൨. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേപീതി ദുതിയസുത്തേപി. പി-സദ്ദേന തദഞ്ഞേസു സുത്തേസുപീതി അത്ഥോ. ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ ഏവാ’’തി വത്വാപി തദേകദേസം ഇധ വിനിയോഗക്ഖമം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി മൂലം. വിത്ഥാരദേസനന്തി ‘‘വിഭജിസ്സാമീ’’തി പദസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന പവത്തം വിഭങ്ഗദേസനം. ഉദ്ദേസദേസനാ പഠമസുത്തേ അനുലോമദേസനാസദിസാവ. പുന വട്ടവിവട്ടം ദസ്സേന്തോതി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ പവത്തിം നിവത്തിഞ്ച ദസ്സേന്തോ. പഠമം ഉദ്ദേസവസേന വിഭജനവസേന വിവട്ടം ദസ്സിതം, തതോ ഏവ ബ്യതിരേകനയേന വിവട്ടമ്പി ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി പുനഗ്ഗഹണം.

തേസം തേസം സത്താനന്തി ഇദം കിഞ്ചി പകാരതോ അനാമസിത്വാ സബ്ബേപി സത്തേ സാമഞ്ഞതോ ബ്യാപേത്വാ ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപതോ…പേ… നിദ്ദേസോ’’തി. ഗതിജാതിവസേനാതി പഞ്ചഗതിവസേന, തത്ഥാപി ഏകേകായ ഗതിയാ ഖത്തിയാദിഭുമ്മദേവാദിഹത്ഥിആദിജാതിവസേന ച. ‘‘ചിത്തം മനോ’’തിആദീസു വിയ കിച്ചവിസേസം, ‘‘മാനസ’’ന്തിആദീസു വിയ സമാനേ അത്ഥേ സദ്ദവിസേസം, ‘‘പണ്ഡര’’ന്തിആദീസു വിയ ഗുണവിസേസം, ‘‘ചേതസികം ഹദയ’’ന്തിആദീസു വിയ നിസ്സയവിസേസം, ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതീ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ അവത്ഥാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭനാ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ കിരിയാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതാവിസേസന്തി ഏവമാദികം അനപേക്ഖിത്വാ ധമ്മമത്തം വാ ദീപനാ സഭാവനിദ്ദേസോ. ജിണ്ണസ്സ ജീരണവസേന പവത്തനാകാരോ ജീരണതാതി ആഹ ‘‘ആകാരനിദ്ദേസോ’’തി.

കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാതി കലലകാലതോ പഭുതി പുരിമരൂപാനം ജരാപത്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി പച്ഛിമരൂപാനി പരിപക്കരൂപാനുരൂപാനി പരിണതപരിണതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അനുക്കമേന സുപരിണതരൂപാനം പരിപാകകാലേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി ഖണ്ഡിച്ചാദിസഭാവാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ‘‘ഖണ്ഡിച്ച’’ന്തിആദയോ കാലാതിക്കമേ ജരായ കിച്ചനിദ്ദേസാ. പകതിനിദ്ദേസാതി ഫലവിപച്ചനപകതിയാ നിദ്ദേസാ, ജരായ വാ പാപുണിതബ്ബഫലമേവ പകതി, തസ്സാ നിദ്ദേസാ, ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാതി ഉദകാദിഗതമഗ്ഗേസു തിണരുക്ഖസംഭഗ്ഗതാദയോ വിയ പരിപാകഗതമഗ്ഗസങ്ഖാതേസു പരിപുണ്ണരൂപേസു ലബ്ഭമാനാ ഖണ്ഡിച്ചാദയോ ജരായ ഗതമഗ്ഗാഇച്ചേവ വേദിതബ്ബാ, ന ജരാതി.

യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, ഇന്ദ്രിയാനി ജജ്ജരാനി ഹോന്തീതി ആയുഹാനാദയോ പകതിനിദ്ദേസാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹി പനാ’’തിആദി.

അവിഞ്ഞായമാനന്തരത്താ അവീചിജരാ മണിആദീസു മന്ദദസകാദീസു ഏകേകദസകേസു ച ഖണേ ഖണേ ജിണ്ണവികാരാദീനം ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. തതോ അഞ്ഞേസൂതി മണിആദിതോ അഞ്ഞേസു അഹിച്ഛത്തകാദീസു, പാണീനം ഏകഭവപരിയാപന്നേ സകലആയുസ്മിം ഗഹിതതരുണയുവാജരാകാലേസു, ഏകദ്വിത്തിദിവസാതിക്കമേസു പുപ്ഫാദീസു വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി ജരാവിസേസസ്സ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ സവീചിജരാ നാമ.

ചവനകവസേനാതി ചവനകാനം ഖന്ധാനം വസേന. ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധായ ചുതിയാ ചവനമേവ ചവനതാതി ആഹ ‘‘ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സന’’ന്തി, പാളിയം ‘‘ചുതീ’’തി വുത്തസ്സ മരണസ്സ സഭാവദസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഭങ്ഗുപ്പത്തി ഭിജ്ജമാനതാ. തേന ‘‘ഭേദോ’’തി ഇമിനാ ഖന്ധാനം ഭിജ്ജമാനതാ ഭേദസമങ്ഗിതാ വുത്താതി ദസ്സേതി. ഠാനാഭാവപരിദീപനന്തി കേനചിപി ആകാരേന അവട്ഠാനാഭാവദീപനം. ഘടസ്സേവാതി ഹി വിസദിസൂദാഹരണം. യഥാ ഘടേ ഭിന്നേ കപാലാദിഅവയവസേസോ ലബ്ഭതി, ന ഏവം ചുതിക്ഖന്ധേസു ഭങ്ഗേസു, ന കോചി വിസേസോ തിട്ഠതീതി ദസ്സേതും ‘‘അന്തരധാന’’ന്തി വുത്തം. മച്ചുസങ്ഖാതം മരണന്തി മച്ചുസഞ്ഞിതം മരണം. ‘‘കാലമരണ’’ന്തി വദന്തി. സന്താനസ്സ അച്ചന്തസമുച്ഛേദഭൂതം ഖീണാസവാനം മരണം സമുച്ഛേദമരണം. ആദി-സദ്ദേന ഖണികമരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ കിരിയാതി അന്തകസ്സ കിരിയാ, യാ ലോകേ വുച്ചതി ‘‘മച്ചൂ’’തി, മരണന്തി അത്ഥോ. ചവനകാലോ ഏവ വാ അനതിക്കമനീയത്താ വിസേസേന കാലോതി വുത്തോതി തസ്സ കിരിയാ അത്ഥതോ ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭേദപവത്തിയേവ. ‘‘മച്ചു മരണ’’ന്തി വാ ഏത്ഥ സമാസം അകത്വാ യോ ‘‘മച്ചൂ’’തി വുച്ചതി ഭേദോ, തമേവ മരണം ‘‘പാണചാഗോ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുവോകാരവസേനാതി ചതുവോകാരഭവവസേന. തത്ഥ ഹി രൂപകായസഞ്ഞിതോ കളേവരോ നത്ഥി, യം നിക്ഖിപേയ്യ. കിഞ്ചാപി ഏകവോകാരഭവേപി കളേവരനിക്ഖേപോ നത്ഥി, രൂപകായസ്സ പന തത്ഥ അത്ഥിതാമത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ’’തി വുത്തോ. ചതുവോകാരവസേന ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘സേസദ്വയവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി സബ്ബത്ഥേവ ഖന്ധഭേദസബ്ഭാവതോ. സേസദ്വയവസേനാതി സേസഭവദ്വയവസേനേവ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. യദിപി ഏകവോകാരഭവേ രൂപകായോ വിജ്ജതി, കളേവരനിക്ഖേപോ പന നത്ഥീതി ‘‘കളേവരസ്സ സബ്ഭാവതോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. യസ്മാ മനുസ്സാദീസു കളേവരനിക്ഖേപോ അത്ഥി, തസ്മാ മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോതി യോജനാ. കളേവരം നിക്ഖിപീയതി ഏതേനാതി മരണം കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏകതോ കത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ, ഏകജ്ഝം ഗഹണമത്തേന.

