൩. ഉപനിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. ജാനതോ പസ്സതോതി ഏത്ഥ ദസ്സനം പഞ്ഞാചക്ഖുനാവ ദസ്സനം അധിപ്പേതം, ന മംസചക്ഖുനാതി ആഹ ‘‘ദ്വേപി പദാനി ഏകത്ഥാനീ’’തി. ഏവം സന്തേപീതി പദദ്വയസ്സ ഏകത്ഥത്തേപി ഞാണലക്ഖണഞാണപ്പഭാവവിസയസ്സ്സ തഥാദസ്സനഭാവാവിരോധനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജാനനലക്ഖണഞ്ഹി ഞാണ’’ന്തിആദി. ഞാണപ്പഭാവന്തി ഞാണാനുഭാവേന ഞാണകിച്ചവിസയോഭാസന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണേന വിവട്ടേ ധമ്മേ പസ്സതീ’’തി. ജാനതോ പസ്സതോതി ച ജാനനദസ്സനമുഖേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ പവത്താതി ആഹ – ‘‘ഞാണലക്ഖണം ഉപാദായാ’’തിആദി. ജാനതോതി വാ പുബ്ബഭാഗഞാണേന ജാനതോ, അപരഭാഗേന ഞാണേന പസ്സതോ. ജാനതോതി വാ വത്വാ ന ജാനനം അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കമത്തവസേന ഇധാധിപ്പേതം, അഥ ഖോ രൂപാനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപാദീനി തേസഞ്ച സമുദയാദികേ പച്ചക്ഖേ കത്വാ ദസ്സനന്തി വിഭാവേതും ‘‘പസ്സതോ’’തി വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ.

ആസവാനം ഖയന്തി ആസവാനം അച്ചന്തപ്പഹാനം. സോ പന തേസം അനുപ്പാദനിരോധോ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അസമുപ്പാദോ ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോ’’തി. ആസവക്ഖയസദ്ദസ്സ ഖീണാകാരാദീസു ആഗതട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തിആദി വുത്തം. ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി കിലേസവങ്കകായവങ്കാദീനം പഹാനേന ഉജുഭൂതേ സവിപസ്സനാഹേട്ഠിമമഗ്ഗധമ്മേ അനുസ്സരന്തസ്സ. യദേവ ഹിസ്സ പരിക്ഖീണം. ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം ‘‘തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി ഖയസങ്ഖാതേ അഗ്ഗമഗ്ഗേ തപ്പരിയാപന്നമേവ ഞാണം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം പന അഞ്ഞാ അരഹത്തന്തി. യദിപി ഗാഥായ ‘‘ഖയസ്മിം’’ഇച്ചേവ വുത്തം, സമുച്ഛേദവസേന പന ‘‘ആസവേ ഖീണേ മഗ്ഗോ ഖയോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ’’തി. സമണോതി സമിതപാപോ അധിപ്പേതോ, സോ പന ഖീണാസവോ ഹോതീതി. ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തി ഇധ ഫലം, പരിയായേന പന ആസവക്ഖയോ മഗ്ഗോ, തേന പത്തബ്ബതോ ഫലം. ഏതേനേവ നിബ്ബാനസ്സപി ആസവക്ഖയഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ജാനതോ ഏവ പസ്സതോ ഏവാതി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഇച്ഛിതോ, ന അഞ്ഞഥാ വിസേസാഭാവതോ അനിട്ഠാപന്നോവാതി തസ്സ നിയമസ്സ ഫലം ദസ്സേതും ‘‘നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യോ പന ന ജാനാതി, ന പസ്സതി, തസ്സ നോ വദാമീതി അത്ഥോ’’തി. ഇമിനാ ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാ ആസവക്ഖയസ്സ ഏകന്തികകാരണന്തി ദസ്സേതി. ഏതേനാതി ‘‘നോ അജാനതോ, നോ അപസ്സതോ’’തി ഏതേന വചനേന. തേ പടിക്ഖിത്താതി കേ പന തേതി? ‘‘ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൨൨൮) അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൧൦൧, ൨൨൭) ഏവമാദിവാദാ. തേസു കേചി അഭിജാതിസങ്കന്തിമത്തേന സംസാരസുദ്ധിം പടിജാനന്തി, അഞ്ഞേ ഇസ്സരപജാപതികാരണാദിവസേന. തയിദം സബ്ബം സംസാരാദീഹീതി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമേന പദദ്വയേനാതി ‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന. ഉപായോ വുത്തോ ‘‘ആസവക്ഖയാ’’തി അധികാരതോ. ഇമിനാതി ‘‘നോ അജാനതോ, നോ അപസ്സതോ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന. അനുപായോ ഹോതി ഏസ ആസവാനം ഖയസ്സ, യദിദം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപരിഞ്ഞാതി ‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി ഇമിനാവ അനിയമവചനേന അനുപായപടിസേധോപി അത്ഥതോ ബോധിതോ ഹോതീതി. തമേവ ഹി അത്ഥതോ ബോധിതഭാവം വിഭാവേതും ഏവം സംവണ്ണനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ദബ്ബജാതികോതി ദബ്ബരൂപോ. സോ ഹി ‘‘ദ്രബ്യോ’’തി വുച്ചതി ‘‘ദ്രബ്യം വിനസ്സതി നാദ്രബ്യ’’ന്തിആദീസു. ദബ്ബജാതികോ വാ സാരസഭാവോ, സാരുപ്പസീലാചാരോതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ന ഖോ ദബ്ബ ദബ്ബാ ഏവം നിബ്ബേഠേന്തീ’’തി (പാരാ. ൩൮൪). വത്തസീസേ ഠത്വാതി വത്തം ഉത്തമം ധുരം കത്വാ. യോ ഹി പരിസുദ്ധാജീവോ കാതും അജാനന്താനം സബ്രഹ്മചാരീനം അത്തനോ വാ വസ്സവാതാദിപടിബാഹനത്ഥം ഛത്താദീനി കരോതി, സോ വത്തസീസേ ഠത്വാ കരോതി നാമ. പദട്ഠാനം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം നാഥകരണധമ്മഭാവേന മഗ്ഗഫലാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിച്ചകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൪൫). ഏവം ജാനതോതി ഏവം വേജ്ജകമ്മാദീനം ജാനനഹേതു മിച്ഛാജീവപച്ചയാ കാമാസവാദയോ ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ, ന പഹീയന്തി. ‘‘ഏവം ഖോ…പേ… ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി ഇമായ പാളിയാ അരഹത്തസ്സേവ ഗഹണം യുത്തം ഫലഗ്ഗഹണേന ഹേതുനോ അവുത്തസിദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘ആസവാനം ഖയന്തേ ജാതത്താ’’തി.

