൧. ബുദ്ധവഗ്ഗോ

൧. പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ

൧. ദുതിയസുത്താദീനിപി പടിച്ചസമുപ്പാദവസേനേവ ദേസിതാനീതി ആഹ ‘‘പഠമം പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്ത’’ന്തി. തത്രാതി പദം യേ ദേസകാലാ ഇധ വിഹരണകിരിയായ വിസേസനഭാവേന വുത്താ, തേസം പരിദീപനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം സമയം…പേ… ദീപേതീ’’തി ആഹ. തം-സദ്ദോ ഹി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പടിനിദ്ദേസോ, തസ്മാ ഇധ ദേസസ്സ കാലസ്സ വാ പടിനിദ്ദേസോ ഭവിതും അരഹതി, ന അഞ്ഞസ്സ. അയം താവ തത്രസദ്ദസ്സ പടിനിദ്ദേസഭാവേ അത്ഥവിഭാവനാ. യസ്മാ പന ഈദിസേസു ഠാനേസു തത്രസദ്ദോ ധമ്മദേസനാവിസിട്ഠം ദേസം കാലഞ്ച വിഭാവേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ’’തി. തേന തത്രാതി യത്ഥ ഭഗവാ ധമ്മദേസനത്ഥം ഭിക്ഖൂ ആലപി അഭാസി, താദിസേ ദേസേ, കാലേ വാതി അത്ഥോ. ന ഹീതിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി.

നനു ച യത്ഥ ഠിതോ ഭഗവാ ‘‘അകാലോ ഖോ താവാ’’തിആദിനാ ബാഹിയസ്സ ധമ്മദേസനം പടിക്ഖിപി, തത്ഥേവ അന്തരവീഥിയം ഠിതോവ തസ്സ ധമ്മം ദേസേസീതി? സച്ചമേതം. അദേസേതബ്ബകാലേ അദേസനായ ഹി ഇദം ഉദാഹരണം. തേനാഹ ‘‘അകാലോ ഖോ താവാ’’തി. യം പന തത്ഥ വുത്തം ‘‘അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി, തമ്പി തസ്സ അകാലഭാവസ്സേവ പരിയായേന ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തസ്സ ഹി തദാ അദ്ധാനപരിസ്സമേന രൂപകായേ അകമ്മഞ്ഞതാ അഹോസി, ബലവപീതിവേഗേന നാമകായേ. തദുഭയസ്സ വൂപസമം ആഗമേന്തോ പപഞ്ചപരിഹാരത്ഥം ഭഗവാ ‘‘അകാലോ ഖോ’’തി പരിയായേന പടിക്ഖിപി. അദേസേതബ്ബദേസേ അദേസനായ പന ഉദാഹരണം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി, വിഹാരതോ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി ഏവമാദികം ഇധ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതം. ‘‘സ ഖോ സോ ഭിക്ഖവേ ബാലോ ഇധ പാപാനി കമ്മാനി കരിത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൩.൨൪൮) പദപൂരണമത്തേ ഖോ-സദ്ദോ, ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൨൧) അവധാരണേ, ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ സാവകാ വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൧) ആദികാലത്ഥേ, വാക്യാരമ്ഭേതി അത്ഥോ. തത്ഥ പദപൂരണേന വചനാലങ്കാരമത്തം കതം ഹോതി, ആദികാലത്ഥേന വാക്യസ്സ ഉപഞ്ഞാസമത്തം, അവധാരണത്ഥേന പന നിയമദസ്സനം. ‘‘തസ്മാ ആമന്തേസി ഏവാ’’തി ആമന്തനേ നിയമോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി.

