൩. ദസബലവഗ്ഗോ

൧. ദസബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. പഠമം ദുതിയസ്സേവ സങ്ഖേപോ പഠമസുത്തേ സങ്ഖേപവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിത്ഥാരവസേന ദുതിയസുത്തസ്സ ദേസിതത്താ, തഞ്ച പന ഭഗവാ പഠമസുത്തം സങ്ഖേപതോ ദേസേസി, ദുതിയം തതോ വിത്ഥാരതോ. പഠമം വാ സംഖിത്തരുചീനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന സങ്ഖേപതോ ദേസേസി, ദുതിയം പന അത്തനോ രുചിയാ തതോ വിത്ഥാരതോ. സീഹസമാനവുത്തികാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേ അത്തനോ രുചിയാ കഥേന്താ അത്തനോ ഥാമം ദസ്സേന്താവ കഥേന്തി, തസ്മാ ദുതിയസുത്തവസേന ചേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ, തസ്മിം സംവണ്ണിതേ പഠമം സംവണ്ണിതമേവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ദസബലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയദസബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. തത്ഥാതി ദുതിയസുത്തേ. ദസഹി ബലേഹീതി ദസഹി അനഞ്ഞസാധാരണേഹി ഞാണബലേഹി, താനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനീതി തഥാഗതബലാനീതി വുച്ചന്തി. കാമഞ്ച താനി ഏകച്ചാനം സാവകാനമ്പി ഉപ്പജ്ജന്തി, യാദിസാനി പന ബുദ്ധാനം ഠാനാട്ഠാനഞാണാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ന താദിസാനി തദഞ്ഞേസം കദാചിപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ഹത്ഥികുലാനുസാരേനാതി വക്ഖമാനഹത്ഥികുലാനുസാരേന. കാളാവകന്തി കുലസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പകതിഹത്ഥികുലന്തി ഗിരിചരനദിചരവനചരാദിപ്പഭേദാ ഗോചരിയകാളാവകനാമാ സബ്ബാപി ബലേന പാകതികാ ഹത്ഥിജാതി. ദസന്നം പുരിസാനന്തി ഥാമമജ്ഝിമാനം ദസന്നം പുരിസാനം. ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ കായബലന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഏകസ്സാതി ച തഥാ ഹേട്ഠാകഥായം ആഗതത്താ ദേസനാസോതേന വുത്തം. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി ഏത്ഥ നാരാ വുച്ചന്തി രസ്മിയോ, താ ബഹൂ നാനാവിധാ ഇതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി നാരായനം, വജിരം, തസ്മാ നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി വജിരസങ്ഘാതബലന്തി അത്ഥോ. തഥാഗതസ്സ കായബലന്തി തഥാഗതസ്സ പാകതികകായബലം. സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി അത്തനോ ബലാഭാവതോ, തതോ ഏവസ്സ ബാഹിരകതാ ലാമകതാ ച. തദുഭയം പനസ്സ കാരണേന ദസ്സേതും ‘‘ഏതഞ്ഹി നിസ്സായാ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞന്തി കായബലതോ അഞ്ഞം തതോ വിസുംയേവ. ദസസു ഠാനേസു ദസസു ഞാതബ്ബട്ഠാനേസു. യാഥാവപടിവേധതോ സയഞ്ച അകമ്പയം, പുഗ്ഗലഞ്ച തംസമങ്ഗിം നേയ്യേസു അധിബലം കരോതീതി ആഹ ‘‘അകമ്പനട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ചാ’’തി.

ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ‘‘ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. വിപരിയായേന അട്ഠാനന്തി അകാരണം വേദിതബ്ബം. തദുഭയം ഭഗവാ യേന ഞാണേന യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനം, യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാനന്തി പജാനാതി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ഠാനഞ്ച…പേ… ജാനനം ഏക’’ന്തി. കമ്മസമാദാനാനന്തി കമ്മം സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മഞ്ഞേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ച ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം, കമ്മം ഹേതു. സബ്ബത്ഥഗാമിനീപടിപദാജാനനന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിയാ അഗതിഗാമിനിയാ ച പടിപദായ മഗ്ഗസ്സ ജാനനം, ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഹനന്തേസു ‘‘ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീ’’തി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവജാനനം. അനേകധാതുനാനാധാതുലോകജാനനന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതുആദീഹി വാ ബഹുധാതുനോ, താസംയേവ ധാതൂനം വിപരീതതായ നാനപ്പകാരധാതുനോ ഖന്ധായതനധാതുലോകസ്സ ജാനനം. പരസത്താനന്തി പരേസം സത്താനം. നാനാധിമുത്തികതാജാനനന്തി ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവസ്സ ജാനനം. തേസംയേവാതി പരസത്താനംയേവ. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തജാനനന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവസ്സ അപരഭാവസ്സ വുദ്ധിയാ ചേവ ഹാനിയാ ച ജാനനം. ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം, ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം, സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം, പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസവോദാനവുട്ഠാനജാനനന്തി ഹാനഭാഗിയസ്സ, വിസേസഭാഗിയസ്സ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തപഗുണജ്ഝാനസ്സ ചേവ ഭവങ്ഗഫലസമാപത്തീനഞ്ച ജാനനം. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ വോദാനമ്പി ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. ഫലസമാപത്തിയാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനമേവ സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. പുബ്ബേനിവാസജാനനന്തി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന നിവുട്ഠക്ഖന്ധാനം ജാനനം. ചുതൂപപാതജാനനന്തി സത്താനം ചുതിയാ ഉപപത്തിയാ ച യാഥാവതോ ജാനനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ആസവക്ഖയജാനനം ആസവക്ഖയഞാണം, മഗ്ഗഞാണന്തി അത്ഥോ. യത്ഥ പനേതാനി വിത്ഥാരതോ ആഗതാനി സംവണ്ണിതാനി, താനി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിധമ്മേ പനാ’’തിആദിമാഹ.

ബ്യാമോഹഭയവസേന സരണപരിയേസനം സാരജ്ജനം സാരദോ, ബ്യാമോഹഭയം. വിഗതോ സാരദോ ഏതസ്സാതി വിസാരദോ, തസ്സ ഭാവോ വേസാരജ്ജം. തം പന ഞാണസമ്പദം പഹാനസമ്പദം ദേസനാവിസേസസമ്പദം ഖേമം നിസ്സായ പവത്തം ചതുബ്ബിധം പച്ചവേക്ഖണാഞാണം. തേനാഹ ‘‘ചതൂസു ഠാനേസൂ’’തിആദി. ചതൂസൂതി പരപരികപ്പിതേസു വത്ഥൂസു. പരപരികപ്പിതേസു വാ വത്ഥുമത്തേസു ചോദനാകാരണേസു. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏവം പടിജാനന്തേന തയാ. ഇമേ ധമ്മാതി ‘‘ഇദം പഞ്ചമം അരിയസച്ചം, അയം ഛട്ഠോ ഉപാദാനക്ഖന്ധോ, ഇദം തേരസമം ആയതന’’ന്തി വേദിതബ്ബാ ഇമേ ധമ്മാ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാ അപ്പടിവിദ്ധത്താതി.

