനുസ്സുതിയാ ലബ്ഭമാനം ‘‘കഥമിദം സിയാ, കസ്മാ ഭൂതമേത’’ന്തി അനുസ്സവേന ഗണ്ഹാതി. വിതക്കയതോതി ‘‘ഏവമേതം സിയാ’’തി പരികപ്പേന്തസ്സ. ഏകം കാരണം ഉപട്ഠാതീതി യഥാപരികപ്പിതവത്ഥു ചിത്തസ്സ ഉപട്ഠാതി. ആകാരപരിവിതക്കേനാതി അത്തനാ കപ്പിതാകാരേനാ തം ഗണ്ഹാതി. ഏകാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി ‘‘യഥാപരികപ്പിതം കിഞ്ചി അത്ഥം ഏവമേതം, നാഞ്ഞഥാ’’തി അഭിനിവിസന്തസ്സ ഏകോ അഭിനിവേസോ ഉപ്പജ്ജതി. യായസ്സാതി യായ ദിട്ഠിയാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. നിജ്ഝായന്തസ്സാതി പച്ചക്ഖം വിയ നിരൂപേത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ. ഖമതീതി തഥാ ഗഹണക്ഖമോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സോ…പേ… ഗണ്ഹാതീ’’തി. ഏതാനീതി സദ്ധാദീനി. താനി ഹി സദ്ധേയ്യാനം വത്ഥൂനം ഗഹണഹേതുഭാവതോ ‘‘കാരണാനീ’’തി വുത്താനി. ഭവനിരോധോ നിബ്ബാനന്തി നവവിധോപി ഭവോ നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അധിഗതേതി ഭവനിരോധോ, നിബ്ബാനം. സ്വായം ഭവോ പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഗഹോ തബ്ബിനിമുത്തോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധനിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി. ഭവനിരോധോ നിബ്ബാനം നാമാതി ‘‘നിബ്ബാനം നാമ ഭവനിരോധോ’’തി ഏസ പഞ്ഹോ സേക്ഖേഹിപി ജാനിതബ്ബോ, ന അസേക്ഖേഹേവ. ഇമം ഠാനന്തി ഇമം യാഥാവകാരണം.

സുട്ഠു ദിട്ഠന്തി ‘‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി മയാ സുട്ഠു യാഥാവതോ ദിട്ഠം, ഭവസ്സ പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമട്ഠാനം, ഭവനിരോധസ്സ ച നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതാമതട്ഠാനം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിട്ഠത്താ. അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഹി അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠിതോ ഏവ നാമ ഉപരിമഗ്ഗസ്സ അനധിഗതത്താതി വുത്തം ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠിതത്താ’’തി. നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തമ്പി ഥേരസ്സേതം ഞാണം ‘‘നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതീ’’തി വുത്തഞാണം വിയ ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഏകൂനവീസതിയാ…പേ… പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി. ഏതേന ഏതം നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാ വിയ ന ഹോതി സപ്പദേസഭാവതോതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇധ ഉദപാനനിദസ്സനമ്പി സമത്ഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചവേക്ഖണഞാണേനാതി അവസേസകിലേസാനം, നിബ്ബാനസ്സേവ വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന. ഉപരി അരഹത്തഫലസമയോതി ഉപരി സിജ്ഝനതോ അരഹത്തപടിലാഭോ തഥാ അത്ഥി. ‘‘യേനാഹം തം പരിയേസതോ നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സാമീ’’തി ജാനാതി.

കോസമ്ബിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉപയന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ ഉദകവഡ്ഢനസമയേതി സബ്ബദിവസേസു മഹാസമുദ്ദസ്സ അന്തോ മഹന്തചന്ദകന്തമണിപബ്ബതാനം ജുണ്ഹസമ്ഫസ്സേന പഹതത്താ ജലാഭിസന്ദനവസേന ഉദകസ്സ വഡ്ഢനസമയേ. ഉപരി ഗച്ഛന്തോതി പകതിയാ ഉദകസ്സ തിട്ഠട്ഠാനസ്സ തതോ ഉപരി ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ഉപരി യാപേതീതി ഉദകം തത്ഥ ഉപരൂപരി വഡ്ഢേതി. തഥാഭൂതോ ച തം ബ്രൂഹേന്തോ പൂരേന്തോതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘വഡ്ഢേതി പൂരേതീതി അത്ഥോ’’തി. യസ്മാ പച്ചയധമ്മാ അത്തനോ ഫലസമവായപച്ചയേ ഹോന്തേ തസ്സ ഉപരി ഠിതോ വിയ ഹോതി തസ്സ അത്തനോ വസേ വത്താപനതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാ ഉപരി ഗച്ഛന്തീ’’തി. പച്ചയഭാവേന ഹി സാ തഥാ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഭവിതും സക്കുണന്തീ’’തി. അപഗച്ഛന്തോ യായന്തോ. തേനാഹ ‘‘ഓസരന്തോ’’തി, അവഡ്ഢന്തോ പരിഹീയമാനോതി അത്ഥോ.

