൨. ദുതിയദസബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. തത്ഥാതി ദുതിയസുത്തേ. ദസഹി ബലേഹീതി ദസഹി അനഞ്ഞസാധാരണേഹി ഞാണബലേഹി, താനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനീതി തഥാഗതബലാനീതി വുച്ചന്തി. കാമഞ്ച താനി ഏകച്ചാനം സാവകാനമ്പി ഉപ്പജ്ജന്തി, യാദിസാനി പന ബുദ്ധാനം ഠാനാട്ഠാനഞാണാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ന താദിസാനി തദഞ്ഞേസം കദാചിപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ഹത്ഥികുലാനുസാരേനാതി വക്ഖമാനഹത്ഥികുലാനുസാരേന. കാളാവകന്തി കുലസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പകതിഹത്ഥികുലന്തി ഗിരിചരനദിചരവനചരാദിപ്പഭേദാ ഗോചരിയകാളാവകനാമാ സബ്ബാപി ബലേന പാകതികാ ഹത്ഥിജാതി. ദസന്നം പുരിസാനന്തി ഥാമമജ്ഝിമാനം ദസന്നം പുരിസാനം. ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ കായബലന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഏകസ്സാതി ച തഥാ ഹേട്ഠാകഥായം ആഗതത്താ ദേസനാസോതേന വുത്തം. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി ഏത്ഥ നാരാ വുച്ചന്തി രസ്മിയോ, താ ബഹൂ നാനാവിധാ ഇതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി നാരായനം, വജിരം, തസ്മാ നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി വജിരസങ്ഘാതബലന്തി അത്ഥോ. തഥാഗതസ്സ കായബലന്തി തഥാഗതസ്സ പാകതികകായബലം. സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി അത്തനോ ബലാഭാവതോ, തതോ ഏവസ്സ ബാഹിരകതാ ലാമകതാ ച. തദുഭയം പനസ്സ കാരണേന ദസ്സേതും ‘‘ഏതഞ്ഹി നിസ്സായാ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞന്തി കായബലതോ അഞ്ഞം തതോ വിസുംയേവ. ദസസു ഠാനേസു ദസസു ഞാതബ്ബട്ഠാനേസു. യാഥാവപടിവേധതോ സയഞ്ച അകമ്പയം, പുഗ്ഗലഞ്ച തംസമങ്ഗിം നേയ്യേസു അധിബലം കരോതീതി ആഹ ‘‘അകമ്പനട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ചാ’’തി.

ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ‘‘ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. വിപരിയായേന അട്ഠാനന്തി അകാരണം വേദിതബ്ബം. തദുഭയം ഭഗവാ യേന ഞാണേന യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനം, യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാനന്തി പജാനാതി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ഠാനഞ്ച…പേ… ജാനനം ഏക’’ന്തി. കമ്മസമാദാനാനന്തി കമ്മം സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മഞ്ഞേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ച ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം, കമ്മം ഹേതു. സബ്ബത്ഥഗാമിനീപടിപദാജാനനന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിയാ അഗതിഗാമിനിയാ ച പടിപദായ മഗ്ഗസ്സ ജാനനം, ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഹനന്തേസു ‘‘ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീ’’തി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവജാനനം. അനേകധാതുനാനാധാതുലോകജാനനന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതുആദീഹി വാ ബഹുധാതുനോ, താസംയേവ ധാതൂനം വിപരീതതായ നാനപ്പകാരധാതുനോ ഖന്ധായതനധാതുലോകസ്സ ജാനനം. പരസത്താനന്തി പരേസം സത്താനം. നാനാധിമുത്തികതാജാനനന്തി ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവസ്സ ജാനനം. തേസംയേവാതി പരസത്താനംയേവ. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തജാനനന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവസ്സ അപരഭാവസ്സ വുദ്ധിയാ ചേവ ഹാനിയാ ച ജാനനം. ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം, ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം, സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം, പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസവോദാനവുട്ഠാനജാനനന്തി ഹാനഭാഗിയസ്സ, വിസേസഭാഗിയസ്സ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തപഗുണജ്ഝാനസ്സ ചേവ ഭവങ്ഗഫലസമാപത്തീനഞ്ച ജാനനം. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ വോദാനമ്പി ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. ഫലസമാപത്തിയാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനമേവ സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. പുബ്ബേനിവാസജാനനന്തി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന നിവുട്ഠക്ഖന്ധാനം ജാനനം. ചുതൂപപാതജാനനന്തി സത്താനം ചുതിയാ ഉപപത്തിയാ ച യാഥാവതോ ജാനനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ആസവക്ഖയജാനനം ആസവക്ഖയഞാണം, മഗ്ഗഞാണന്തി അത്ഥോ. യത്ഥ പനേതാനി വിത്ഥാരതോ ആഗതാനി സംവണ്ണിതാനി, താനി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിധമ്മേ പനാ’’തിആദിമാഹ.