ജായനട്ഠേനാതിആദി ആയതനവസേന യോനിവസേന ച ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ പരിയാദിയിത്വാ ജാതിം ദസ്സേതും വുത്തം. കേചി പന ‘‘കത്തുഭാവവസേന പദദ്വയം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ജാതി സഞ്ജാതീ’’തി പന കത്തരി സാമിനിദ്ദേസസ്സ കതത്താ ഉഭയത്ഥാപി ഭാവനിദ്ദേസോ. സമ്പുണ്ണാ ജാതി സഞ്ജാതി. പാകടാ നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി. തേസം തേസം സത്താനം…പേ… അഭിനിബ്ബത്തീതി സത്തവസേന പവത്തത്താ വോഹാരദേസനാ.

തത്ര തത്രാതി ഏകചതുവോകാരഭവേസു ദ്വിന്നം സേസരൂപധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പഞ്ചന്നം, കാമധാതുയം വികലാവികലിന്ദ്രിയാനം വസേന സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുന ദസന്നം ഏകാദസന്നഞ്ച ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സന്തതിയന്തി യേന കമ്മുനാ ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ, തേന അഭിസങ്ഖതസന്തതിയം. തഞ്ച ഖോ പടിസന്ധിക്ഖണവസേന വേദിതബ്ബം.

കമ്മംയേവ കമ്മഭവോ ‘‘ഭവതി ഏതസ്മാ ഉപപത്തിഭവോ’’തി കത്വാ. കമ്മേന നിയ്യാദിതഅത്തഭാവുപപത്തിവസേന ഭവതീതി ഭവോ, തഥാ തഥാ നിബ്ബത്തവിപാകോ കടത്താരൂപഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഭവതീതി കത്വാ ഭവോ’’തി ഉപപത്തിഭവസ്സ വക്ഖമാനത്താ ‘‘കമ്മം ഫലവോഹാരേന ഭവോതി വുത്ത’’ന്തി കഥിതം.

ഉപാദിയന്തി സത്താ ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തി ഏതേന കിലേസകാമേന. ന കേവലം ഇധ കരണസാധനമേവ, അഥ ഖോ കത്തുസാധനമ്പി ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘സയം വാ’’തി. തന്തി വത്ഥുകാമം. കാമോ ച സോ കാമനട്ഠേന, ഉപാദാനഞ്ച ഭുസമാദാനട്ഠേനാതി കാമുപാദാനം. ഏതന്തി കാമുപാദാനപദം. പുന ഏതന്തി കാമുപാദാനസങ്ഖാതം.

സസ്സതോ അത്താതി ഇദം പുരിമദിട്ഠിം ഉപാദിയമാനം ഉത്തരദിട്ഠിം ദസ്സേതും വുത്തം. യഥാ ഏസാ ദിട്ഠി ദള്ഹീകരണവസേന പുരിമം ഉത്തരാ ഉപാദിയതി, ഏവം ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികാപീതി. അത്തഗ്ഗഹണം പന ‘‘അത്തവാദുപാദാന’’ന്തി ഇദം ന ദിട്ഠുപാദാനദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ലോകോ ചാതി അത്തഗ്ഗഹണവിനിമുത്തഗ്ഗഹണം ദിട്ഠുപാദാനഭൂതം ഇധ പുരിമദിട്ഠിഉത്തരദിട്ഠിവചനേഹി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

യേന മിച്ഛാഭിനിവേസേന ഗോസീലഗോവതാദിം സമാദിയതി ചേവ അനുതിട്ഠതി ച, സോ ഗോസീലഗോവതാദീനീതി അധിപ്പേതാനി. തേനാഹ ‘‘ഗോസീല…പേ… സയമേവ ഉപാദാനാനീ’’തി. അഭിനിവേസതോതി അഭിനിവേസനതോ.

അത്തവാദുപാദാനന്തി ‘‘അത്താ’’തി വാദസ്സ പഞ്ഞാപനസ്സ ഗഹണസ്സ കാരണഭൂതാ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. അത്തവാദമത്തമേവാതി അത്തസ്സ അഭാവാ ‘‘അത്താ’’തി ഇദം വചനമത്തമേവ. ഉപാദിയന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹന്തി.

ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പവത്തായാതി ഇദം തണ്ഹായ രൂപതണ്ഹാദിഭാവസ്സ കാരണവചനം ഛദ്വാരാരമ്മണികധമ്മാനം പടിനിയതാരമ്മണത്താ. ജവനവീഥിയാ പവത്തായാതി ഇദം തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനദസ്സനം. സഭാവേനേവ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തസ്സ വേളു വിയ നിസ്സയോ അഹുത്വാ ഓലുമ്ഭകഭാവേന ഭാവോ ഉപാദാനസ്സ പച്ചയഭാവതോ ആരമ്മണമ്പി തംസദിസം വുത്തം. രൂപേതി വിസയേ ഭുമ്മം. സാ തിവിധാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കാമതണ്ഹാ കാമസ്സാദഭാവേന പവത്തിയാ. ഏവം അസ്സാദേന്തീതി സസ്സതദിട്ഠിയാ സഹജാതനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയഭൂതായ സംസട്ഠത്താ നിച്ചധുവസസ്സതാഭിനിവേസമുഖേന അസ്സാദേന്തീ. ഭവസഹഗതാ തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. ഭവതി തിട്ഠതി സബ്ബകാലന്തി ഹി ഭവദിട്ഠി ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, ഭവസ്സാദവസേന പവത്തിയാ ച. ഇമിനാ നയേന വിഭവതണ്ഹാതി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിഭവതി ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീതി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി വിഭവോ ഉത്തരപദലോപേന. ഏവം താനി അട്ഠാരസാതി യാ ഛ കാമതണ്ഹാ, ഛ ഭവതണ്ഹാ, ഛ വിഭവതണ്ഹാ വുത്താ, ഏതാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി തണ്ഹാപച്ചയോ. അജ്ഝത്തന്തി സകസന്തതിയം. ബഹിദ്ധാതി തതോ ബഹിദ്ധാ. അതീതാരമ്മണാനി വാ ഹോന്തു ഇതരാരമ്മണാനി വാ, സയം പന അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. ഇദാനി അപരേനപി പകാരേന അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അജ്ഝത്തികസ്സാതി അജ്ഝത്തികഖന്ധപഞ്ചകം. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. ഉപാദായാതി ഗഹേത്വാ. അസ്മീതി ഹോതീതി യദേതം അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമുദായഗ്ഗാഹതോ അസ്മീതി ഗാഹോ ഹോതി, തസ്മിം സതീതി അത്ഥോ. ഇധ പന രൂപാദിആരമ്മണവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇത്ഥമസ്മീതി ഹോതീതി ഖത്തിയാദീസു ‘‘ഇദംപകാരോ അഹ’’ന്തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ അനുപനിധായ ഗഹണം.

ഏവമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏവമസ്മി, അഞ്ഞഥാസ്മി, അഹം ഭവിസ്സം, ഇത്ഥം ഭവിസ്സം, ഏവം ഭവിസ്സം, അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സം, അസസ്മി, സതസ്മി, അഹം സിയം, ഇത്ഥം സിയം, ഏവം സിയം, അഞ്ഞഥാ സിയം, അപാഹം സിയം, അപാഹം ഇത്ഥം സിയം, അപാഹം ഏവം സിയം, അപാഹം അഞ്ഞഥാ സിയ’’ന്തി ഏതേസം സങ്ഗഹോ. ഉപനിധായ ഗഹണമ്പി ദുവിധം സമതോ അസമതോ വാതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏവമസ്മി, അഞ്ഞഥാസ്മീ’’തി ച വുത്തം. തത്ഥ ഏവമസ്മീതി ഇദം സമതോ ഉപനിധായ ഗഹണം, യഥാ അയം ഖത്തിയോ, ഏവം അഹമസ്മീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഇദം പന അസമതോ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ തതോ അഞ്ഞഥാ അഹം ഹീനോ വാ അധികോ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനി താവ പച്ചുപ്പന്നവസേന ചത്താരി തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഭവിസ്സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അനാഗതവസേന വുത്താനി, തേസം പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസസ്മീതി സസ്സതോ അസ്മി, നിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. സതസ്മീതി അസസ്സതോ അസ്മി, അനിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താനി. ഇതോ പരാനി സിയന്തിആദീനി ചത്താരി സംസയപരിവിതക്കവസേന വുത്താനി, താനി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേന അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. അപാഹം സിയന്തിആദീനി പന ചത്താരി ‘‘അപി നാമാഹം ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനാകപ്പനവസേന വുത്താനി, താനിപി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേതേസു –

ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ ചത്താരോ, സുദ്ധസീസാ സീസമൂലകാ;

തയോ തയോതി ഏതാനി, അട്ഠാരസ വിഭാവയേ.

