൨. കളാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം ജാതിസമുദാഗതം. നിവത്തോതി പുബ്ബേ വട്ടസോതസ്സ പടിസോതം ഗന്തും ആരദ്ധോ, തം അവിസഹന്തോ അനുസോതമേവ ഗച്ഛന്തോ, തതോ നിവത്തോ പരിക്ലേസവിധമേ അസംസട്ഠോ വിയുത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ ചേതനാതി വാ അസ്സാസോ. ഹീനായാവത്തനം നാമ കാമേസു സാപേക്ഖതായ, തത്ഥ ച നിരപേക്ഖതാ തതിയമഗ്ഗാധിഗമേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തയോ മഗ്ഗേ’’തിആദിമാഹ. സാവകപാരമീഞാണം ഥേരസ്സ അരഹത്താധിഗമേന നിപ്ഫന്നം, തസ്മാ തസ്സ തം ഉപരിമകോടിയാ അസ്സാസോ വുത്തോ. ഉഗ്ഘാടിതാതി വിവടാ, വൂപസമിതാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി അരഹത്തപ്പത്തിയം. വിചികിച്ഛാഭാവന്തി നിബ്ബേമതികതം.

ന ഏവം ബ്യാകതാതി ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദികാ ഏവം ഉത്താനകം ന ബ്യാകതാ, പരിയായേന പന ബ്യാകതാ. കേനചീതി കേനചിപി കാരണേന. ഏവം ഉത്താനകം ബ്യാകരിസ്സതി.

തസ്സ പച്ചയസ്സ ഖയാതി തസ്സ കമ്മഭവസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയസ്സ അവിജ്ജായ സഹകാരിതായം സങ്ഗഹിതസ്സ ഖയാ അനുപ്പാദാ നിരോധാ. ഖീണസ്മിന്തി ഖീണേ. അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേ ജാതിയാ യഥാവുത്തേ പച്ചയേ. ജാതിസങ്ഖാതം ഫലം ഖീണം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതന്തി. വിദിതം ഞാതം. ആജാനാതി ചതുസച്ചം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഞാതം അനതിക്കമിത്വാവ പടിവിജ്ഝതീതി അഞ്ഞാ അഗ്ഗമഗ്ഗോ. തദുപചാരേന അഗ്ഗഫലം ഇധ ‘‘അഞ്ഞാ’’ നാമ. പച്ചയോതി ഭവൂപപത്തിയാ പച്ചയോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

മേതി മയാ. അഞ്ഞാസി ആകാരഗ്ഗഹണേന ചിത്താചാരം ജാനാതി. തേനാതി ഭഗവതാ. ബ്യാകരണം അനുമോദിതം പഞ്ഹബ്യാകരണസ്സ വിസയകതഭാവതോ.

അയമസ്സ വിസയോതി അയം വേദനാ അസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സവിസയോ തത്ഥ വിസയഭാവേന പവത്തത്താ. കിഞ്ചാപീതി കിഞ്ചാപി സുഖാ വേദനാ ഠിതിസുഖാ ദുക്ഖാ വേദനാ വിപരിണാമസുഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ. വിപരിണാമകോടിയാതി അനിച്ചഭാവേന സബ്ബാവ വേദനാ ദുക്ഖാ നാമ. സുഖപടിക്ഖേപതോപി ഹി സുഖപീതിയാ ഫരണതായ സുഖാതി തിക്ഖമത്തേന വിപരിണാമദുക്ഖാതി വിപരിണാമതോ അഭാവാധിഗമേന സുഖനിരോധക്ഖണമത്തേന. തഥാ ഹി വുത്തം പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘സുഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. സുഖകാമോ ദുക്ഖം തിതിക്ഖതി. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനഞ്ഹി സുഖവേദനുപരമോ ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാതി, തസ്മായമത്ഥോ വിയോഗേന ദീപേതബ്ബോ. ‘‘ദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തഥാചാഹ പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ നത്ഥിഭാവോ സുഖ’’ന്തി. ദുക്ഖവേദനുപരമോ ഹി വുത്താനം സുഖതോ ഉപട്ഠാതി ഏവാതി വദന്തി. തസ്സ യോഗസ്സ വൂപസമേന ‘‘അഹോ സുഖം ജാത’’ന്തി മജ്ഝത്തവേദനായ ജാനനഭാവോ യാഥാവതോ അവബുജ്ഝനം സുഖം. അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ വിജാനന്തസ്സ സുഖം ഹോതി തസ്സ സുഖുമതായ വിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ. യഥാ രൂപാരൂപധമ്മാനം സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച സമ്മദേവ അവബോധോ പരമം സുഖം. തേനാഹ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