ബ്യാമോഹഭയവസേന സരണപരിയേസനം സാരജ്ജനം സാരദോ, ബ്യാമോഹഭയം. വിഗതോ സാരദോ ഏതസ്സാതി വിസാരദോ, തസ്സ ഭാവോ വേസാരജ്ജം. തം പന ഞാണസമ്പദം പഹാനസമ്പദം ദേസനാവിസേസസമ്പദം ഖേമം നിസ്സായ പവത്തം ചതുബ്ബിധം പച്ചവേക്ഖണാഞാണം. തേനാഹ ‘‘ചതൂസു ഠാനേസൂ’’തിആദി. ചതൂസൂതി പരപരികപ്പിതേസു വത്ഥൂസു. പരപരികപ്പിതേസു വാ വത്ഥുമത്തേസു ചോദനാകാരണേസു. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏവം പടിജാനന്തേന തയാ. ഇമേ ധമ്മാതി ‘‘ഇദം പഞ്ചമം അരിയസച്ചം, അയം ഛട്ഠോ ഉപാദാനക്ഖന്ധോ, ഇദം തേരസമം ആയതന’’ന്തി വേദിതബ്ബാ ഇമേ ധമ്മാ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാ അപ്പടിവിദ്ധത്താതി.

തത്രാതി തസ്മിം അനഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മസങ്ഖാതേ ചോദനാവത്ഥുസ്മിം. കോചീതി സമണാദീഹി അഞ്ഞോ വാ യോ കോചി. സഹ ധമ്മേനാതി സഹ ഹേതുനാ. ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുപരിയായോ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ. ഹേതൂതി ച ഉപ്പത്തിസാധനഹേതു വേദിതബ്ബോ, ന കാരകോ സമ്പാപകോ വാ. നിമിത്തന്തി കാരണം, തം പനേത്ഥ ചോദനാവത്ഥുമേവ. ന സമനുപസ്സാമി സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവതോ. ഖേമപ്പത്തോതി അഖേമപ്പത്തരൂപായ ചോദനായ അനുപദ്ദവം പത്തോ നിച്ചലഭാവപ്പത്തോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വിസാരദഭാവപ്പത്തോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – ഇമേ ആസവാതി കാമാസവാദീസു ഇമേ നാമ ആസവാ ന പരിക്ഖീണാതി ആസവക്ഖയവചനേനേത്ഥ സബ്ബകിലേസപ്പഹാനം വുത്തം. ന ഹി സോ കിലേസോ അത്ഥി, യോ സബ്ബസോ ആസവേസു ഖീണേസു നപ്പഹീയേയ്യ. അന്തരായികാതി അന്തരായകരാ, സഗ്ഗവിമോക്ഖാധിഗമസ്സ അന്തരായകരാതി അത്ഥോ. ധമ്മോ ഹി യോ സംകിലേസതോ നിയ്യാതി, സോ ‘‘നിയ്യാനികോ’’തി വുത്തോ. ധമ്മേ നിയ്യന്തേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ നിയ്യാനികോതി വോഹരിതോ ഹോതീതി തസ്സ പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘സോ ന നിയ്യാതീ’’തി ആഹ. കഥം പന ദേസനാധമ്മോ നിയ്യാതീതി വുച്ചതി? നിയ്യാനത്ഥസമാധാനതോ, സോ അഭേദോപചാരേന ‘‘നിയ്യാതീ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ ‘‘ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി അരിയധമ്മസ്സ അധിപ്പേതത്താ ന കോചി വിരോധോ.

ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, അസന്തസനട്ഠേന ആസഭം വിയാതി ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതം. ആസഭട്ഠാനട്ഠായിതായ ആസഭാ നാമ പുബ്ബബുദ്ധാ. സബ്ബഞ്ഞുതപടിജാനനവസേന അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, ചതസ്സോ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ആസഭാ. ചതസ്സോപി ഹി പരിസാ ബുദ്ധാഭിമുഖാ ഏവം തിട്ഠന്തി, ന തിട്ഠന്തി പരമ്മുഖാ. ഇദമ്പീതി ‘‘ഉസഭോ’’തി ഇദമ്പി പദം. തസ്സാതി നിസഭസ്സ. യേസം ബലുപ്പാദാവട്ഠാനാനം വസേന ഉസഭസ്സ ആസഭണ്ഠാനം ഇച്ഛിതം, തതോ സാതിസയാനം ഏവ തേസം വസേന ആസഭണ്ഠാനം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. യം കിഞ്ചി ലോകേ ഉപമം നാമ ബുദ്ധഗുണാനം നിദസ്സനഭാവേന വുച്ചതി, സബ്ബം തം നിഹീനമേവ. തിട്ഠമാനോ ചാതി അതിട്ഠന്തോപി തിട്ഠമാനോ ഏവ പടിജാനാതി നാമ. ഉപഗച്ഛതീതി അനുജാനാതി.

അട്ഠ ഖോ ഇമാതി ഇദം വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലദസ്സനം. യഥാ ഹി ബ്യത്തം പരിസം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം ആരാധനസമത്ഥായ കഥായ ധമ്മകഥികസ്സ ഛേകഭാവോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഇമാ അട്ഠ പരിസാ പത്വാ സത്ഥു വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലം പാകടം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസൂ’’തി. ഖത്തിയപരിസാതി ഖത്തിയാനം സന്നിപതിതാനം സമൂഹോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. മാരപരിസാതി മാരകായികാനം സന്നിപതിതാനം സമൂഹോ. മാരസദിസാനം മാരാനം പരിസാതി മാരപരിസാ. സബ്ബാ ചേതാ പരിസാ ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന ഗഹിതാ. മനുസ്സാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ രാജാ നിസിന്നോ’’തി വുത്തേ പകതിവചനമ്പി വത്തും ന സക്കോന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, ഏവം ഉഗ്ഗാ ഖത്തിയപരിസാ, ബ്രാഹ്മണാ തീസു വേദേസു കുസലാ ഹോന്തി, ഗഹപതയോ നാനാവോഹാരേസു ച അക്ഖരചിന്തായ ച കുസലാ, സമണാ സകവാദപരവാദേസു കുസലാ, തേസം മജ്ഝേ ധമ്മകഥാകഥനം നാമ അതിവിയ ഭാരിയം. ദേവാനം ഉഗ്ഗഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അമനുസ്സോതി ഹി വുത്തമത്തേ മനുസ്സാനം സകലസരീരം കമ്പതി, തേസം രൂപം ദിസ്വാപി സദ്ദം സുത്വാപി സത്താ വിസഞ്ഞിതാപി ഹോന്തി. ഏവം അമനുസ്സപരിസാ ഉഗ്ഗാ. ഇതി ചേതാ പരിസാ ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന വുത്താ. കസ്മാ പനേത്ഥ യാമാദിപരിസാ ന ഗഹിതാതി? ഭുസം കാമാഭിഗിദ്ധതായ യോനിസോമനസികാരവിരഹതോ. യാമാദയോ ഹി ഉളാരുളാരേ കാമേ പടിസേവന്താ തത്ഥാഭിഗിദ്ധതായ ധമ്മസ്സവനായ സഭാവേന ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി, മഹാബോധിസത്താനം പന ബുദ്ധാനഞ്ച ആനുഭാവേന ആകഡ്ഢിയമാനാ കദാചി നേസം പയിരുപാസനാദീനി കരോന്തി താദിസേ മഹാസമയേ. തേനേവ ഹി വിമാനവത്ഥുദേസനാപി തംനിമിത്താ ബഹുലാ നാഹോസി. സേട്ഠനാദന്തി കേനചി അപ്പടിഹതഭാവേന ഉത്തമനാദം. അഭീതനാദന്തി വേസാരജ്ജയോഗതോ കുതോചി നിബ്ഭയനാദം. സീഹനാദസുത്തേനാതി ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ആഗതേന സീഹനാദസുത്തേന. സഹനതോതി ഖമനതോ. ഹനനതോതി വിധമനതോ വിദ്ധംസനതോ. യഥാ വാതിആദി ‘‘സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനം.