ആഗമനം ആഗമോ, തം ആവഹതീതി ആഗമനീയാ, പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. ഖയസ്മിന്തി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം, ഖയേതി പന വിസയേ. തേനാഹ ‘‘ആസവക്ഖയസങ്ഖാതേ’’തി. ഉപനിസീദതി ഫലം ഏത്ഥാതി കാരണം ഉപനിസാ. അരഹത്തഫലവിമുത്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ. സാതി വിമുത്തി. അസ്സാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ. മനസ്മിം വിവട്ടനിസ്സിതേ പന അനന്തരൂപനിസ്സയാപി പച്ചയാ സമ്ഭവന്തീതി ‘‘ലബ്ഭമാനവസേന പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം.

വിരജ്ജതി അസേസസങ്ഖാരതോ ഏതേനാതി വിരാഗോ, മഗ്ഗോ. നിബ്ബിന്ദതി ഏതായാതി നിബ്ബിദാ, ബലവവിപസ്സനാ. തേനാഹ ‘‘ഏതേനാ’’തിആദി. പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാപി മുച്ചിതുകമ്യതാപക്ഖികാ ഏവാതി അധിപ്പായേന ‘‘ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘യാവ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, താവ തരുണവിപസ്സനാ’’തി ഹി വചനതോ ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണതോ പരം ബലവവിപസ്സനാ. രൂപാരൂപധമ്മാനം വിസേസഭൂതോ സാമഞ്ഞഭൂതോ ച യോ യോ സഭാവോ യഥാസഭാവോ, തസ്സ ജാനനം യഥാസഭാവജാനനം. തദേവ ദസ്സനം. പച്ചക്ഖകരണത്ഥേന ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ ച ഗഹിതാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തരുണവിപസ്സന’’ന്തിആദി. സങ്ഖാരപരിച്ഛേദേഞാണന്തി നാമരൂപപരിഗ്ഗഹഞാണം വദതി. കങ്ഖാവിതരണം പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തിപി വുച്ചതി. നയവിപസ്സനാദികം അനുപസ്സനാഞാണം സമ്മസനം. മഗ്ഗാമഗ്ഗേഞാണന്തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ ഠിതം ഞാണം. സോ ഹി പാദകജ്ഝാനസമാധി തരുണവിപസ്സനായ പച്ചയോ ഹോതി. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫.; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧) ഹി വുത്തം.