‘‘ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പുബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി പദം വുത്തന്തി? യദിപി പുബ്ബേ വുത്തം, തം പന യഥാവുത്തട്ഠാനേ വിഹരണകിരിയായ കത്തുവിസേസദസ്സനപരം, ന ആമന്തനകിരിയായ, ഇധ പന ആമന്തനകിരിയായ, തസ്മാ തദത്ഥം പുന ഭഗവാതി പാളിയം വുത്തന്തി. തസ്സത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപന’’ന്തി ആഹ. കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലവചനന്തി വക്ഖമാനായ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായ സവനയോഗ്യപുഗ്ഗലവചനം. ചതൂസുപി പരിസാസു ഭിക്ഖൂ ഏവ ഏദിസാനം ദേസനാനം വിസേസേന ഭാജനഭൂതാതി സാതിസയേന സാസനസമ്പടിഗ്ഗാഹകഭാവദസ്സനത്ഥം ഇധ ഭിക്ഖുഗഹണന്തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സദ്ദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖനസീലത്താ ഭിക്ഖനധമ്മത്താ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ബുദ്ധാദീഹിപി അജ്ഝുപഗതം ഭിക്ഖാചരിയം ഉഞ്ഛാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ അനുട്ഠിതത്താ ഭിക്ഖു. യോ ഹി കോചി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ കസിഗോരക്ഖാദീഹി ജീവികകപ്പനം ഹിത്വാ ലിങ്ഗസമ്പടിച്ഛനേനേവ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ ഭിക്ഖു. പരപടിബദ്ധജീവികത്താ വാ വിഹാരമജ്ഝേ കാജഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോപി ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹജാതത്താ വാ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖൂതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ആദിനാ നയേനാതി ‘‘ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു, ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖു, ഭിന്നത്താ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൦൯) ആഗതനയേന. ഞാപനേതി അവബോധനേ, പടിവേദനേതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖനസീലതാ, ന കസിവാണിജ്ജാദീഹി ജീവനസീലതാ. ഭിക്ഖനധമ്മതാ ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തീ’’തി (ജാ. ൧.൭.൫൯) ഏവം വുത്തഭിക്ഖനസഭാവതാ, ന യാചനാകോഹഞ്ഞസഭാവതാ. ഭിക്ഖനേ സാധുകാരിതാ ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൮) വചനം അനുസ്സരിത്വാ തത്ഥ അപ്പമജ്ജതാ. അഥ വാ സീലം നാമ പകതിസഭാവോ. ഇധ പന തഥാധിട്ഠാനം. ധമ്മോതി വതം. അപരേ പന ‘‘സീലം നാമ വതവസേന സമാദാനം. ധമ്മോ നാമ പവേണി-ആഗതം ചാരിത്തം. സാധുകാരിതാ സക്കച്ചകാരിതാ ആദരകിരിയാ’’തി വണ്ണേന്തി.

ഹീനാധികജനസേവിതവുത്തിന്തി യേ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതാപി ജാതിമദാദിവസേന ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ, യേ ച ഗിഹിഭാവേ പരേസു അത്ഥികഭാവമ്പി അനുപഗതതായ ഭിക്ഖാചരിയം പരമകാപഞ്ഞം മഞ്ഞന്തി, തേസം ഉഭയേസമ്പി യഥാക്കമം ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വചനേന ഹീനജനേഹി ദലിദ്ദേഹി പരമകാപഞ്ഞതം പത്തേഹി പരകുലേസു ഭിക്ഖാചരിയായ ജീവികം കപ്പേന്തേഹി സേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി, അധികജനേഹി ഉളാരഭോഗഖത്തിയകുലാദിതോ പബ്ബജിതേഹി ബുദ്ധാദീഹി ആജീവസോധനത്ഥം സേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതീതി യോജേതബ്ബം. യസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വചനം ആമന്തനഭാവതോ അഭിമുഖീകരണം, പകരണതോ സാമത്ഥിയതോ ച സുസ്സൂസാജനനം, സക്കച്ചസവനമനസികാരനിയോജനഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖവോതി ഇമിനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ സാധുകം മനസികാരേപീതി സാധുകം സവനേ സാധുകം മനസികാരേ ച. കഥം പവത്തിതാ സവനാദയോ സാധുകം പവത്തിതാ ഹോന്തീതി? ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപത്തിയാ സകലസാസനസമ്പത്തി ഹത്ഥഗതാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആദരഗാരവയോഗേന കഥാദീസു അപരിഭവാദിനാ ച. വുത്തഞ്ഹി ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ, യോനിസോ ച മനസി കരോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൫.൧൫൧). തേനാഹ ‘‘സാധുകം മനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തീ’’തി. സാസനസമ്പത്തി നാമ സീലാദിനിപ്ഫത്തി. പഠമം ഉപ്പന്നത്താ അധിഗമവസേന. സത്ഥുചരിയാനുവിധായകത്താ സീലാദിഗുണാനുട്ഠാനേന. തിണ്ണം യാനാനം വസേന അനുധമ്മപടിപത്തിസമ്ഭവതോ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ.