ഏതന്തി ‘‘ബ്രഹ്മചക്ക’’ന്തി ഏതം പദം. പഞ്ഞാപഭാവിതന്തി ചിരകാലപരിഭാവിതായ പാരമിതാപഞ്ഞായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച ഉപ്പാദിതം. കരുണാപഭാവിതന്തി ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ മഹാകരുണായ ഉപ്പാദിതം. യഥാ അഭിനിക്ഖമനതോ പഭുതി മഹാബോധിസത്താനം അരിയമഗ്ഗാധിഗമനവിരോധിനീ പടിപത്തി നത്ഥി, ഏവം തുസിതഭവനതോ നിയതഭാവാപത്തിതോ ച പട്ഠായാതി ദുതിയതതിയനയാ ച ഗഹിതാ. ഫലക്ഖണേതി അഗ്ഗഫലക്ഖണേ. പടിവേധനിട്ഠത്താ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം വജിരൂപമതായേവ സാതിസയോ പടിവേധോതി ‘‘ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമാ’’തി വുത്തം. തേന പടിലദ്ധസ്സപി ദേസനാഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി പരസ്സ ബുജ്ഝനമത്തേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തി…പേ… ഫലക്ഖണേ പവത്തനം നാമാ’’തി വുത്തം. തതോ പരം പന യാവ പരിനിബ്ബാനാ ദേസനാഞാണപ്പവത്തി, തസ്സേവ പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം പവത്തിതചക്കസ്സ ചക്കവത്തിനോ ചക്കരതനസ്സ ഠാനം വിയ. ഉഭയമ്പീതി പി-സദ്ദേന ലോകിയദേസനാഞാണസ്സ ഇതരേന അനഞ്ഞസാധാരണതാവസേന സമാനതം സമ്പിണ്ഡേതി. ഉരസി ജാതതായ ഉരസോ സമ്ഭൂതന്തി ഓരസം ഞാണം.

ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ അനവസേസതോ രൂപസ്സ സരൂപനിദസ്സനത്ഥോതി തസ്സ ‘‘ഇദം രൂപ’’ന്തി ഏതേന സാധാരണതോ ച സരൂപനിദസ്സനമാഹ. ഏത്തകം രൂപന്തി ഏതേന അനവസേസതോ ‘‘ഇതോ ഉദ്ധം രൂപം നത്ഥീ’’തി നിമിത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘രുപ്പനസഭാവഞ്ചേവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രുപ്പനം സീതാദിവിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തി. ആദി-സദ്ദേന അജ്ഝത്തികബാഹിരാദിഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി. ലക്ഖണ…പേ… വസേനാതി കക്ഖളത്താദിലക്ഖണവസേന സന്ധാരണാദിരസവസേന സമ്പടിച്ഛനാദിപച്ചുപട്ഠാനവസേന ഭൂതത്തയാദിപദട്ഠാനവസേന ച. ഏവം പരിഗ്ഗഹിതസ്സാതി ഏവം സാധാരണതോ ച ലക്ഖണാദിതോ ച പരിഗ്ഗഹിതസ്സ. അവിജ്ജാസമുദയാതി അവിജ്ജായ ഉപ്പാദാ, അത്ഥിഭാവാതി അത്ഥോ. നിരോധവിരോധീ ഹി അത്ഥിഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ നിരോധേ അസതി അത്ഥിഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ പുരിമഭവേ സിദ്ധായ അവിജ്ജായ സതി ഇമസ്മിം ഭവേ രൂപസ്സ സമുദയോ രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാദീഹി ച തീഹി അതീതകാലികത്താ തേസം സഹകാരീകാരണഭൂതം ഉപാദാനമ്പി ഗഹിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. പവത്തിപച്ചയേസു കബളീകാരആഹാരസ്സ ബലവതായ, സോ ഏവ ഗഹിതോ, ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി പന ഗഹിതേന പവത്തിപച്ചയതാമത്തേന ഉതുചിത്താനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തീതി ദ്വാദസസമുട്ഠാനികം രൂപസ്സ പച്ചയതോ ദസ്സനമ്പി ഭവിതബ്ബമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. നിബ്ബത്തിലക്ഖണന്തിആദിനാ കാലവസേന ഉദയദസ്സനമാഹ. തത്ഥ ഭൂതവസേന മഗ്ഗേ ഉദയം പസ്സിത്വാ ഠിതോ ഇധ സന്തതിവസേന അനുക്കമേന ഖണവസേന പസ്സതി. അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന അവിജ്ജായ അനുപ്പാദനിരോധതോ അനാഗതസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി പച്ചയാഭാവേ അഭാവതോ. പച്ചയനിരോധേനാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധഭാവേന. തണ്ഹാനിരോധാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ആഹാരനിരോധാതി പവത്തിപച്ചയസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവാ. രൂപനിരോധാതി തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ അഭാവോ ഹോതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വിപരിണാമലക്ഖണന്തി ഭവകാലവസേന ഹേതുദ്വയദസ്സനം. തസ്മാ തം പദട്ഠാനവസേന പഗേവ പസ്സിത്വാ ഠിതോ ഇധ സന്തതിവസേന ദിസ്വാ അനുക്കമേന ഖണവസേന പസ്സതി.

ഇതി വേദനാതിആദീസുപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സുഖാദിഭേദന്തി സുഖദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖാദിവിഭാഗം. രൂപസഞ്ഞാദിഭേദന്തി രൂപസഞ്ഞാ, സദ്ദ… ഗന്ധ… രസ… ഫോട്ഠബ്ബ … ധമ്മസഞ്ഞാദിവിഭാഗം. ഫസ്സാദിഭേദന്തി ഫസ്സചേതനാമനസികാരാദിവിഭാഗം. ലക്ഖണ…പേ… വസേനാതി ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാദിലക്ഖണവസേന ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസാദിരസവസേന കായികഅസ്സാദാദിപച്ചുപട്ഠാനവസേന ഇട്ഠാരമ്മണാദിപദട്ഠാനവസേന. ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) വചനതോ തീസു വേദനാദീസു ഖന്ധേസു ഫസ്സസമുദയാതി വത്തബ്ബം. വിഞ്ഞാണപ്പച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വചനതോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ നാമരൂപസമുദയാതി വത്തബ്ബം. തേസംയേവ വസേനാതി ‘‘അവിജ്ജാനിരോധോ വേദനാനിരോധോ’’തിആദിനാ തേസംയേവ അവിജ്ജാദീനം വസേന യോജേതബ്ബം.

ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയത്ഥങ്ഗമവസേന തിത്ഥിയാനം അവിസയോപി സപ്പദേസോ സീഹനാദോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി നിപ്പദേസോ അനുലോമപടിലോമവസേന സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ പച്ചയാകാരവിസയോ അനഞ്ഞസാധാരണോ ദസ്സീയതീതി ആഹ, ‘‘അയമ്പി അപരോ സീഹനാദോ’’തി. തസ്സാതി ‘‘ഇമസ്മിം സതീ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തപടിച്ചസമുപ്പാദപാളിയാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുഝ്തീ’’തി അവിജ്ജാദീനം ഭാവേ സങ്ഖാരാദീനം ഭാവസ്സ, അവിജ്ജാദീനം നിരോധേ സങ്ഖാരാദീനം നിരോധസ്സ കഥനേന പുരിമസ്മിം പച്ചയലക്ഖണേ നിയമോ ദസ്സിതോ ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഏവ, നാസതി, ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ ഏവ, നാനുപ്പാദാ, നിരോധാ ഏവ, നാനിരോധാ’’തി. തേനേദം ലക്ഖണം അന്തോഗധനിയമം ഇധ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിരോധോതി ച അവിജ്ജാദീനം വിരാഗാ വിഗമേന ആയതിം അനുപ്പാദോ അപ്പവത്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തിആദി. നിരോധവിരോധീ ച ഉപ്പാദോ, യേന സോ ഉപ്പാദനിരോധവിഭാഗേന വുത്തോ ‘‘ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘അസതി നിരോധേ ഉപ്പാദോ നാമ, സോ ചേത്ഥ അത്ഥിഭാവോതി വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തി ഇദമേവ ഹി ലക്ഖണം. പരിയായന്തരേന ‘‘ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വദന്തേന പരേന പുരിമം വിസേസിതം ഹോതി. തസ്മാ ന വത്തമാനംയേവ സന്ധായ ‘‘ഇമസ്മിം സതീ’’തി വുത്തം, അഥ ഖോ മഗ്ഗേന അനിരുജ്ഝനസഭാവഞ്ചാതി വിഞ്ഞായതി. യസ്മാ ച ‘‘ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി ദ്വിധാപി ഉദ്ദിട്ഠസ്സ ലക്ഖണസ്സ നിദ്ദേസം വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തിആദിനാ നിരോധോവ വുത്തോ, തസ്മാ നത്ഥിഭാവോപി നിരോധോ ഏവാതി നത്ഥിഭാവവിരുദ്ധോ അത്ഥിഭാവോ അനിരോധോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേന അനിരോധസങ്ഖാതേന അത്ഥിഭാവേന ഉപ്പാദം വിസേസേതി. തതോ ഇധ ന കേവലം അത്ഥിഭാവമത്തം ഉപ്പാദോതി അത്ഥോ അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ അനിരോധസങ്ഖാതോ അത്ഥിഭാവോ ചാതി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോ ഹോതി. ഏവമേതം ലക്ഖണദ്വയവചനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന സാത്ഥകന്തി വേദിതബ്ബം. കോ പനായം അനിരോധോ നാമ, യോ ‘‘അത്ഥിഭാവോ, ഉപ്പാദോ’’തി ച വുത്തോതി? അപ്പഹീനഭാവോ ച അനിബ്ബത്തിതഫലഭാവേന ഫലുപ്പാദനാരഹതാ ചാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയം ഉദാനട്ഠകഥായം (ഉദാ. അട്ഠ. ൧). വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ചക്ഖന്ധവിഭജനാദിവസേനാതി പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ദ്വാദസപദികസ്സ പച്ചയാകാരസ്സ വിഭജനവസേന. ഇമസ്മിഞ്ഹി ദസബലസുത്തേ ധമ്മസ്സ ദേസിതാകാരോ പഞ്ചക്ഖന്ധപച്ചയാകാരമത്തോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധപച്ചയാകാരധമ്മോ’’തി. ആചരിയമുട്ഠിയാ അകരണേന വിഭൂതോ, സോ പന അത്ഥതോ ച സദ്ദതോ ച പിഹിതോ ഹേട്ഠാമുഖജാതോ വാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനികുജ്ജിതോ’’തി. വിവടോതി വിഭാവിതോ. തേനാഹ ‘‘വിവരിത്വാ ഠപിതോ’’തി. പകാസിതോതി ഞാണോഭാസേന ഓഭാസിതോ ആദീപിതോതി ആഹ ‘‘ദീപിതോ ജോതിതോ’’തി. തത്ഥ തത്ഥ ഛിന്നഭിന്നട്ഠാനേ. സിബ്ബിതഗണ്ഠിതന്തി വാകം ഗഹേത്വാ സിബ്ബിതം, സിബ്ബിതും അസക്കുണേയ്യട്ഠാനേ വാകേന ഗണ്ഠിതഞ്ച. ഛിന്നപിലോതികാഭാവേന വിഗതപിലോതികോ ധമ്മോ, തസ്സ ഛിന്നപിലോതികസ്സ പടിലോമതാ ഛിന്നഭിന്നതാഭാവേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. നിവാസനപാരുപനം പരിഗ്ഗഹണം. സയം പടിഭാനം കപ്പേത്വാ. വഡ്ഢേന്താ അത്തനോ സമയം. സമണകചവരന്തി സമണവേസധാരണവസേന സമണപടിരൂപതായ സമണാനം കചവരഭൂതം. അത്തനോ രൂപപവത്തിയാ കരണ്ഡം കുച്ഛിതം ധുത്തം വാതി പവത്തേതീതി കാരണ്ഡവോ, ദുസ്സീലോ. തം കാരണ്ഡവം. നിദ്ധമഥാതി നീഹരഥ. കസമ്ബുന്തി സമണകസടം. അപകസ്സഥാതി അപകഡ്ഢഥ നന്തി അത്ഥോ. പലാപേതി പലാപസദിസേ. തഥാ ഹി തണ്ഡുലസാരരഹിതോ ധഞ്ഞപടിരൂപകോ ഥുസമത്തകോ പലാപോതി വുച്ചതി, ഏവം സീലാദിസാരരഹിതോ സമണപടിരൂപകോ പലാപോ വിയാതി പലാപോ, ദുസ്സീലോ. തേ പലാപേ. വാഹേഥാതി അപനേഥ. പതിസ്സതാതി ബാള്ഹസതിതായ പതിസ്സതാ ഹോഥാതി.

സദ്ധായ പബ്ബജിതേനാതി രാജൂപദ്ദവാദീഹി അനുപദ്ദുതേന ‘‘ഏവഞ്ഹി തം ഓതിണ്ണം ജാതിആദിസംസാരഭയം വിജിനിസ്സാമീ’’തി വട്ടനിസ്സരണത്ഥം ആഗതായ സദ്ധായ വസേന പബ്ബജിതേന. ആചാരകുലപുത്തോതി ആചാരേന അഭിജാതോ. തേനാഹ ‘‘യതോ കുതോചീ’’തിആദി. ജാതികുലപുത്തോതി ജാതിസമ്പത്തിയാ അഭിജാതോ. വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അങ്ഗാനി സമ്മാപധാനിയങ്ഗഭാവേന, കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖഭാവേന വീരിയം ആരഭന്തസ്സ തഥാപവത്തവീരിയവസേന ‘‘തചോ ഏകം അങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. നവസു ഠാനേസു സമാധാതബ്ബന്തി ‘‘കാലവസേന പഞ്ചസു, ഇരിയാപഥവസേന ചതൂസൂ’’തി ഏവം നവസു ഠാനേസു വീരിയം സമാധാതബ്ബം പവത്തേതബ്ബം.

സോ ദുക്ഖം വിഹരതീതി കുസീതപുഗ്ഗലോ നിയ്യാനികസാസനേ വീരിയാരമ്ഭസ്സ അകരണേന സാമഞ്ഞത്ഥസ്സ അനുപ്പത്തിയാ ദുക്ഖം വിഹരതി. സകം വാ അത്ഥം സദത്ഥം ക-കാരസ്സ ദ-കാരം കത്വാ. കുസീതസ്സ അത്ഥപരിഹായനം മൂലതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘ഛ ദ്വാരാനീ’’തിആദി വുത്തം. നിസജ്ജാവസേന പീഠമദ്ദനതോ പീഠമദ്ദനോ, നിരസ്സനവചനം തസ്സ, കസ്സചിപത്ഥസ്സ അധാരണതോ കേവലം പീഠഭാരഭൂതോതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘മഖമദ്ദനോ’’തി വുച്ചതി, തത്ഥ ദാനമിച്ഛായ പരേസം മഖം പസ്സന്തോതി അത്ഥോ. ലണ്ഡപൂരകോതി കുച്ഛിപൂരം ഭുഞ്ജിത്വാ വച്ചകുടിപൂരകോ.