അഞ്ഞാണദുക്ഖാതി അജാനനഭാവോ അദുക്ഖമസുഖാവേദനായ ദുക്ഖം. സമ്മാ വിഭാഗജാനനസഭാവോ ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ. ഞാണസമ്പയുത്താ ഹി ഞാണൂപനിസ്സയാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ പസത്ഥാകാരാ, യതോ സാ ഇട്ഠാ ചേവ ഇട്ഠഫലാ ചാതി. അജാനനഭാവോതി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ദുക്ഖന്തി വിദിതോ’’തി പാളി, അട്ഠകഥായം പന വിദിതന്തി പദുദ്ധാരോ കതോ, തം അത്ഥദസ്സനമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വേദനാപരിച്ഛേദജാനനേതി ‘‘തിസ്സോ ഇമാ വേദനാ’’തി ഏവം പരിച്ഛേദതോ ജാനനേ. അഞ്ഞാസീതി കദാ അഞ്ഞാസി? ഇമസ്മിം ദേസനാകാലേതി വദന്തി, പടിവേധകാലേതി പന യുത്തം. യഥാപടിവിദ്ധാ ഹി വേദനാ ഇധ ഥേരേന ദേസിതാതി. ഇമിനാ കാരണേനാതി ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി വേദനാനം അനിച്ചതായ ദുക്ഖഭാവജാനനസങ്ഖാതേന കാരണേന. തംനിമിത്തം ഹിസ്സ വേദനാസു തണ്ഹാ ന ഉപ്പജ്ജതി. അതിപ്പപഞ്ചോതി അതിവിത്ഥാരോ. ദുക്ഖസ്മിം അന്തോഗധം ദുക്ഖപരിയാപന്നത്താ. ദുക്ഖന്തി സബ്ബം വേദയിതം ദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ. ഞാതമത്തേതി യാഥാവതോ അവബുജ്ഝനമത്തേ. തണ്ഹാ ന തിട്ഠതീതി ന സന്തിട്ഠതി നപ്പവത്തതി.

കഥം വിമോക്ഖാതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദേസു വിമുത്താ. ഹേതുമ്ഹി ചേതം നിസ്സക്കവചനന്തി ഹേതുഅത്ഥേന കരണവചനേന അത്ഥമാഹ ‘‘കതരേന വിമോക്ഖേനാ’’തി. കരണത്ഥേപി വാ ഏതം നിസ്സക്കവചനന്തി തഥാ വുത്തം. അഭിനിവേസോതി വിപസ്സനാരമ്ഭോ. ബഹിദ്ധാധമ്മാപി ദട്ഠബ്ബായേവ സബ്ബസ്സപി പരിഞ്ഞേയ്യസ്സ പരിജാനിതബ്ബതോ. ഞാണം പവത്തേത്വാ. തേതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ. വവത്ഥപേത്വാതി സലക്ഖണതോ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ബഹിദ്ധാ ഓതാരേതീതി ബഹിദ്ധാസങ്ഖാരേസു ഞാണം ഓതാരേതി. അജ്ഝത്തം ഓതാരേതീതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ സമ്മസതി. തത്ര തസ്മിം ചതുക്കേ. തേസം വവത്ഥാനകാലേതി തേസം അജ്ഝത്തസങ്ഖാരാനം വിപസ്സനാകാലേ.

സബ്ബുപാദാനക്ഖയാതി സബ്ബസോ ഉപാദാനാനം ഖയാ. കാമം ദിട്ഠിസീലബ്ബതഅത്തവാദുപാദാനാനി പഠമമഗ്ഗേനേവ ഖീയന്തി, കാമുപാദാനം പന അഗ്ഗമഗ്ഗേനാതി തസ്സ വസേന ‘‘സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ’’തി വദന്തോ ഥേരോ അത്തനോ അരഹത്തപത്തിം ബ്യാകരോതി. തേനാഹ ‘‘ആസവാ നാനുസ്സവന്തീ’’തി. സതോതി ഇമിനാ സതിവേപുല്ലപ്പത്തിം ദസ്സേതി. ചക്ഖുതോ രൂപേ സവന്തീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയം തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥിയഞ്ച രൂപാരമ്മണാ ആസവാ പവത്തന്തീതി. കിഞ്ചാപി തത്ഥ കുസലാദീനമ്പി പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരണകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തഥാ സേസവാരേസു. തേനാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരണകഅസുചിമ്ഹി നിരുള്ഹോ ആസവസദ്ദോ. ‘‘അത്താനം നാവജാനാമീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ഓമാനപഹാനം കഥിത’’ന്തി ആഹ. തേന ആസവേസു സമുദായുപലക്ഖണം കഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി സേയ്യമാനാദിപ്പഹാനേന വിനാ ഹീനമാനംയേവ പജഹതി. പജാനനാതി ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി വുത്തപജാനനസമ്പന്നോ ഹോതീതി.