ഏതേ ഹി സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ നാമ, ‘‘അസ്മി, ഭവിസ്സം സിയം, അപാഹം സിയ’’ന്തി ഏതേ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ നാമ, ‘‘ഇത്ഥമസ്മീ’’തിആദയോ തയോ തയോതി ദ്വാദസ സീസമൂലകാ നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഇധ പാളിയം രൂപാരമ്മണാദിവസേന തണ്ഹാ ആഗതാതി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തികരൂപാദിനിസ്സിതാനീ’’തി. അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ അസ്മീതി ഇമിനാ അഭിസേകസേനാപച്ചാദിനാ ‘‘ഖത്തിയോ അഹ’’ന്തി മൂലഭാവതോ ‘‘അസ്മീ’’തി ഹോതി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സങ്ഗഹേതി തണ്ഹായ യഥാവുത്തവിഭാഗസ്സ സംഖിപനവസേന സങ്ഗണ്ഹനേ കരിയമാനേ. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാകായാ’’തിആദി നിദ്ദേസോ. ‘‘രൂപേ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ’’തിആദി നിദ്ദേസത്ഥോ. ‘‘കാമരാഗഭാവേനാ’’തിആദികോ, ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സുപാദായാ’’തിആദികോ ച നിദ്ദേസവിത്ഥാരോ. ‘‘രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഛളേവാ’’തിആദികോ സങ്ഗഹോ.

യസ്മാ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജനകവിഞ്ഞാണാനി വിയ അനേകാ ഏവ വേദനാ, തസ്മാ താ രാസിവസേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘ഛ വേദനാകായാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വേദനാസമൂഹാ’’തി. നിസ്സയഭാവേന ഉപ്പത്തിദ്വാരഭാവേന നാനാപച്ചയാ ഹോന്തി ചക്ഖുധാതുആദയോ, താ കുച്ഛിനാ ധാരേന്തിയോ വിയ പോസേന്തിയോ വിയ ച ഹോന്തീതി താസം മാതുസദിസതാ വുത്താ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സഹേതൂതി നിസ്സയാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ. അയന്തി അയം വേദനാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ’’തിആദിനാ സാധാരണതോ വുത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വേദനാപദേ. സബ്ബസങ്ഗാഹികാതി കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാനം വസേന സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. ഏവം വിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന സാധാരണതോ വത്വാപി ഇധാധിപ്പേതവേദനമേവ ദസ്സേതും ‘‘വിപാകവസേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി നിസ്സയഭൂതേ ഉപ്പന്നഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസേസു. യസ്മാ ചക്ഖാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ലക്ഖണാദിവിഭാഗതോ, ആയതനനിദ്ദേസേ വിസേസതോ, സാമഞ്ഞതോ ച സദ്ദത്ഥദസ്സനാദിവസേന വിഭാവിതാനി, തസ്മാ ‘‘യം വത്തബ്ബം…പേ… വുത്തമേവാ’’തി ആഹ.