തത്രാതി തസ്മിം അനഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മസങ്ഖാതേ ചോദനാവത്ഥുസ്മിം. കോചീതി സമണാദീഹി അഞ്ഞോ വാ യോ കോചി. സഹ ധമ്മേനാതി സഹ ഹേതുനാ. ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുപരിയായോ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ. ഹേതൂതി ച ഉപ്പത്തിസാധനഹേതു വേദിതബ്ബോ, ന കാരകോ സമ്പാപകോ വാ. നിമിത്തന്തി കാരണം, തം പനേത്ഥ ചോദനാവത്ഥുമേവ. ന സമനുപസ്സാമി സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവതോ. ഖേമപ്പത്തോതി അഖേമപ്പത്തരൂപായ ചോദനായ അനുപദ്ദവം പത്തോ നിച്ചലഭാവപ്പത്തോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വിസാരദഭാവപ്പത്തോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – ഇമേ ആസവാതി കാമാസവാദീസു ഇമേ നാമ ആസവാ ന പരിക്ഖീണാതി ആസവക്ഖയവചനേനേത്ഥ സബ്ബകിലേസപ്പഹാനം വുത്തം. ന ഹി സോ കിലേസോ അത്ഥി, യോ സബ്ബസോ ആസവേസു ഖീണേസു നപ്പഹീയേയ്യ. അന്തരായികാതി അന്തരായകരാ, സഗ്ഗവിമോക്ഖാധിഗമസ്സ അന്തരായകരാതി അത്ഥോ. ധമ്മോ ഹി യോ സംകിലേസതോ നിയ്യാതി, സോ ‘‘നിയ്യാനികോ’’തി വുത്തോ. ധമ്മേ നിയ്യന്തേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ നിയ്യാനികോതി വോഹരിതോ ഹോതീതി തസ്സ പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘സോ ന നിയ്യാതീ’’തി ആഹ. കഥം പന ദേസനാധമ്മോ നിയ്യാതീതി വുച്ചതി? നിയ്യാനത്ഥസമാധാനതോ, സോ അഭേദോപചാരേന ‘‘നിയ്യാതീ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ ‘‘ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി അരിയധമ്മസ്സ അധിപ്പേതത്താ ന കോചി വിരോധോ.

ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, അസന്തസനട്ഠേന ആസഭം വിയാതി ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതം. ആസഭട്ഠാനട്ഠായിതായ ആസഭാ നാമ പുബ്ബബുദ്ധാ. സബ്ബഞ്ഞുതപടിജാനനവസേന അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, ചതസ്സോ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ആസഭാ. ചതസ്സോപി ഹി പരിസാ ബുദ്ധാഭിമുഖാ ഏവം തിട്ഠന്തി, ന തിട്ഠന്തി പരമ്മുഖാ. ഇദമ്പീതി ‘‘ഉസഭോ’’തി ഇദമ്പി പദം. തസ്സാതി നിസഭസ്സ. യേസം ബലുപ്പാദാവട്ഠാനാനം വസേന ഉസഭസ്സ ആസഭണ്ഠാനം ഇച്ഛിതം, തതോ സാതിസയാനം ഏവ തേസം വസേന ആസഭണ്ഠാനം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. യം കിഞ്ചി ലോകേ ഉപമം നാമ ബുദ്ധഗുണാനം നിദസ്സനഭാവേന വുച്ചതി, സബ്ബം തം നിഹീനമേവ. തിട്ഠമാനോ ചാതി അതിട്ഠന്തോപി തിട്ഠമാനോ ഏവ പടിജാനാതി നാമ. ഉപഗച്ഛതീതി അനുജാനാതി.

അട്ഠ ഖോ ഇമാതി ഇദം വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലദസ്സനം. യഥാ ഹി ബ്യത്തം പരിസം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം ആരാധനസമത്ഥായ കഥായ ധമ്മകഥികസ്സ ഛേകഭാവോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഇമാ അട്ഠ പരിസാ പത്വാ സത്ഥു വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലം പാകടം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസൂ’’തി. ഖത്തിയപരിസാതി ഖത്തിയാനം സന്നിപതിതാനം സമൂഹോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. മാരപരിസാതി മാരകായികാനം സന്നിപതിതാനം സമൂഹോ. മാരസദിസാനം മാരാനം പരിസാതി മാരപരിസാ. സബ്ബാ ചേതാ പരിസാ ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന ഗഹിതാ. മനുസ്സാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ രാജാ നിസിന്നോ’’തി വുത്തേ പകതിവചനമ്പി വത്തും ന സക്കോന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, ഏവം ഉഗ്ഗാ ഖത്തിയപരിസാ, ബ്രാഹ്മണാ തീസു വേദേസു കുസലാ ഹോന്തി, ഗഹപതയോ നാനാവോഹാരേസു ച അക്ഖരചിന്തായ ച കുസലാ, സമണാ സകവാദപരവാദേസു കുസലാ, തേസം മജ്ഝേ ധമ്മകഥാകഥനം നാമ അതിവിയ ഭാരിയം. ദേവാനം ഉഗ്ഗഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അമനുസ്സോതി ഹി വുത്തമത്തേ മനുസ്സാനം സകലസരീരം കമ്പതി, തേസം രൂപം ദിസ്വാപി സദ്ദം സുത്വാപി സത്താ വിസഞ്ഞിതാപി ഹോന്തി. ഏവം അമനുസ്സപരിസാ ഉഗ്ഗാ. ഇതി ചേതാ പരിസാ ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന വുത്താ. കസ്മാ പനേത്ഥ യാമാദിപരിസാ ന ഗഹിതാതി? ഭുസം കാമാഭിഗിദ്ധതായ യോനിസോമനസികാരവിരഹതോ. യാമാദയോ ഹി ഉളാരുളാരേ കാമേ പടിസേവന്താ തത്ഥാഭിഗിദ്ധതായ ധമ്മസ്സവനായ സഭാവേന ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി, മഹാബോധിസത്താനം പന ബുദ്ധാനഞ്ച ആനുഭാവേന ആകഡ്ഢിയമാനാ കദാചി നേസം പയിരുപാസനാദീനി കരോന്തി താദിസേ മഹാസമയേ. തേനേവ ഹി വിമാനവത്ഥുദേസനാപി തംനിമിത്താ ബഹുലാ നാഹോസി. സേട്ഠനാദന്തി കേനചി അപ്പടിഹതഭാവേന ഉത്തമനാദം. അഭീതനാദന്തി വേസാരജ്ജയോഗതോ കുതോചി നിബ്ഭയനാദം. സീഹനാദസുത്തേനാതി ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ആഗതേന സീഹനാദസുത്തേന. സഹനതോതി ഖമനതോ. ഹനനതോതി വിധമനതോ വിദ്ധംസനതോ. യഥാ വാതിആദി ‘‘സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനം.

ഏതന്തി ‘‘ബ്രഹ്മചക്ക’’ന്തി ഏതം പദം. പഞ്ഞാപഭാവിതന്തി ചിരകാലപരിഭാവിതായ പാരമിതാപഞ്ഞായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച ഉപ്പാദിതം. കരുണാപഭാവിതന്തി ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ മഹാകരുണായ ഉപ്പാദിതം. യഥാ അഭിനിക്ഖമനതോ പഭുതി മഹാബോധിസത്താനം അരിയമഗ്ഗാധിഗമനവിരോധിനീ പടിപത്തി നത്ഥി, ഏവം തുസിതഭവനതോ നിയതഭാവാപത്തിതോ ച പട്ഠായാതി ദുതിയതതിയനയാ ച ഗഹിതാ. ഫലക്ഖണേതി അഗ്ഗഫലക്ഖണേ. പടിവേധനിട്ഠത്താ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം വജിരൂപമതായേവ സാതിസയോ പടിവേധോതി ‘‘ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമാ’’തി വുത്തം. തേന പടിലദ്ധസ്സപി ദേസനാഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി പരസ്സ ബുജ്ഝനമത്തേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തി…പേ… ഫലക്ഖണേ പവത്തനം നാമാ’’തി വുത്തം. തതോ പരം പന യാവ പരിനിബ്ബാനാ ദേസനാഞാണപ്പവത്തി, തസ്സേവ പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം പവത്തിതചക്കസ്സ ചക്കവത്തിനോ ചക്കരതനസ്സ ഠാനം വിയ. ഉഭയമ്പീതി പി-സദ്ദേന ലോകിയദേസനാഞാണസ്സ ഇതരേന അനഞ്ഞസാധാരണതാവസേന സമാനതം സമ്പിണ്ഡേതി. ഉരസി ജാതതായ ഉരസോ സമ്ഭൂതന്തി ഓരസം ഞാണം.

ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ അനവസേസതോ രൂപസ്സ സരൂപനിദസ്സനത്ഥോതി തസ്സ ‘‘ഇദം രൂപ’’ന്തി ഏതേന സാധാരണതോ ച സരൂപനിദസ്സനമാഹ. ഏത്തകം രൂപന്തി ഏതേന അനവസേസതോ ‘‘ഇതോ ഉദ്ധം രൂപം നത്ഥീ’’തി നിമിത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘രുപ്പനസഭാവഞ്ചേവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രുപ്പനം സീതാദിവിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തി. ആദി-സദ്ദേന അജ്ഝത്തികബാഹിരാദിഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി. ലക്ഖണ…പേ… വസേനാതി കക്ഖളത്താദിലക്ഖണവസേന സന്ധാരണാദിരസവസേന സമ്പടിച്ഛനാദിപച്ചുപട്ഠാനവസേന ഭൂതത്തയാദിപദട്ഠാനവസേന ച. ഏവം പരിഗ്ഗഹിതസ്സാതി ഏവം സാധാരണതോ ച ലക്ഖണാദിതോ ച പരിഗ്ഗഹിതസ്സ. അവിജ്ജാസമുദയാതി അവിജ്ജായ ഉപ്പാദാ, അത്ഥിഭാവാതി അത്ഥോ. നിരോധവിരോധീ ഹി അത്ഥിഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ നിരോധേ അസതി അത്ഥിഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ പുരിമഭവേ സിദ്ധായ അവിജ്ജായ സതി ഇമസ്മിം ഭവേ രൂപസ്സ സമുദയോ രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാദീഹി ച തീഹി അതീതകാലികത്താ തേസം സഹകാരീകാരണഭൂതം ഉപാദാനമ്പി ഗഹിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. പവത്തിപച്ചയേസു കബളീകാരആഹാരസ്സ ബലവതായ, സോ ഏവ ഗഹിതോ, ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി പന ഗഹിതേന പവത്തിപച്ചയതാമത്തേന ഉതുചിത്താനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തീതി ദ്വാദസസമുട്ഠാനികം രൂപസ്സ പച്ചയതോ ദസ്സനമ്പി ഭവിതബ്ബമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. നിബ്ബത്തിലക്ഖണന്തിആദിനാ കാലവസേന ഉദയദസ്സനമാഹ. തത്ഥ ഭൂതവസേന മഗ്ഗേ ഉദയം പസ്സിത്വാ ഠിതോ ഇധ സന്തതിവസേന അനുക്കമേന ഖണവസേന പസ്സതി. അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന അവിജ്ജായ അനുപ്പാദനിരോധതോ അനാഗതസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി പച്ചയാഭാവേ അഭാവതോ. പച്ചയനിരോധേനാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധഭാവേന. തണ്ഹാനിരോധാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ആഹാരനിരോധാതി പവത്തിപച്ചയസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവാ. രൂപനിരോധാതി തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ അഭാവോ ഹോതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വിപരിണാമലക്ഖണന്തി ഭവകാലവസേന ഹേതുദ്വയദസ്സനം. തസ്മാ തം പദട്ഠാനവസേന പഗേവ പസ്സിത്വാ ഠിതോ ഇധ സന്തതിവസേന ദിസ്വാ അനുക്കമേന ഖണവസേന പസ്സതി.

ഇതി വേദനാതിആദീസുപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സുഖാദിഭേദന്തി സുഖദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖാദിവിഭാഗം. രൂപസഞ്ഞാദിഭേദന്തി രൂപസഞ്ഞാ, സദ്ദ… ഗന്ധ… രസ… ഫോട്ഠബ്ബ … ധമ്മസഞ്ഞാദിവിഭാഗം. ഫസ്സാദിഭേദന്തി ഫസ്സചേതനാമനസികാരാദിവിഭാഗം. ലക്ഖണ…പേ… വസേനാതി ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാദിലക്ഖണവസേന ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസാദിരസവസേന കായികഅസ്സാദാദിപച്ചുപട്ഠാനവസേന ഇട്ഠാരമ്മണാദിപദട്ഠാനവസേന. ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) വചനതോ തീസു വേദനാദീസു ഖന്ധേസു ഫസ്സസമുദയാതി വത്തബ്ബം. വിഞ്ഞാണപ്പച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വചനതോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ നാമരൂപസമുദയാതി വത്തബ്ബം. തേസംയേവ വസേനാതി ‘‘അവിജ്ജാനിരോധോ വേദനാനിരോധോ’’തിആദിനാ തേസംയേവ അവിജ്ജാദീനം വസേന യോജേതബ്ബം.

ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയത്ഥങ്ഗമവസേന തിത്ഥിയാനം അവിസയോപി സപ്പദേസോ സീഹനാദോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി നിപ്പദേസോ അനുലോമപടിലോമവസേന സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ പച്ചയാകാരവിസയോ അനഞ്ഞസാധാരണോ ദസ്സീയതീതി ആഹ, ‘‘അയമ്പി അപരോ സീഹനാദോ’’തി. തസ്സാതി ‘‘ഇമസ്മിം സതീ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തപടിച്ചസമുപ്പാദപാളിയാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുഝ്തീ’’തി അവിജ്ജാദീനം ഭാവേ സങ്ഖാരാദീനം ഭാവസ്സ, അവിജ്ജാദീനം നിരോധേ സങ്ഖാരാദീനം നിരോധസ്സ കഥനേന പുരിമസ്മിം പച്ചയലക്ഖണേ നിയമോ ദസ്സിതോ ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഏവ, നാസതി, ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ ഏവ, നാനുപ്പാദാ, നിരോധാ ഏവ, നാനിരോധാ’’തി. തേനേദം ലക്ഖണം അന്തോഗധനിയമം ഇധ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിരോധോതി ച അവിജ്ജാദീനം വിരാഗാ വിഗമേന ആയതിം അനുപ്പാദോ അപ്പവത്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തിആദി. നിരോധവിരോധീ ച ഉപ്പാദോ, യേന സോ ഉപ്പാദനിരോധവിഭാഗേന വുത്തോ ‘‘ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘അസതി നിരോധേ ഉപ്പാദോ നാമ, സോ ചേത്ഥ അത്ഥിഭാവോതി വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തി ഇദമേവ ഹി ലക്ഖണം. പരിയായന്തരേന ‘‘ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വദന്തേന പരേന പുരിമം വിസേസിതം ഹോതി. തസ്മാ ന വത്തമാനംയേവ സന്ധായ ‘‘ഇമസ്മിം സതീ’’തി വുത്തം, അഥ ഖോ മഗ്ഗേന അനിരുജ്ഝനസഭാവഞ്ചാതി വിഞ്ഞായതി. യസ്മാ ച ‘‘ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി ദ്വിധാപി ഉദ്ദിട്ഠസ്സ ലക്ഖണസ്സ നിദ്ദേസം വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തിആദിനാ നിരോധോവ വുത്തോ, തസ്മാ നത്ഥിഭാവോപി നിരോധോ ഏവാതി നത്ഥിഭാവവിരുദ്ധോ അത്ഥിഭാവോ അനിരോധോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേന അനിരോധസങ്ഖാതേന അത്ഥിഭാവേന ഉപ്പാദം വിസേസേതി. തതോ ഇധ ന കേവലം അത്ഥിഭാവമത്തം ഉപ്പാദോതി അത്ഥോ അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ അനിരോധസങ്ഖാതോ അത്ഥിഭാവോ ചാതി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോ ഹോതി. ഏവമേതം ലക്ഖണദ്വയവചനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന സാത്ഥകന്തി വേദിതബ്ബം. കോ പനായം അനിരോധോ നാമ, യോ ‘‘അത്ഥിഭാവോ, ഉപ്പാദോ’’തി ച വുത്തോതി? അപ്പഹീനഭാവോ ച അനിബ്ബത്തിതഫലഭാവേന ഫലുപ്പാദനാരഹതാ ചാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയം ഉദാനട്ഠകഥായം (ഉദാ. അട്ഠ. ൧). വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ചക്ഖന്ധവിഭജനാദിവസേനാതി പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ദ്വാദസപദികസ്സ പച്ചയാകാരസ്സ വിഭജനവസേന. ഇമസ്മിഞ്ഹി ദസബലസുത്തേ ധമ്മസ്സ ദേസിതാകാരോ പഞ്ചക്ഖന്ധപച്ചയാകാരമത്തോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധപച്ചയാകാരധമ്മോ’’തി. ആചരിയമുട്ഠിയാ അകരണേന വിഭൂതോ, സോ പന അത്ഥതോ ച സദ്ദതോ ച പിഹിതോ ഹേട്ഠാമുഖജാതോ വാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനികുജ്ജിതോ’’തി. വിവടോതി വിഭാവിതോ. തേനാഹ ‘‘വിവരിത്വാ ഠപിതോ’’തി. പകാസിതോതി ഞാണോഭാസേന ഓഭാസിതോ ആദീപിതോതി ആഹ ‘‘ദീപിതോ ജോതിതോ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ ഛിന്നഭിന്നട്ഠാനേ. സിബ്ബിതഗണ്ഠിതന്തി വാകം ഗഹേത്വാ സിബ്ബിതം, സിബ്ബിതും അസക്കുണേയ്യട്ഠാനേ വാകേന ഗണ്ഠിതഞ്ച. ഛിന്നപിലോതികാഭാവേന വിഗതപിലോതികോ ധമ്മോ, തസ്സ ഛിന്നപിലോതികസ്സ പടിലോമതാ ഛിന്നഭിന്നതാഭാവേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. നിവാസനപാരുപനം പരിഗ്ഗഹണം. സയം പടിഭാനം കപ്പേത്വാ. വഡ്ഢേന്താ അത്തനോ സമയം. സമണകചവരന്തി സമണവേസധാരണവസേന സമണപടിരൂപതായ സമണാനം കചവരഭൂതം. അത്തനോ രൂപപവത്തിയാ കരണ്ഡം കുച്ഛിതം ധുത്തം വാതി പവത്തേതീതി കാരണ്ഡവോ, ദുസ്സീലോ. തം കാരണ്ഡവം. നിദ്ധമഥാതി നീഹരഥ. കസമ്ബുന്തി സമണകസടം. അപകസ്സഥാതി അപകഡ്ഢഥ നന്തി അത്ഥോ. പലാപേതി പലാപസദിസേ. തഥാ ഹി തണ്ഡുലസാരരഹിതോ ധഞ്ഞപടിരൂപകോ ഥുസമത്തകോ പലാപോതി വുച്ചതി, ഏവം സീലാദിസാരരഹിതോ സമണപടിരൂപകോ പലാപോ വിയാതി പലാപോ, ദുസ്സീലോ. തേ പലാപേ. വാഹേഥാതി അപനേഥ. പതിസ്സതാതി ബാള്ഹസതിതായ പതിസ്സതാ ഹോഥാതി.