സരൂപഭേദതോപീതി ‘‘ചത്താരോ’’തി ഏവം പരിമാണപരിച്ഛേദതോപി. ഇദം ഭഗവാ ദസ്സേന്തോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി ച ‘‘അയമ്പി ഖോ’’തിആദിവചനം സന്ധായാഹ.

അസമ്ഭിന്നായ ഏവാതി യഥാനിസിന്നായ ഏവ, അവുട്ഠിതായ ഏവാതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥന്തി ദേസനാകുസലാനം ആനന്ദത്ഥേരാദീനം പുഗ്ഗലാനം പസംസനത്ഥം ഉക്കംസനത്ഥം. ധമ്മഥോമനത്ഥന്തി പടിപത്തിധമ്മസ്സ പസംസനത്ഥം. തേപീതി ആനന്ദത്ഥേരാദയോ ഭിക്ഖൂപി. ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ. അത്ഥേതി സീലാദിഅത്ഥേ. ധമ്മേതി പാളിധമ്മേ.

അസ്സാതി ഭഗവതോ. ആനുഭാവം കരിസ്സതി ‘‘ദിവസഞ്ചേപി ഭഗവാ’’തിആദിനാ. നന്തി സാരിപുത്തത്ഥേരം. അഹമ്പി തഥേവ ഥോമേസ്സാമി ‘‘സാ ഹി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ. ഏവം ചിന്തേസീതി ഏവം വക്ഖമാനേന ധമ്മദായാദദേസനായ ചിന്തിതാകാരേന ചിന്തേസി. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഏകജ്ഝാസയായാതി സമാനാധിപ്പായായ. മതിയാതി പഞ്ഞായ. അയം ദേസനാ അഗ്ഗാതി ഭഗവാ ധമ്മസേനാപതിം ഗുണതോ ഏവം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി കത്വാ വുത്തം.

പകാസേത്വാതി ഗുണതോ പാകടം പഞ്ഞാതം കത്വാ സബ്ബസാവകേഹി സേട്ഠഭാവേ ഠപേതുകാമോ. ചിത്തഗതിയാ ചിത്തവസേന കായസ്സ പരിണാമനേന ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി കായസമാനഗതികത്താധിട്ഠാനേന. കഥം പന കായോ ദന്ധപ്പവത്തികോ ലഹുപരിവത്തേന ചിത്തേന സമാനഗതികോ ഹോതീതി? ന സബ്ബഥാ സമാനഗതികോ. യഥേവ ഹി കായവസേന ചിത്തവിപരിണാമനേ ചിത്തം സബ്ബഥാ കായേന സമാനഗതികം ഹോതി. ന ഹി തദാ ചിത്തം സഭാവസിദ്ധേന അത്തനോ ഖണേന അവത്തിത്വാ ദന്ധവുത്തികസ്സ രൂപധമ്മസ്സ ഖണേന വത്തിതും സക്കോതി, ‘‘ഇദം ചിത്തം അയം കായോ വിയ ഹോതൂ’’തി പനാധിട്ഠാനേന ദന്ധഗതികസ്സ കായസ്സ അനുവത്തനതോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി ഹോതി, താവ കായഗതിഅനുലോമേനേവ ഹുത്വാ സന്താനവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം കായഗതിയാ പരിണാമിതം നാമ ഹോതി, ഏവം ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന പഗേവ സുഖലഹുസഞ്ഞായ സമ്പാദിതത്താ അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അവത്തിത്വാ യഥാ ലഹുകതിപയചിത്തവാരേഹേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പതി ഹോതി, ഏവം പവത്തരൂപതാ വിഞ്ഞായതീതി.

അധിപ്പായാനുരൂപമേവ തസ്സ ഭഗവതോ ഥോമനായ കതത്താ. ഇദം നാമ അത്ഥജാതം ഭഗവാ പുച്ഛിസ്സതീതി പുബ്ബേ മയാ അവിദിതം അപസ്സം. ആസയജാനനത്ഥന്തി ‘‘ഏവം ബ്യാകരോന്തേന സത്ഥു അജ്ഝാസയോ ഗഹിതോ ഹോതീ’’തി ഏവം സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം. ദുതിയം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി ദുതിയം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തേനേവ പഠമപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനസ്സ സമ്പടിച്ഛിതഭാവതോ.

ഏതം അഹോസീതി ഏതം പരിവിതക്കനം അഹോസി. അസ്സാതി കളാരഖത്തിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ധമ്മേ ദഹതീതി ധമ്മധാതു, സാവകപാരമീഞാണം, സാവകവിസയേ ധമ്മേ ദഹതി യാഥാവതോ അജിതേ കത്വാ ഠപേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മധാതൂ’’തിആദി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികമേവ വിസയേ. ഗോചരധമ്മേതി ഗോചരഭൂതേ ഞേയ്യധമ്മേ.

കളാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.