നമനലക്ഖണന്തി ആരമ്മണാഭിമുഖം ഹുത്വാ നമനസഭാവം തേന വിനാ അപ്പവത്തനതോ. രുപ്പനലക്ഖണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. വേദനാക്ഖന്ധോ പന ഏകാവ വേദനാ. സബ്ബദുബ്ബലചിത്താനി നാമ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി. നനു തത്ഥ ജീവിതചിത്തട്ഠിതിയോ ച സന്തീതി? സച്ചം, താസം പന കിച്ചം ന തഥാ പാകടം, യഥാ ചേതനാദീനന്തി തേ ഏവേത്ഥ പാളിയം ഉദ്ധടാ. യേന മഹന്തപാതുഭാവാദിനാ കാരണേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം മഹാഭൂതനിദ്ദേസേ. അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോതി ‘‘വചനത്ഥതോ കലാപതോ’’തിആദിനാ ലക്ഖണാദിനിച്ഛയതോ അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോ. നനു സോ ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്തോ, ന രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേതി? തത്ഥ വുത്തേപി ‘‘ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനീ’’തി അതിദേസവസേന വുത്തത്താ ‘‘രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തോ’’തി വുത്തം. ഉപാദായാതി പടിച്ച. ഭൂതാനി ഹി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപാദാരൂപം ‘‘താനി ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം അവിസ്സജ്ജനതോ. നിസ്സായാതിപി ഏകേ തേസം നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ. പുബ്ബകാലകിരിയാ നാമ ഏകംസതോ അപരകാലകിരിയാപേക്ഖാതി പാഠസേസേന അത്ഥം വദതി. വിഭത്തിവിപല്ലാസേന വിനാ ഏവ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സമൂഹത്ഥേ വാ’’തിആദി വുത്തം. സമൂഹസമ്ബന്ധേ സാമിനിദ്ദേസേന സമൂഹത്ഥോ ദീപിതോതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമൂഹം ഉപാദായാ’’തി. ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൫൮൪) ആഗതനയേന ‘‘തേവീസതിവിധ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഹി ഹദയവത്ഥു ന നിദ്ദിട്ഠം, ‘‘യം രൂപം നിസ്സായാ’’തി വാ പട്ഠാനേ (പട്ഠാന. ൧.൧.൮) ആഗതത്താ ഹദയവത്ഥുമ്പി ഗഹേത്വാ ജാതിരൂപഭാവേന ഉപചയസന്തതിയോ ഏകതോ കത്വാ ‘‘തേവീസതിവിധ’’ന്തി വുത്തം.

ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. അസാധാരണകാരണേന ചായം നിദ്ദേസോ. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘തേഭൂമകവിപാകചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം.

അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണോതി ആയൂഹനസഭാവോ. ചോപനവസേനാതി വിഞ്ഞത്തിസംചോപനവസേന, കായവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനാതി അത്ഥോ. വചനഭേദവസേനാതി വചീഭേദുപ്പാദവസേന, വചീവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം ചോപനം ന ഭവേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏകൂനതിംസാതി ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാചേതനാവിനിമുത്താ ഏവ ഏകൂനതിംസ ചേതനാ വേദിതബ്ബാ തസ്സാ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയത്താഭാവതോ.

ദുക്ഖേതി ഏകമ്പി ഇദം ഭുമ്മവചനം സംസിലേസനനിസ്സയവിസയബ്യാപനവസേന അത്താനം ഭിന്ദിത്വാ വിനിയോഗം ഗച്ഛതീതി ‘‘ചതൂഹി കാരണേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകോപി ഹി വിഭത്തിനിദ്ദേസോ അനേകധാ വിനിയോഗം ഗച്ഛതി യഥാ തദ്ധിതത്ഥേ ഉത്തരപദസമാഹാരേതി. തന്തി അഞ്ഞാണം. ദുക്ഖസച്ചന്തി ഹദയവത്ഥുലക്ഖണം ദുക്ഖസച്ചം. അസ്സാതി അഞ്ഞാണസ്സ. നിസ്സയപച്ചയഭാവേനാതി പുരേജാതനിസ്സയഭാവേന. സഹജാതനിസ്സയപച്ചയഭാവേന പന തംസഹജാതാ ഫസ്സാദയോ വത്തബ്ബാ. ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന ദുക്ഖസച്ചം അസ്സ ആരമ്മണന്തി യോജനാ. ദുക്ഖസച്ചന്തി ഉപയോഗഏകവചനം. ഏതന്തി അഞ്ഞാണം. തസ്സാതി ദുക്ഖസച്ചസ്സ. ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം പടിച്ഛാദനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘യാഥാവാ’’തിആദി വുത്തം. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി ഏകദേസേന യാഥാവതോ ലക്ഖണപടിവേധോ ഹോതിയേവാതി ‘‘യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേനാ’’തി വത്വാ ‘‘ഞാണപവത്തിയാ ചേത്ഥ അപ്പദാനേനാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. പുരിമം പന പടിവേധഞാണുപ്പത്തിയാ നിസേധകഥാദസ്സനം, പച്ഛിമം അനുബോധഞാണുപ്പത്തിയാ. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ദുക്ഖസച്ചേ.