സദ്ധായ പബ്ബജിതേനാതി രാജൂപദ്ദവാദീഹി അനുപദ്ദുതേന ‘‘ഏവഞ്ഹി തം ഓതിണ്ണം ജാതിആദിസംസാരഭയം വിജിനിസ്സാമീ’’തി വട്ടനിസ്സരണത്ഥം ആഗതായ സദ്ധായ വസേന പബ്ബജിതേന. ആചാരകുലപുത്തോതി ആചാരേന അഭിജാതോ. തേനാഹ ‘‘യതോ കുതോചീ’’തിആദി. ജാതികുലപുത്തോതി ജാതിസമ്പത്തിയാ അഭിജാതോ. വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അങ്ഗാനി സമ്മാപധാനിയങ്ഗഭാവേന, കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖഭാവേന വീരിയം ആരഭന്തസ്സ തഥാപവത്തവീരിയവസേന ‘‘തചോ ഏകം അങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. നവസു ഠാനേസു സമാധാതബ്ബന്തി ‘‘കാലവസേന പഞ്ചസു, ഇരിയാപഥവസേന ചതൂസൂ’’തി ഏവം നവസു ഠാനേസു വീരിയം സമാധാതബ്ബം പവത്തേതബ്ബം.

സോ ദുക്ഖം വിഹരതീതി കുസീതപുഗ്ഗലോ നിയ്യാനികസാസനേ വീരിയാരമ്ഭസ്സ അകരണേന സാമഞ്ഞത്ഥസ്സ അനുപ്പത്തിയാ ദുക്ഖം വിഹരതി. സകം വാ അത്ഥം സദത്ഥം ക-കാരസ്സ ദ-കാരം കത്വാ. കുസീതസ്സ അത്ഥപരിഹായനം മൂലതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘ഛ ദ്വാരാനീ’’തിആദി വുത്തം. നിസജ്ജാവസേന പീഠമദ്ദനതോ പീഠമദ്ദനോ, നിരസ്സനവചനം തസ്സ, കസ്സചിപത്ഥസ്സ അധാരണതോ കേവലം പീഠഭാരഭൂതോതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘മഖമദ്ദനോ’’തി വുച്ചതി, തത്ഥ ദാനമിച്ഛായ പരേസം മഖം പസ്സന്തോതി അത്ഥോ. ലണ്ഡപൂരകോതി കുച്ഛിപൂരം ഭുഞ്ജിത്വാ വച്ചകുടിപൂരകോ.

‘‘ആരദ്ധവീരിയോ’’തിആദീസു ‘‘കുസീതോ പുഗ്ഗലോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ആസീസായ വസേന ഥോമിതോ. ആരദ്ധവീരിയേതി പഗ്ഗഹിതവീരിയേ. പഹിതത്തേതി നിബ്ബാനം പതിപേസിതചിത്തേ. ഏതേന സാവകാനം സമ്മാപടിപത്തിം സത്ഥുവന്ദനാനിസംസഞ്ച ദസ്സേസി.

ഹീനേനാതി വട്ടനിസ്സിതേന ധമ്മേന. തേനാഹ ‘‘ഹീനായ സദ്ധായാ’’തിആദി. അഗ്ഗേനാതി സേട്ഠേന വിവട്ടനിസ്സിതേന ധമ്മേന, ഈസകമ്പി കതകാലുസിയവിഗതട്ഠേന മണ്ഡട്ഠേന ച പസന്നമ്പി സുരാദി ന പാതബ്ബം. സാസനന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധലക്ഖണം സാസനം. പസന്നം വിഗതദോസമലത്താ പസാദനിയത്താ ച. പാതബ്ബഞ്ച പത്തേന വിയ സുഖേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ദുച്ചരിതസബ്ബകിലേസകസാവമലപങ്കദോസരഹിതത്താ ച.