സന്തികത്താതി സമീപഭാവതോ. സന്തികാവചരത്താതി സബ്ബകാലം സംവുത്തിഭാവതോ. യഥാനുസിട്ഠന്തി അനുസാസനിയാനുരൂപം, അനുസാസനിം അനവസേസതോ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂതി യേ പടിച്ചസമുപ്പാദധമ്മേ ദേസനാപസുതാ, തേ. പുബ്ബേ ‘‘സബ്ബപരിസസാധാരണാ ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖൂനം ഏവ ആമന്തനകാരണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ധമ്മദേസനായ പയോജനം ദസ്സേതും കിമത്ഥം പന ഭഗവാതി ചോദനം സമുട്ഠാപേതി. തത്ഥ അഞ്ഞം ചിന്തേന്താതി അഞ്ഞവിഹിതാ. വിക്ഖിത്തചിത്താതി അസമാഹിതചിത്താ. ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്താതി ഹിയ്യോ തതോ പരദിവസേസു വാ സുതധമ്മം പതി മനസാ അവേക്ഖന്താ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ആദിതോ പട്ഠായ ദേസനം സല്ലക്ഖേതും സക്കോതീതി ഇമമേവത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘തേ അനാമന്തേത്വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഭിക്ഖവോതി ച സന്ധിവസേന ഇ-കാരലോപോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഭിക്ഖവോ ഇതീ’’തി, അയഞ്ഹി ഇതിസദ്ദോ ഹേതുപരിസമാപനാദിപദത്ഥവിപരിയായപകാരാവധാരണനിദസ്സനാദിഅനേകത്ഥപഭേദോ. തഥാ ഹേസ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൭൯) ഹേതുമ്ഹി ദിസ്സതി, ‘‘തസ്മാതിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മദായാദാ ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) പരിസമാപനേ, ‘‘ഇതി വാ ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൩) ആദിഅത്ഥേ ‘‘മാഗണ്ഡിയോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൭൩, ൭൫) പദത്ഥവിപരിയായേ, ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ. സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൪) പകാരേ, ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. കിം പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൯൬) അവധാരണേ, ‘‘സബ്ബമത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, സബ്ബം നത്ഥീതി അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) നിദസ്സനേ. ഇധാപി നിദസ്സനേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖവോതി ആമന്തനാകാരോ തമേസ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സേതി ‘‘ഭിക്ഖവോതി ആമന്തേസീ’’തി. ഇമിനാ നയേന ഭദ്ദന്തേതിആദീസുപി യഥാരഹം ഇതിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പുബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ ആമന്തേസീ’’തി വുത്തത്താ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഇധ ഭഗവതോതി സാമിവചനം ആമന്തനമേവ സമ്ബന്ധീഅന്തരം അപേക്ഖതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഭഗവതോ ആമന്തനം പടിഅസ്സോസു’’ന്തി വുത്തം. ഭഗവതോതി ഇദം പന പടിസ്സവസമ്ബന്ധേന സമ്പദാനവചനം. ഏത്താവതാ യം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസപടിമണ്ഡിതം നിദാനം ഭാസിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാഹ – കിമത്ഥം പന ധമ്മവിനയസങ്ഗഹേ കരിയമാനേ നിദാനവചനം, നനു ഭഗവതാ ഭാസിതവചനസ്സേവ സങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി? വുച്ചതേ – ദേസനായ ഠിതിഅസമ്മോസസദ്ധേയ്യഭാവസമ്പാദനത്ഥം. കാലദേസദേസകനിമിത്തപരിസാപദേസേഹി ഉപനിബന്ധിത്വാ ഠപിതാ ഹി ദേസനാ ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി അസമ്മോസധമ്മാ സദ്ധേയ്യാ ച, ദേസകാലകത്തുസോതുനിമിത്തേഹി ഉപനിബന്ധോ വിയ വോഹാരവിനിച്ഛയോ. തേനേവ ചായസ്മതാ മഹാകസ്സപേന ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തം, ആവുസോ ആനന്ദ, കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിനാ ദേസാദിപുച്ഛാസു കതാസു താസം വിസ്സജ്ജനം കരോന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ഇമസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ഭാസിതം.