ഉപയന്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സുസിമസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ ഗരുകതോതി ഗരുഭാവഹേതൂനം ഉത്തമഗുണാനം മത്ഥകപ്പത്തിയാ അനഞ്ഞസാധാരണേന ഗരുകാരേന ഗരുകതോ. മാനിതോതി സമ്മാപടിപത്തിയാ മാനിതോ. തായ ഹി വിഞ്ഞൂനം മനാപതാതി ആഹ ‘‘മനേന പിയായിതോ’’തി. ചതുപച്ചയപൂജായ ച പൂജിതോതി ഇദം അത്ഥവചനം. യദത്ഥം സംഗീതികാരേഹി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം നിക്ഖിത്തം, തസ്സ അത്ഥസ്സ ഉല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. അംസകൂടതോതി ഉത്തരാസങ്ഗേന ഉഭോ അംസകൂടേ പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതാ ദക്ഖിണഅംസകൂടതോ, ഉഭയതോ വാ അപനേന്തി. പരിചിതഗന്ഥവസേന പണ്ഡിതപരിബ്ബാജകോ, യതോ പച്ഛാ വിസേസഭാഗീ ജാതോ. വിചിത്തനയായ ധമ്മകഥായ കഥനതോ ‘‘കവിസേട്ഠോ’’തി ആഹംസു.

തേജുസ്സദോതി മഹാതേജോ. പുരേഭത്തകിച്ചാദീനം നിയതഭാവേന നിയമമനുയുത്തോ. വിപസ്സനാലക്ഖണമ്ഹീതി ഞാണം തത്ഥ കഥിതം. ധമ്മന്തി തസ്സം തസ്സം പരിസായം ഥേരസ്സ അസമ്മുഖാ ദേസിതം ധമ്മം. ആഹരിത്വാ കഥേതി തഥാ വരസ്സ ദിന്നത്താ.

കിഞ്ചാപി സുസിമോ പൂരണാദയോ വിയ സത്ഥുപടിഞ്ഞോ ന ഹോതി, തിത്ഥിയേഹി പന ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതോ പഞ്ഞവാ വേദങ്ഗകുസലോ’’തി ഗണാചരിയട്ഠാനേ ഠപിതോ, തഥാ ചസ്സ സമ്ഭാവിതോ. തേന വുത്തം ‘‘അഹം സത്ഥാതി പടിജാനന്തോ’’തി, ന സസ്സതദിട്ഠികത്താ. തഥാ ഹേസ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ഉപഗന്തും അസക്ഖി.

അഞ്ഞാതി അരഹത്തസ്സ നാമം അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ചിണ്ണന്തേ പവത്തത്താ. തം പവത്തിന്തി യം അഞ്ഞബ്യാകരണം വുത്തം, തം സുത്വാ. അസ്സ സുസിമസ്സ, പരമപ്പമാണന്തി ഉത്തമകോടി. ആചരിയമുട്ഠീതി ആചരിയസ്സ മുട്ഠികതധമ്മോ.

അങ്ഗസന്തതായാതി നീവരണാദീനം പച്ചനീകധമ്മാനം വിദൂരഭാവേന ഝാനങ്ഗാനം വൂപസന്തതായ. നിബ്ബുതസബ്ബദരഥപരിളാഹതായ ഹി തേസം ഝാനാനം പണീതതരഭാവോ. ആരമ്മണസന്തതായാതി രൂപപതിഭാഗവിഗമേന സണ്ഹസുഖുമാദിഭാവപ്പത്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ സന്തഭാവേന. യദഗ്ഗേന ഹി തേസം ഭാവനാതിസയസമ്ഭാവിതസണ്ഹസുഖുമപ്പകാരാനി ആരമ്മണാനി സന്താനി, തദഗ്ഗേന ഝാനങ്ഗാനം സന്തതാ വേദിതബ്ബാ. ആരമ്മണസന്തതായ വാ തദാരമ്മണധമ്മാനം സന്തതാ ലോകുത്തരധമ്മാരമ്മണാഹി പച്ചവേക്ഖണാഹി ദീപേതബ്ബാ. ആരുപ്പവിമോക്ഖാതി അരൂപജ്ഝാനസഞ്ഞാവിമോക്ഖാ. പഞ്ഞാമത്തേനേവ വിമുത്താ, ന ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ. ധമ്മാനം ഠിതതാ തംസഭാവതാ ധമ്മട്ഠിതി, അനിച്ചദുക്ഖാനത്തതാ, തത്ഥ ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാഞാണ’’ന്തി. ഏവമാഹാതി ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, സുസിമ, ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണ’’ന്തി ഏവമാദി.

വിനാപി സമാധിന്തി സമഥലക്ഖണപ്പത്തം പുരിമസിദ്ധം വിനാപി സമാധിന്തി വിപസ്സനായാനികം സന്ധായ വുത്തം. ഏവന്തി വുത്താകാരേന. ന സമാധിനിസ്സന്ദോ അനുപുബ്ബവിഹാരാ വിയ. ന സമാധിആനിസംസോ ലോകിയാഭിഞ്ഞാ വിയ. ന സമാധിസ്സ നിപ്ഫത്തി സബ്ബഭവഗ്ഗം വിയ. വിപസ്സനായ നിപ്ഫത്തി മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാതി യോജനാ.

രൂപാദീസു ചേതേസു തിണ്ണം ലക്ഖണാനം പരിവത്തനവസേന ദേസനാ തേപരിവട്ടദേസനാ. അനുയോഗം ആരോപേന്തോതി നനു വുത്തം, സുസിമ, ഇദാനി അരഹത്താധിഗമേന സബ്ബസോ പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ വിഗതസമ്മോഹോതി അനുയോഗം കരോന്തോ. പാകടകരണത്ഥന്തി യഥാ ത്വം, സുസിമ, നിജ്ഝാനകോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ച ഹുത്വാ ആസവാനം ഖയസമ്മസനേ സുപ്പതിട്ഠിതോ, ഏവമേതേപി ഭിക്ഖൂ, തസ്മാ ‘‘അപി പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ’’തിആദിനാ ന തേ തയാ അനുയുഞ്ജിതബ്ബാതി.

സുസിമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.