മണ്ഡഭൂതാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മദേസനാപി ദേസനാമണ്ഡോ. തസ്സ ഏകസ്സേവ പന ദേസനാമണ്ഡസ്സ പടിഗ്ഗാഹകാ സുപ്പടിപന്നാ ദോസരഹിതാ ചതസ്സോ പരിസാ പടിഗ്ഗഹമണ്ഡോ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തഗ്ഗതികത്താ സകലോപി ബോധിപക്ഖിയധമ്മരാസി ബ്രഹ്മചരിയമണ്ഡോ. തേനാഹ ‘‘കതമോ ദേസനാമണ്ഡോ’’തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാതാരോതി സച്ചാനം അഭിസമേതാവിനോ. തഥാ ഹി ആദിതോ ‘‘ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ആചിക്ഖണാ’’തിആദി വുത്തം. പുബ്ബഭാഗേ ‘‘അത്ഥി അയം ലോകോ’’തിആദിനാ ഇധലോകപരലോകഗതസമ്മോസവിഗമേന പവത്തോ അധിമോക്ഖോവ അധിമോക്ഖമണ്ഡോ. ഛഡ്ഡേത്വാ സമുച്ഛേദവസേന വിജഹിത്വാ. ചതുഭൂമകസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമോക്ഖമണ്ഡേന മണ്ഡഭൂതം അധിമോക്ഖം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘പഗ്ഗഹമണ്ഡോ വീരിയിന്ദ്രിയം കോസജ്ജകസട’’ന്തിആദിം പാളിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സാസനേ, ‘‘മണ്ഡസ്മി’’ന്തി വാ വചനേ. കാരണവചനം, തേന ‘‘സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ’’തി സമ്മുഖഭാവനായോഗോ നിരാസങ്കഫലാവഹോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അസമ്മുഖാ’’തിആദി. പമാണന്തി അനുരൂപം ഭേസജ്ജസ്സ പമാണം. ഉഗ്ഗമനന്തി ഭേസജ്ജസ്സ വമനം വിരേചനം, തസ്സ വാ വസേന ദോസധാതൂനം വമനം വിരേചനം. ഏവമേവാതി യഥാ ഭേസജ്ജമണ്ഡം വേജ്ജസമ്മുഖാ നിരാസങ്കാ പിവന്തി, ഏവമേവ ‘‘സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ’’തി നിരാസങ്കാ വീരിയം കത്വാ, മണ്ഡപേയ്യ സാസനം പിവഥാതി യോജനാ. അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിപടിലാഭേന സാനിസംസാ. മഗ്ഗഫലാധിഗമനേന സവഡ്ഢി. പരത്ഥന്തി അത്തനോ ദിട്ഠാനുഗതിആപത്തിയാ, തഥാ സമ്മാപടിപജ്ജന്താനം പരേസം അത്ഥന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ദുതിയദസബലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉപനിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. ജാനതോ പസ്സതോതി ഏത്ഥ ദസ്സനം പഞ്ഞാചക്ഖുനാവ ദസ്സനം അധിപ്പേതം, ന മംസചക്ഖുനാതി ആഹ ‘‘ദ്വേപി പദാനി ഏകത്ഥാനീ’’തി. ഏവം സന്തേപീതി പദദ്വയസ്സ ഏകത്ഥത്തേപി ഞാണലക്ഖണഞാണപ്പഭാവവിസയസ്സ്സ തഥാദസ്സനഭാവാവിരോധനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജാനനലക്ഖണഞ്ഹി ഞാണ’’ന്തിആദി. ഞാണപ്പഭാവന്തി ഞാണാനുഭാവേന ഞാണകിച്ചവിസയോഭാസന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണേന വിവട്ടേ ധമ്മേ പസ്സതീ’’തി. ജാനതോ പസ്സതോതി ച ജാനനദസ്സനമുഖേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ പവത്താതി ആഹ – ‘‘ഞാണലക്ഖണം ഉപാദായാ’’തിആദി. ജാനതോതി വാ പുബ്ബഭാഗഞാണേന ജാനതോ, അപരഭാഗേന ഞാണേന പസ്സതോ. ജാനതോതി വാ വത്വാ ന ജാനനം അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കമത്തവസേന ഇധാധിപ്പേതം, അഥ ഖോ രൂപാനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപാദീനി തേസഞ്ച സമുദയാദികേ പച്ചക്ഖേ കത്വാ ദസ്സനന്തി വിഭാവേതും ‘‘പസ്സതോ’’തി വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ.

ആസവാനം ഖയന്തി ആസവാനം അച്ചന്തപ്പഹാനം. സോ പന തേസം അനുപ്പാദനിരോധോ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അസമുപ്പാദോ ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോ’’തി. ആസവക്ഖയസദ്ദസ്സ ഖീണാകാരാദീസു ആഗതട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തിആദി വുത്തം. ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി കിലേസവങ്കകായവങ്കാദീനം പഹാനേന ഉജുഭൂതേ സവിപസ്സനാഹേട്ഠിമമഗ്ഗധമ്മേ അനുസ്സരന്തസ്സ. യദേവ ഹിസ്സ പരിക്ഖീണം. ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം ‘‘തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി ഖയസങ്ഖാതേ അഗ്ഗമഗ്ഗേ തപ്പരിയാപന്നമേവ ഞാണം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം പന അഞ്ഞാ അരഹത്തന്തി. യദിപി ഗാഥായ ‘‘ഖയസ്മിം’’ഇച്ചേവ വുത്തം, സമുച്ഛേദവസേന പന ‘‘ആസവേ ഖീണേ മഗ്ഗോ ഖയോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ’’തി. സമണോതി സമിതപാപോ അധിപ്പേതോ, സോ പന ഖീണാസവോ ഹോതീതി. ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തി ഇധ ഫലം, പരിയായേന പന ആസവക്ഖയോ മഗ്ഗോ, തേന പത്തബ്ബതോ ഫലം. ഏതേനേവ നിബ്ബാനസ്സപി ആസവക്ഖയഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ജാനതോ ഏവ പസ്സതോ ഏവാതി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഇച്ഛിതോ, ന അഞ്ഞഥാ വിസേസാഭാവതോ അനിട്ഠാപന്നോവാതി തസ്സ നിയമസ്സ ഫലം ദസ്സേതും ‘‘നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യോ പന ന ജാനാതി, ന പസ്സതി, തസ്സ നോ വദാമീതി അത്ഥോ’’തി. ഇമിനാ ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാ ആസവക്ഖയസ്സ ഏകന്തികകാരണന്തി ദസ്സേതി. ഏതേനാതി ‘‘നോ അജാനതോ, നോ അപസ്സതോ’’തി ഏതേന വചനേന. തേ പടിക്ഖിത്താതി കേ പന തേതി? ‘‘ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൨൨൮) അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൧൦൧, ൨൨൭) ഏവമാദിവാദാ. തേസു കേചി അഭിജാതിസങ്കന്തിമത്തേന സംസാരസുദ്ധിം പടിജാനന്തി, അഞ്ഞേ ഇസ്സരപജാപതികാരണാദിവസേന. തയിദം സബ്ബം സംസാരാദീഹീതി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമേന പദദ്വയേനാതി ‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന. ഉപായോ വുത്തോ ‘‘ആസവക്ഖയാ’’തി അധികാരതോ. ഇമിനാതി ‘‘നോ അജാനതോ, നോ അപസ്സതോ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന. അനുപായോ ഹോതി ഏസ ആസവാനം ഖയസ്സ, യദിദം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപരിഞ്ഞാതി ‘‘ജാനതോ പസ്സതോ’’തി ഇമിനാവ അനിയമവചനേന അനുപായപടിസേധോപി അത്ഥതോ ബോധിതോ ഹോതീതി. തമേവ ഹി അത്ഥതോ ബോധിതഭാവം വിഭാവേതും ഏവം സംവണ്ണനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ദബ്ബജാതികോതി ദബ്ബരൂപോ. സോ ഹി ‘‘ദ്രബ്യോ’’തി വുച്ചതി ‘‘ദ്രബ്യം വിനസ്സതി നാദ്രബ്യ’’ന്തിആദീസു. ദബ്ബജാതികോ വാ സാരസഭാവോ, സാരുപ്പസീലാചാരോതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ന ഖോ ദബ്ബ ദബ്ബാ ഏവം നിബ്ബേഠേന്തീ’’തി (പാരാ. ൩൮൪). വത്തസീസേ ഠത്വാതി വത്തം ഉത്തമം ധുരം കത്വാ. യോ ഹി പരിസുദ്ധാജീവോ കാതും അജാനന്താനം സബ്രഹ്മചാരീനം അത്തനോ വാ വസ്സവാതാദിപടിബാഹനത്ഥം ഛത്താദീനി കരോതി, സോ വത്തസീസേ ഠത്വാ കരോതി നാമ. പദട്ഠാനം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം നാഥകരണധമ്മഭാവേന മഗ്ഗഫലാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിച്ചകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൪൫). ഏവം ജാനതോതി ഏവം വേജ്ജകമ്മാദീനം ജാനനഹേതു മിച്ഛാജീവപച്ചയാ കാമാസവാദയോ ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ, ന പഹീയന്തി. ‘‘ഏവം ഖോ…പേ… ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി ഇമായ പാളിയാ അരഹത്തസ്സേവ ഗഹണം യുത്തം ഫലഗ്ഗഹണേന ഹേതുനോ അവുത്തസിദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘ആസവാനം ഖയന്തേ ജാതത്താ’’തി.