‘‘ആരദ്ധവീരിയോ’’തിആദീസു ‘‘കുസീതോ പുഗ്ഗലോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ആസീസായ വസേന ഥോമിതോ. ആരദ്ധവീരിയേതി പഗ്ഗഹിതവീരിയേ. പഹിതത്തേതി നിബ്ബാനം പതിപേസിതചിത്തേ. ഏതേന സാവകാനം സമ്മാപടിപത്തിം സത്ഥുവന്ദനാനിസംസഞ്ച ദസ്സേസി.

ഹീനേനാതി വട്ടനിസ്സിതേന ധമ്മേന. തേനാഹ ‘‘ഹീനായ സദ്ധായാ’’തിആദി. അഗ്ഗേനാതി സേട്ഠേന വിവട്ടനിസ്സിതേന ധമ്മേന, ഈസകമ്പി കതകാലുസിയവിഗതട്ഠേന മണ്ഡട്ഠേന ച പസന്നമ്പി സുരാദി ന പാതബ്ബം. സാസനന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധലക്ഖണം സാസനം. പസന്നം വിഗതദോസമലത്താ പസാദനിയത്താ ച. പാതബ്ബഞ്ച പത്തേന വിയ സുഖേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ദുച്ചരിതസബ്ബകിലേസകസാവമലപങ്കദോസരഹിതത്താ ച.

മണ്ഡഭൂതാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മദേസനാപി ദേസനാമണ്ഡോ. തസ്സ ഏകസ്സേവ പന ദേസനാമണ്ഡസ്സ പടിഗ്ഗാഹകാ സുപ്പടിപന്നാ ദോസരഹിതാ ചതസ്സോ പരിസാ പടിഗ്ഗഹമണ്ഡോ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തഗ്ഗതികത്താ സകലോപി ബോധിപക്ഖിയധമ്മരാസി ബ്രഹ്മചരിയമണ്ഡോ. തേനാഹ ‘‘കതമോ ദേസനാമണ്ഡോ’’തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാതാരോതി സച്ചാനം അഭിസമേതാവിനോ. തഥാ ഹി ആദിതോ ‘‘ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ആചിക്ഖണാ’’തിആദി വുത്തം. പുബ്ബഭാഗേ ‘‘അത്ഥി അയം ലോകോ’’തിആദിനാ ഇധലോകപരലോകഗതസമ്മോസവിഗമേന പവത്തോ അധിമോക്ഖോവ അധിമോക്ഖമണ്ഡോ. ഛഡ്ഡേത്വാ സമുച്ഛേദവസേന വിജഹിത്വാ. ചതുഭൂമകസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമോക്ഖമണ്ഡേന മണ്ഡഭൂതം അധിമോക്ഖം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘പഗ്ഗഹമണ്ഡോ വീരിയിന്ദ്രിയം കോസജ്ജകസട’’ന്തിആദിം പാളിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സാസനേ, ‘‘മണ്ഡസ്മി’’ന്തി വാ വചനേ. കാരണവചനം, തേന ‘‘സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ’’തി സമ്മുഖഭാവനായോഗോ നിരാസങ്കഫലാവഹോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അസമ്മുഖാ’’തിആദി. പമാണന്തി അനുരൂപം ഭേസജ്ജസ്സ പമാണം. ഉഗ്ഗമനന്തി ഭേസജ്ജസ്സ വമനം വിരേചനം, തസ്സ വാ വസേന ദോസധാതൂനം വമനം വിരേചനം. ഏവമേവാതി യഥാ ഭേസജ്ജമണ്ഡം വേജ്ജസമ്മുഖാ നിരാസങ്കാ പിവന്തി, ഏവമേവ ‘‘സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ’’തി നിരാസങ്കാ വീരിയം കത്വാ, മണ്ഡപേയ്യ സാസനം പിവഥാതി യോജനാ. അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിപടിലാഭേന സാനിസംസാ. മഗ്ഗഫലാധിഗമനേന സവഡ്ഢി. പരത്ഥന്തി അത്തനോ ദിട്ഠാനുഗതിആപത്തിയാ, തഥാ സമ്മാപടിപജ്ജന്താനം പരേസം അത്ഥന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ദുതിയദസബലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.