പുബ്ബഭാഗസുഖന്തി ഉപചാരജ്ഝാനസഹിതസുഖം. ദരഥ പടിപ്പസ്സദ്ധീതി കാമച്ഛന്ദാദികിലേസദരഥസ്സ പടിപസ്സമ്ഭനം. ‘‘സുഖംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമീ’’തി ഏത്ഥ അധിപ്പേതസുഖം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പനാപുബ്ബഭാഗസ്സ സുഖസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൬൬;൩.൩൫൯; അ.നി. ൧.൩.൯൬) വുത്തഅപ്പനാസുഖസ്സ പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയത്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സുഖന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ബലവപീതീതി ഫരണലക്ഖണപ്പത്താ പീതി. താദിസാ ഹി വിതക്കവിചാരസുഖസമാധീഹി ലദ്ധപ്പച്ചയാ നീവരണം വിക്ഖമ്ഭന്തീ തംനിമിത്തം ദരഥം പരിളാഹം പടിപസ്സമ്ഭേതി. തേനാഹ ‘‘സാ ഹി ദരഥപ്പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ദുബ്ബലപീതീതി തരുണപീതി. തേനാഹ ‘‘സാ ഹി ബലവപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. സദ്ധാതി രതനത്തയഗുണാനം കമ്മഫലസ്സ ച സദ്ദഹനവസേന പവത്തോ അധിമോക്ഖോ, സാ പന യസ്മാ അത്തനോ വിസയേ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏകവാരമേവ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനസദ്ധാ’’തി. യസ്മാ സദ്ദഹന്തോ സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം പമുദിതോ ഹോതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘സാ ഹി ദുബ്ബലപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭേദസ്സ സബ്ബസ്സപി ദുക്ഖസ്സ വട്ടദുക്ഖന്തോഗധത്താ തസ്സ ച ഇധാധിപ്പേതത്താ വുത്തം ‘‘ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖ’’ന്തി. ജരാമരണദുക്ഖന്തി കേചി, സോകാദയോ ചാതി അപരേ. തദുഭയസ്സപി സങ്ഗണ്ഹനതോ പഠമോ ഏവത്ഥോ യുത്തോ. യസ്മാ ദുക്ഖപ്പത്തോ കമ്മസ്സ ഫലാനി സദ്ദഹതി, രതനത്തയേ ച പസാദം ഉപ്പാദേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തഞ്ഹി അപരാപരസദ്ധായ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. യസ്മാ ‘‘ആചരിയാനം സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പവത്തിദുക്ഖ’’ന്തി ചിന്തയതോ ‘‘ഏകന്തതോ അയം ധമ്മോ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമതിക്കമായ ഹോതീ’’തി സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൧൯൧). സവികാരാതി ഉപ്പാദവികാരേന സവികാരാ ഖന്ധജാതി ജായനട്ഠേന. ജാതിയാ പന അസതി തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘സാ ഹി വട്ടദുക്ഖസ്സ പച്ചയോ’’തി. കമ്മഭവോതി കമ്മഭവാദികോ തിവിധോപി കമ്മഭവോ. സോ ഹി ഉപപത്തിഭവസ്സ പച്ചയോ. ഏവമാദിം സന്ധായാഹ ‘‘ഏതേനുപായേനാ’’തി. സേസപദാനീതി ഉപാദാനാദിപദാനി. അനുലോമഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാപക്ഖികത്താ നിബ്ബാനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതം, ഗോത്രഭുഞാണം പഠമമഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനം. സോ ഹി തേന വിപസ്സനായ കിഞ്ചി കിഞ്ചി വിസേസട്ഠാനം കയിരതീതി തം അനാമസിത്വാ നിബ്ബിദൂപനിസോ വിരാഗോതി ‘‘വിരാഗോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

കേന ഉദകേന വിദാരയിത്വാ ഗതപദേസോതി കത്വാ കന്ദരോ. നിതമ്ബോതിപി ഉദകസ്സ. യഥാ നിന്നം ഉദകം പവത്തതി, തഥാ നിവത്തനഭാവേന നദീകുഞ്ഛോതിപി വുച്ചതി. ഹേമന്തഗിമ്ഹഉതുവസേന അട്ഠ മാസേ പവത്തോ പഥവീവിവരോതി കത്വാ പദരോ. ഖുദ്ദികാ ഉദകവാഹിനിയോ സാഖാ വിയാതി സാഖാ, ഖുദ്ദകാ സോബ്ഭാ കുസുബ്ഭാ ഓ-കാരസ്സ ഉ-കാരം കത്വാ. ഏവമേവ ഖോതിആദി ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ ഉപനീതായ ഉപമായ ഉപമേയ്യേന സംസന്ദനന്തി, തം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാ പബ്ബതോതി ദട്ഠബ്ബാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിജ്ജാ ച സന്താനവസേന ചിരംതനകാലപ്പവത്തനതോ പചുരജനേഹി ദുപ്പജഹനതോ ‘‘പബ്ബതോ’’തി വുത്താ. ലോകത്തയാഭിബ്യാപനതോ അഭിസന്ദനതോ ച അഭിസങ്ഖാരാ മേഘസദിസാ. അഭിസങ്ഖാരാ മേഘോതി ദട്ഠബ്ബാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തഥാ സേസപദദ്വയേപി. വിഞ്ഞാണാദിവട്ടം അനുപവത്തിതോ പരമ്പരപച്ചയതോ ച കന്ദരാദിസദിസാ. വിമുത്തി ഏകരസത്താ, ഹാനിവുദ്ധിഅഭാവതോ ച സാഗരസദിസാതി ഉപമാസംസന്ദനം.