ആഗമനം ആഗമോ, തം ആവഹതീതി ആഗമനീയാ, പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. ഖയസ്മിന്തി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം, ഖയേതി പന വിസയേ. തേനാഹ ‘‘ആസവക്ഖയസങ്ഖാതേ’’തി. ഉപനിസീദതി ഫലം ഏത്ഥാതി കാരണം ഉപനിസാ. അരഹത്തഫലവിമുത്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ. സാതി വിമുത്തി. അസ്സാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ. മനസ്മിം വിവട്ടനിസ്സിതേ പന അനന്തരൂപനിസ്സയാപി പച്ചയാ സമ്ഭവന്തീതി ‘‘ലബ്ഭമാനവസേന പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം.

വിരജ്ജതി അസേസസങ്ഖാരതോ ഏതേനാതി വിരാഗോ, മഗ്ഗോ. നിബ്ബിന്ദതി ഏതായാതി നിബ്ബിദാ, ബലവവിപസ്സനാ. തേനാഹ ‘‘ഏതേനാ’’തിആദി. പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാപി മുച്ചിതുകമ്യതാപക്ഖികാ ഏവാതി അധിപ്പായേന ‘‘ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘യാവ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, താവ തരുണവിപസ്സനാ’’തി ഹി വചനതോ ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണതോ പരം ബലവവിപസ്സനാ. രൂപാരൂപധമ്മാനം വിസേസഭൂതോ സാമഞ്ഞഭൂതോ ച യോ യോ സഭാവോ യഥാസഭാവോ, തസ്സ ജാനനം യഥാസഭാവജാനനം. തദേവ ദസ്സനം. പച്ചക്ഖകരണത്ഥേന ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ ച ഗഹിതാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തരുണവിപസ്സന’’ന്തിആദി. സങ്ഖാരപരിച്ഛേദേഞാണന്തി നാമരൂപപരിഗ്ഗഹഞാണം വദതി. കങ്ഖാവിതരണം പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തിപി വുച്ചതി. നയവിപസ്സനാദികം അനുപസ്സനാഞാണം സമ്മസനം. മഗ്ഗാമഗ്ഗേഞാണന്തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ ഠിതം ഞാണം. സോ ഹി പാദകജ്ഝാനസമാധി തരുണവിപസ്സനായ പച്ചയോ ഹോതി. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫.; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧) ഹി വുത്തം.

പുബ്ബഭാഗസുഖന്തി ഉപചാരജ്ഝാനസഹിതസുഖം. ദരഥ പടിപ്പസ്സദ്ധീതി കാമച്ഛന്ദാദികിലേസദരഥസ്സ പടിപസ്സമ്ഭനം. ‘‘സുഖംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമീ’’തി ഏത്ഥ അധിപ്പേതസുഖം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പനാപുബ്ബഭാഗസ്സ സുഖസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൬൬;൩.൩൫൯; അ.നി. ൧.൩.൯൬) വുത്തഅപ്പനാസുഖസ്സ പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയത്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സുഖന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ബലവപീതീതി ഫരണലക്ഖണപ്പത്താ പീതി. താദിസാ ഹി വിതക്കവിചാരസുഖസമാധീഹി ലദ്ധപ്പച്ചയാ നീവരണം വിക്ഖമ്ഭന്തീ തംനിമിത്തം ദരഥം പരിളാഹം പടിപസ്സമ്ഭേതി. തേനാഹ ‘‘സാ ഹി ദരഥപ്പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ദുബ്ബലപീതീതി തരുണപീതി. തേനാഹ ‘‘സാ ഹി ബലവപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. സദ്ധാതി രതനത്തയഗുണാനം കമ്മഫലസ്സ ച സദ്ദഹനവസേന പവത്തോ അധിമോക്ഖോ, സാ പന യസ്മാ അത്തനോ വിസയേ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏകവാരമേവ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനസദ്ധാ’’തി. യസ്മാ സദ്ദഹന്തോ സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം പമുദിതോ ഹോതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘സാ ഹി ദുബ്ബലപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭേദസ്സ സബ്ബസ്സപി ദുക്ഖസ്സ വട്ടദുക്ഖന്തോഗധത്താ തസ്സ ച ഇധാധിപ്പേതത്താ വുത്തം ‘‘ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖ’’ന്തി. ജരാമരണദുക്ഖന്തി കേചി, സോകാദയോ ചാതി അപരേ. തദുഭയസ്സപി സങ്ഗണ്ഹനതോ പഠമോ ഏവത്ഥോ യുത്തോ. യസ്മാ ദുക്ഖപ്പത്തോ കമ്മസ്സ ഫലാനി സദ്ദഹതി, രതനത്തയേ ച പസാദം ഉപ്പാദേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തഞ്ഹി അപരാപരസദ്ധായ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. യസ്മാ ‘‘ആചരിയാനം സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പവത്തിദുക്ഖ’’ന്തി ചിന്തയതോ ‘‘ഏകന്തതോ അയം ധമ്മോ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമതിക്കമായ ഹോതീ’’തി സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൧൯൧). സവികാരാതി ഉപ്പാദവികാരേന സവികാരാ ഖന്ധജാതി ജായനട്ഠേന. ജാതിയാ പന അസതി തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘സാ ഹി വട്ടദുക്ഖസ്സ പച്ചയോ’’തി. കമ്മഭവോതി കമ്മഭവാദികോ തിവിധോപി കമ്മഭവോ. സോ ഹി ഉപപത്തിഭവസ്സ പച്ചയോ. ഏവമാദിം സന്ധായാഹ ‘‘ഏതേനുപായേനാ’’തി. സേസപദാനീതി ഉപാദാനാദിപദാനി. അനുലോമഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാപക്ഖികത്താ നിബ്ബാനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതം, ഗോത്രഭുഞാണം പഠമമഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനം. സോ ഹി തേന വിപസ്സനായ കിഞ്ചി കിഞ്ചി വിസേസട്ഠാനം കയിരതീതി തം അനാമസിത്വാ നിബ്ബിദൂപനിസോ വിരാഗോതി ‘‘വിരാഗോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

കേന ഉദകേന വിദാരയിത്വാ ഗതപദേസോതി കത്വാ കന്ദരോ. നിതമ്ബോതിപി ഉദകസ്സ. യഥാ നിന്നം ഉദകം പവത്തതി, തഥാ നിവത്തനഭാവേന നദീകുഞ്ഛോതിപി വുച്ചതി. ഹേമന്തഗിമ്ഹഉതുവസേന അട്ഠ മാസേ പവത്തോ പഥവീവിവരോതി കത്വാ പദരോ. ഖുദ്ദികാ ഉദകവാഹിനിയോ സാഖാ വിയാതി സാഖാ, ഖുദ്ദകാ സോബ്ഭാ കുസുബ്ഭാ ഓ-കാരസ്സ ഉ-കാരം കത്വാ. ഏവമേവ ഖോതിആദി ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ ഉപനീതായ ഉപമായ ഉപമേയ്യേന സംസന്ദനന്തി, തം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാ പബ്ബതോതി ദട്ഠബ്ബാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിജ്ജാ ച സന്താനവസേന ചിരംതനകാലപ്പവത്തനതോ പചുരജനേഹി ദുപ്പജഹനതോ ‘‘പബ്ബതോ’’തി വുത്താ. ലോകത്തയാഭിബ്യാപനതോ അഭിസന്ദനതോ ച അഭിസങ്ഖാരാ മേഘസദിസാ. അഭിസങ്ഖാരാ മേഘോതി ദട്ഠബ്ബാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തഥാ സേസപദദ്വയേപി. വിഞ്ഞാണാദിവട്ടം അനുപവത്തിതോ പരമ്പരപച്ചയതോ ച കന്ദരാദിസദിസാ. വിമുത്തി ഏകരസത്താ, ഹാനിവുദ്ധിഅഭാവതോ ച സാഗരസദിസാതി ഉപമാസംസന്ദനം.