സഹജാതസ്സ അഞ്ഞാണസ്സ സമുദയസച്ചം വത്ഥു ഹോതി നിസ്സയപച്ചയഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുതോ’’തി. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന. യസ്മാ സമുദയസച്ചം അഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. പടിച്ഛാദനം ദുക്ഖസച്ചേ വുത്തനയമേവ ഏകേനേവ കാരണേന ഇതരേസം തിണ്ണം അസമ്ഭവതോ, കിം പന ഏതം ഏകം കാരണന്തി ആഹ ‘‘പടിച്ഛാദനതോ’’തി. ഇദം വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതും ‘‘നിരോധപടിപദാനം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തദാരബ്ഭാതി തം ആരബ്ഭ തം ആരമ്മണം കത്വാ. പച്ഛിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയന്തി നിരോധോ മഗ്ഗോ. തഞ്ഹി നയഗമ്ഭീരത്താ. ദുദ്ദസന്തി സണ്ഹസുഖുമധമ്മത്താ സഭാവേനേവ ഗമ്ഭീരതായ ദുദ്ദസം ദുവിഞ്ഞേയ്യം ദുരവഗ്ഗാഹം. തത്ഥാതി പുരിമേ സച്ചദ്വയേ. അന്ധഭൂതന്തി അന്ധകാരഭൂതം. ന പവത്തതി ആരമ്മണം കാതും ന വിസഹതി. വചനീയത്തേനാതി വാചകഭാവേന തഥാ ഉപട്ഠാനതോ. സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താതി പീളനാദിആയൂഹനാദിവസേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, അയം സമുദയോ’’തി (മ. നി. ൪൮൪; ൩.൧൦൪) യാഥാവതോ സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പുരിമദ്വയം ഗമ്ഭീരം. തത്ഥാതി പുരിമസ്മിം സച്ചദ്വയേ. വിപല്ലാസഗ്ഗാഹവസേന പവത്തതീതി സുഭാദിവിപരീതഗ്ഗാഹാനം പച്ചയഭാവവസേന അഞ്ഞാണം പവത്തതി.

ഇദാനി ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു പകാരന്തരേനപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുക്ഖേതി ഏത്താവതാതി ‘‘അഞ്ഞാണന്തി വുച്ചമാനായ അവിജ്ജായ ദുക്ഖേ’’തി ഏത്തകേന. സങ്ഗഹതോതി സമോധാനതോ. കിച്ചതോതി അസമ്പടിവേധകിച്ചതോ. അഞ്ഞാണമിവാതി വിസയസഭാവം യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝിതും അപ്പദാനകിച്ചമിവ. ‘‘ദുക്ഖേ’’തിആദിനാ തത്ഥ അവിജ്ജാ പവത്തതി, വിസേസതോ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി കത്വാ സബ്ബത്ഥേവ തഥാ അവിസിട്ഠസഭാവദസ്സനം ഇദന്തി ദസ്സേതും ‘‘അവിസേസതോ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഖണികനിരോധസ്സ ഇധ അനധിപ്പേതത്താ അയുജ്ജമാനത്താ വിരാഗഗ്ഗഹണതോ ച അവിജ്ജാദീനം പടിപക്ഖവസേന പടിബാഹനം ഇധ ‘‘നിരോധോ’’തി അധിപ്പേതോ, സോ ച നേസം സബ്ബസോ അനുപ്പജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അവിജ്ജാ നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി അവിജ്ജാനിരോധോ, സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തി ഏത്ഥാതി സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ഏവം സബ്ബേഹി ഏതേഹി നിരോധപദേഹി നിബ്ബാനസ്സ ദേസിതത്താ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം ഹീ’’തിആദി. വട്ടവിവട്ടന്തി വട്ടഞ്ച വിവട്ടഞ്ച. ‘‘ദ്വാദസഹീ’’തി ഇദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം ‘‘അനുലോമതോ ദ്വാദസഹി പദേഹി വട്ടം, പടിലോമതോ ദ്വാദസഹി വിവട്ടം ഇധ ദസ്സിത’’ന്തി.

വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.