തത്ഥ യസ്മാ പുരിമസിദ്ധായ അവിജ്ജായ സതി അഭിസങ്ഖാരാ, നാസതി, തസ്മാ തേ ഉപരിപബ്ബതേ പവത്താ വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാ…പേ… വസ്സനം വേദിതബ്ബ’’ന്തി. അസ്സുതവാ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ സമത്ഥനം. തണ്ഹായ അഭിലാസം കത്വാതി ഏതേന സബ്ബസ്സപി അഭിസങ്ഖാരവുട്ഠിതേമനത്ഥം ദീപേതി. തണ്ഹാ ഹി ‘‘സ്നേഹോ’’തി വുത്താ. അന്തിമഭവികസ്സ അന്തഭവനിബ്ബത്തകോ അഭിസങ്ഖാരോ നിബ്ബാനം ന പത്തോ, തദന്തസ്സ ഭാഗസ്സ നിബ്ബാനം ആഹച്ച ഠിതോ വിയ ഹോതീതി ‘‘മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതകാലോ വിയാ’’തി ഉപമാനിദസ്സനം കതം. വിഞ്ഞാണാദിവട്ടം പൂരേത്വാപി ഇമിനാപി ഹി അന്തിമഭവികസ്സേവ വിഞ്ഞാണപ്പവത്തി ദസ്സിതാ. സാ ഹി പൂരിതാതി വത്തബ്ബാ തതോ പരം വിഞ്ഞാണാദിവട്ടസ്സേവ അഭാവതോ. ജാതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ജാതിപച്ചയവട്ടദുക്ഖവേദനായ ധമ്മസ്സവനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തം പന യദിപി ഇമസ്മിം സുത്തേ ന ആഗതം, സുത്തന്തരേസു പന ആഗതമേവാതി തതോ ആഹരിത്വാ തം വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുദ്ധവചനം പനാ’’തിആദിമാഹ. തയിദം സാവകബോധിസത്താനം വസേനായം ദേസനാതി കത്വാ വുത്തം. ഇതരേസം പന വസേന വുച്ചമാനം സുത്തന്തരഗ്ഗഹണത്ഥം പയോജനം നത്ഥീതി ‘‘യാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പാളിയാ വസേന ഗഹിതമേവാതി സങ്ഖേപതോ വുത്തഅത്ഥസ്സ വിത്ഥാരതോ ദസ്സനം. നിബ്ബത്തീതി നിബ്ബത്തമാനാ ഖന്ധാ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘സവികാരാ’’തി. അനിച്ചതാലക്ഖണാദിദീപനതോ ലക്ഖണാഹടം. കമ്മാകമ്മന്തി വിനിച്ഛയം. നിജ്ജടന്തി നിഗ്ഗുമ്ബം, സുദ്ധന്തി അത്ഥോ. പഥവീകസിണാദീസു കമ്മം ആരഭതീതിആദി പാളിയം സമഥപുബ്ബങ്ഗമാ വിപസ്സനാ ദസ്സിതാതി കത്വാ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി പാമോജ്ജാദിദസ്സനം സമ്ഭവതീതി. ദേവസ്സാതി മേഘസ്സ. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘ഖീണാസവസ്സ…പേ… ഠിതകാലോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, നനു പുബ്ബേ ദേവട്ഠാനിയോ അഭിസങ്ഖാരോ വുത്തോ, ന അഭിസങ്ഖാരോ ഖീണാസവോതി? നായം ദോസോ, കാരണൂപചാരേന ഫലസ്സ വുത്തത്താ. അഭിസങ്ഖാരമൂലകോ ഹി ഖന്ധസന്താനോ ഖന്ധസന്താനേ ച ഉച്ഛിന്നസംയോഗേ ഖീണാസവസമഞ്ഞാതി.

ഉപനിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.