തത്ഥ യസ്മാ പുരിമസിദ്ധായ അവിജ്ജായ സതി അഭിസങ്ഖാരാ, നാസതി, തസ്മാ തേ ഉപരിപബ്ബതേ പവത്താ വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാ…പേ… വസ്സനം വേദിതബ്ബ’’ന്തി. അസ്സുതവാ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ സമത്ഥനം. തണ്ഹായ അഭിലാസം കത്വാതി ഏതേന സബ്ബസ്സപി അഭിസങ്ഖാരവുട്ഠിതേമനത്ഥം ദീപേതി. തണ്ഹാ ഹി ‘‘സ്നേഹോ’’തി വുത്താ. അന്തിമഭവികസ്സ അന്തഭവനിബ്ബത്തകോ അഭിസങ്ഖാരോ നിബ്ബാനം ന പത്തോ, തദന്തസ്സ ഭാഗസ്സ നിബ്ബാനം ആഹച്ച ഠിതോ വിയ ഹോതീതി ‘‘മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതകാലോ വിയാ’’തി ഉപമാനിദസ്സനം കതം. വിഞ്ഞാണാദിവട്ടം പൂരേത്വാപി ഇമിനാപി ഹി അന്തിമഭവികസ്സേവ വിഞ്ഞാണപ്പവത്തി ദസ്സിതാ. സാ ഹി പൂരിതാതി വത്തബ്ബാ തതോ പരം വിഞ്ഞാണാദിവട്ടസ്സേവ അഭാവതോ. ജാതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ജാതിപച്ചയവട്ടദുക്ഖവേദനായ ധമ്മസ്സവനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തം പന യദിപി ഇമസ്മിം സുത്തേ ന ആഗതം, സുത്തന്തരേസു പന ആഗതമേവാതി തതോ ആഹരിത്വാ തം വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുദ്ധവചനം പനാ’’തിആദിമാഹ. തയിദം സാവകബോധിസത്താനം വസേനായം ദേസനാതി കത്വാ വുത്തം. ഇതരേസം പന വസേന വുച്ചമാനം സുത്തന്തരഗ്ഗഹണത്ഥം പയോജനം നത്ഥീതി ‘‘യാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പാളിയാ വസേന ഗഹിതമേവാതി സങ്ഖേപതോ വുത്തഅത്ഥസ്സ വിത്ഥാരതോ ദസ്സനം. നിബ്ബത്തീതി നിബ്ബത്തമാനാ ഖന്ധാ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘സവികാരാ’’തി. അനിച്ചതാലക്ഖണാദിദീപനതോ ലക്ഖണാഹടം. കമ്മാകമ്മന്തി വിനിച്ഛയം. നിജ്ജടന്തി നിഗ്ഗുമ്ബം, സുദ്ധന്തി അത്ഥോ. പഥവീകസിണാദീസു കമ്മം ആരഭതീതിആദി പാളിയം സമഥപുബ്ബങ്ഗമാ വിപസ്സനാ ദസ്സിതാതി കത്വാ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി പാമോജ്ജാദിദസ്സനം സമ്ഭവതീതി. ദേവസ്സാതി മേഘസ്സ. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘ഖീണാസവസ്സ…പേ… ഠിതകാലോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, നനു പുബ്ബേ ദേവട്ഠാനിയോ അഭിസങ്ഖാരോ വുത്തോ, ന അഭിസങ്ഖാരോ ഖീണാസവോതി? നായം ദോസോ, കാരണൂപചാരേന ഫലസ്സ വുത്തത്താ. അഭിസങ്ഖാരമൂലകോ ഹി ഖന്ധസന്താനോ ഖന്ധസന്താനേ ച ഉച്ഛിന്നസംയോഗേ ഖീണാസവസമഞ്ഞാതി.

ഉപനിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. സോതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ. യദി ന താവ പവിട്ഠോ, കസ്മാ ‘‘പാവിസീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പവിസിസ്സാമീ’’തിആദി. തേന അവസ്സമ്ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘യഥാ കി’’ന്തിആദിമാഹ. അതിപ്പഗോയേവ നിക്ഖന്തദിവസോതി പകതിയാ ഭിക്ഖാചരണവേലായ അതിവിയ പാതോ ഏവ വിഹാരതോ നിക്ഖന്തദിവസഭാഗോ. ഏതദഹോസീതി ഏതം ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ’’തിആദികം ചിന്തനം അഹോസി. ദക്ഖിണദ്വാരസ്സാതി രാജഗഹനഗരേ ദക്ഖിണദ്വാരസ്സ വേളുവനസ്സ ച അന്തരാ അഹോസി, തസ്മാ ‘‘തേനുപസങ്കമിസ്സ’’ന്തി ചിന്തനാ അഹോസീതി അധിപ്പായോ. കിം വാദീതി ചതൂസു വാദേസു കതരം വാദം വദസി. കിമക്ഖായീതി തസ്സേവ വേവചനം. കിം വദതീതി പന ചത്താരോ വാദേ സാമഞ്ഞതോ ഗഹേത്വാ നപുംസകലിങ്ഗേന വദതി യഥാ കിം തേ ജാതലിങ്ഗം. സബ്ബനാമഞ്ഹേതം, യദിദം നപുംസകലിങ്ഗം. വദതി ഏതേനാതി വാദോ, ദസ്സനം. തം സന്ധായാഹ ‘‘കിം ഏത്ഥ…പേ… ദസ്സനന്തി പുച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു വിയ ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘യം വുത്തം കാരണം, തസ്സ അനുകാരണ’’ന്തി. വാദസ്സ വചനസ്സ അനുപ്പത്തി വാദപ്പവത്തി.

ഇദം വചനന്തി ‘‘ഏകമിദാഹ’’ന്തിആദിവചനം. സാതി ‘‘ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ’’തി ഏവം പവത്തകഥാ. അച്ഛരം അങ്ഗുലിഫോടനം അരഹതീതി അച്ഛരിയം. അബ്ഭുതന്തി നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബവാദാനന്തി സബ്ബേസം ചതുബ്ബിധവാദാനം. പഠമോ ഹേത്ഥ സസ്സതവാദോ, ദുതിയോ ഉച്ഛേദവാദോ, തതിയോ ഏകച്ചസസ്സതവാദോ, ചതുത്ഥോ അധിച്ചസമുപ്പന്നവാദോ, തേസം സബ്ബേസം പടിക്ഖേപതോ പടിക്ഖേപകാരണം വുത്തം. പടിച്ചസമുപ്പാദകിത്തനം വാ പചുരജനഞാണസ്സ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠതായ ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ, തഥാ അവഭാസനതോ ചേതസി ഉപട്ഠാനതോ ഗമ്ഭീരാവഭാസഞ്ച കരോന്തോ. തദേവ പദന്തി ഫസ്സപദംയേവ ആദിഭൂതം ഗഹേത്വാ.

അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പുരിമസുത്തേതി അനന്തരേ പുരിമേ സുത്തേ. വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി പദത്ഥേ തതോ വിസിട്ഠം അനിദ്ദിസിത്വാ ഇതരം അത്ഥതോ വിഭാവേതും ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തിആദിമാഹ. ന കേവലം ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ഖോ ഫസ്സസ്സ സഹകാരീകാരണഭൂതഅഞ്ഞപച്ചയാ ച ഉപ്പജ്ജതീതി. കായേനാതി ചോപനകായേന, കായവിഞ്ഞത്തിയാതി അത്ഥോ. സാ ഹി കാമം പട്ഠാനേ ആഗതേസു ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു കേനചി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയോ ന ഹോതി. യസ്മാ പന കായേ സതി ഏവ കായകമ്മം നാമ ഹോതി, നാസതി, തസ്മാ സാ തസ്സാ സാമഗ്ഗിയഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘കായേനപി കരിയമാനം കരീയതീ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കായേ വാ, ഹാനന്ദ, സതി കായസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തി. വാചായപീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മനസാതി പാതുഭൂതേന മനസാ, ന മനമത്തേനാതി. അത്തനാ പരേഹി അനുസ്സാഹിതേന. പരേനാതി പരേന അനുസ്സാഹേന. സമ്പജാനേനാതി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തവസേന പജാനന്തേന. അസമ്പജാനേനാതി തഥാ ന സമ്പജാനന്തേന. തസ്സാതി സുഖദുക്ഖസ്സ. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായകമ്മനിമിത്തം, കായികസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസസഞ്ചേതനാസുപി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനാ പവത്തിയം വിപാകം ദേതിയേവാതി ‘‘വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം. തഥാ വചീദ്വാരേതി ഏത്ഥ ‘‘കാമാവചരകുസലാകുസലവസേന വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തീ’’തി ഇദം തഥാ-സദ്ദേന ഉപസംഹരതി. രൂപാരൂപചേതനാഹീതി രൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലചേതനാഹി. തപ്പച്ചയം യഥാരഹന്തി അധിപ്പായോ. താപി ചേതനാതി യഥാവുത്താ ഏകൂനവീസതി ചേതനാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തി കുസലാനമ്പി പഗേവ ഇതരാധിട്ഠഹിതാവിജ്ജസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ, അഞ്ഞഥാ അനുപ്പജ്ജനതോ. യഥാവുത്തചേതനാഭേദന്തി യഥാവുത്തം കായചേതനാദിവിഭാഗം. പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ സരസേനേവ പവത്തമാനോ. പരേഹി കാരിയമാനോതി പരേഹി ഉസ്സാഹിതോ ഹുത്വാ കയിരമാനോ. ജാനന്തോപീതി അനുസ്സവാദിവസേന ജാനന്തോപി. കമ്മമേവ ജാനന്തോതി തദാ അത്തനാ കരിയമാനകമ്മമേവ ജാനന്തോ.

ചതൂസൂതി ‘‘സാമം വാ പരേ വാ സമ്പജാനോ വാ അസമ്പജാനോ വാ’’തി ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു ഠാനേസു. യഥാവുത്തേ ഏകൂനവീസതിചേതനാധമ്മേ അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികഭാവേന സമ്പജാനകതാസമ്പജാനകതഭാവേന ചതുഗുണേ കത്വാ വുത്തം ‘‘ഛസത്തതി ദ്വേസതാ ചേതനാധമ്മാ’’തി. യേസം സഹജാതകോടി ലബ്ഭതി, തേസമ്പി ഉപനിസ്സയകോടി ലബ്ഭതേവാതി ‘‘ഉപനിസ്സയകോടിയാ അനുപതിതാ’’തിഇച്ചേവ വുത്താ. തേതി യഥാവുത്താ സബ്ബേപി ധമ്മാ. സോ കായോ ന ഹോതീതി ഏത്ഥ പസാദകായോപി ഗഹേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യസ്മിം കായേ സതീ’’തിആദി. സോ കായോ ന ഹോതീതി സോ കായോ പച്ചയനിരോധേന ന ഹോതി. വാചാതി സദ്ദവാചാ. മനോതി യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം. ഇദാനി കമ്മവസേനേവ യോജേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏസേവ നയോ ‘‘വാചാപി ദ്വാരഭൂതാ മനോപി ദ്വാരഭൂതോ’’തി. ഖീണാസവസ്സ കഥം കായോ ന ഹോതി, ന തസ്സ കായകമ്മാധിട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ. അവിപാകത്താതി അവിപാകധമ്മത്താതി അത്ഥോ. കായോ ന ഹോതീതി വുത്തം അകമ്മകരണഭാവതോ.

തന്തി കമ്മം. ഖേത്തം ന ഹോതീതി തസ്സ ദുക്ഖസ്സ അവിരുഹനട്ഠാനത്താ. വിരുഹനട്ഠാനാദയോ ബ്യതിരേകവസേന വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഹോതീ’’തി. കാരണട്ഠേനാതി ആധാരഭൂതകാരണഭാവേന. സഞ്ചേതനാമൂലകന്തി സഞ്ചേതനാനിമിത്തം. വിരുഹനാദീനം അത്ഥാനന്തി ‘‘വിരുഹനട്ഠേനാ’’തിആദിനാ വുത്താനം അത്ഥാനം. ഇമിനാ വിരുഹനാദിഭാവേന വേദനാ ‘‘സുഖദുക്ഖവേദനാ’’തി കഥിതാ, നയിധ ജേട്ഠലക്ഖണം സുഖദുക്ഖം നിപ്പയോജകസ്സ സുഖസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച അധിപ്പേതത്താ. ഉപേക്ഖാവേദനാപേത്ഥ സുഖസണ്ഹസഭാവവിപാകഭൂതാ വേദനാവ.

ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപവാണസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. വട്ടദുക്ഖമേവ കഥിതം ഇതരദുക്ഖസ്സപി വിപാകസ്സ സങ്ഗണ്ഹനതോ.

ഉപവാണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. പടിപാടിയാതി പടിപാടിയാ ഠപനേന. ചതുസച്ചയോജനം ദസ്സേതും പരിയോസാന…പേ… ആദി വുത്തം. ദുക്ഖസച്ചവസേനാതി പരിഞ്ഞേയ്യഭാവവസേന. ജരാമരണാപദേസേന ഹി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ വുത്താ, തേ ചസ്സ അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പച്ചയം ജാനാതീ’’തി. വിനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ഹേത്ഥ ദേസനാ പവത്താ. സമ്പന്നോതി സമന്നാഗതോ. ആഗതോതി ഉപഗതോ, അധിഗതോതി അത്ഥോ. പസ്സതീതി പച്ചവേക്ഖണഞാണേന പച്ചക്ഖതോ പസ്സതി, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഏവം അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പസ്സതി. മഗ്ഗഞാണേനേവ, ന ഫലഞാണേന. ധമ്മസോതം സമാപന്നോതി അരിയധമ്മസോതം സമ്മദേവ ആപന്നോ പത്തോ. അനയേ നഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന ‘‘സരണ’’ന്തി അകരണീയതോ അരിയപക്ഖം ഭജന്തോ പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കന്തോ. നിബ്ബേധികപഞ്ഞായാതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം നിബ്ബിജ്ഝനകപഞ്ഞായ. ആഹച്ച തിട്ഠതി മഗ്ഗക്ഖണേ, ഫലക്ഖണേ പന ആഹച്ച ഠിതോ നാമ.

പച്ചയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ഉത്താനമേവ സബ്ബസോവ സത്തമേ ആഗതനയത്താ, വിനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ഹി ഇദം സുത്തം സത്ഥാരാ അഞ്ഞസ്മിം ആസനേ ദേസിതം, പരിസായ വിവട്ടേന സാത്ഥികാതി സത്ഥു ദേസനാ ആഗതാതി അയം പടിഗ്ഗാഹകാധീനാ ഹോതീതി ധമ്മഗാരവേന സങ്ഗഹം ആരോപേന്തിയേവ.

ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. അക്ഖരഭാണകാനന്തി അക്ഖരരുചീനം. ഉപസഗ്ഗേന പദവഡ്ഢനമ്പി രുച്ചന്തി. തേനാഹ ‘‘തേ ഹീ’’തിആദി.

സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദ്വീസു സുത്തേസൂതി നവമദസമസുത്തേസു.

ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസബലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.