അപിച സത്ഥു സമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. തഥാഗതസ്സ ഹി ഭഗവതോ പുബ്ബരചനാനുമാനാഗമതക്കാഭാവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. ന ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബരചനാദീഹി അത്ഥോ അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ ഏകപ്പമാണത്താ ച ഞേയ്യധമ്മേസു. തഥാ ആചരിയമുട്ഠിധമ്മമച്ഛരിയസത്ഥുസാവകാനുരോധാഭാവതോ ഖീണാസവത്തസിദ്ധി. ന ഹി സബ്ബസോ ഖീണാസവസ്സ തേ സമ്ഭവന്തീതി സുവിസുദ്ധാ ചസ്സ പരാനുഗ്ഗഹപ്പവത്തി, ഏവം ദേസകസംകിലേസഭൂതാനം ദിട്ഠിസീലസമ്പദാദൂസകാനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അച്ചന്താഭാവസംസൂചകേഹി ഞാണസമ്പദാപഹാനസമ്പദാഭിബ്യഞ്ജനകേഹി ച സംബുദ്ധവിസുദ്ധഭാവേഹി പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധി, തതോ ഏവ ച അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മേസു സമ്മോഹാഭാവസിദ്ധിതോ പച്ഛിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധീതി ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജസമന്നാഗമോ അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തി ച നിദാനവചനേന പകാസിതാ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്തപരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനേന ധമ്മദേസനാദീപനതോ, ഇധ പന മൂലദ്വയവസേന അന്തദ്വയരഹിതസ്സ തിസന്ധികാലബന്ധസ്സ ചതുബ്ബിധനയസങ്ഖേപഗമ്ഭീരഭാവയുത്തസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ബോധിയാ നിദസ്സനതോ ചാതി യോജേതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘സത്ഥു സമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

തഥാ സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. ഞാണകരുണാപരിഗ്ഗഹിതസബ്ബകിരിയസ്സ ഹി ഭഗവതോ നത്ഥി നിരത്ഥികാ പവത്തി, അത്തഹിതത്ഥാ വാ, തസ്മാ പരേസം ഏവ അത്ഥായ പവത്തസബ്ബകിരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സകലമ്പി കായവചീമനോകമ്മം യഥാപവത്തം വുച്ചമാനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം സത്താനം അനുസാസനട്ഠേന സാസനം, ന കബ്ബരചനാ. തയിദം സത്ഥുചരിതം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസേഹി സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥ നിദാനവചനേഹി യഥാരഹം പകാസീയതി, ഇധ പന ദ്വാദസപദികപച്ചയാകാരവിഭാവനേന തേന. തേന വുത്തം ‘‘സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

അപിച സത്ഥു പമാണഭാവപ്പകാസനേന സാസനസ്സ പമാണഭാവദസ്സനത്ഥം നിദാനവചനം, തഞ്ചസ്സ പമാണഭാവദസ്സനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇമിനാ പദേന വിഭാവിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇമിനാ തഥാഗതസ്സ രാഗദോസമോഹാദി-സബ്ബസംകിലേസമലദുച്ചരിതാദിദോസപ്പഹാനദീപനേന വചനേന അനഞ്ഞസാധാരണസുപരിസുദ്ധഞാണകരുണാദിഗുണവിസേസയോഗപരിദീപനേന തതോ ഏവ സബ്ബസത്തുത്തമഭാവദീപനേന അയമത്ഥോ സബ്ബഥാ പകാസിതോ ഹോതീതി. ഇദമേത്ഥ നിദാനവചനേ പയോജനനിദസ്സനം.

നിക്ഖിത്തസ്സാതി ദേസിതസ്സ. ദേസനാപി ഹി ദേസേതബ്ബസ്സ സീലാദിഅത്ഥസ്സ വിനേയ്യസന്താനേസു നിക്ഖിപനതോ ‘‘നിക്ഖേപോ’’തി വുച്ചതീതി ‘‘സുത്തനിക്ഖേപം താവ വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ ഭഗവതോ ദേസനായ സമുട്ഠാനസ്സ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏത്ഥായം ദേസനാ ഏവംസമുട്ഠാനാ’’തി ദേസനായ സമുട്ഠാനേ ദസ്സിതേ സുത്തസ്സ സമ്മദേവ നിദാനപരിജാനനേന വണ്ണനായ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്തം. തതോ ഹേട്ഠാ ‘‘കസ്മാ ഭഗവതാ പടിച്ചസമുപ്പാദവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാ’’തി കേനചി ചോദനായ കതായ ‘‘പരജ്ഝാസയോയം സുത്തനിക്ഖേപോ’’തി പരിഹാരോ സുകഥിതോ ഹോതി. തത്ഥ യഥാ അനേകസതഅനേകസഹസ്സഭേദാനിപി സുത്തന്താനി സംകിലേസഭാഗിയാദിപധാനനയേന സോളസവിധതം നാതിവത്തന്തി, ഏവം അത്തജ്ഝാസയാദിസുത്തനിക്ഖേപവസേന ചതുബ്ബിധഭാവന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി. ഏത്ഥ ച യഥാ അത്തജ്ഝാസയസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ച പരജ്ഝാസയപുച്ഛാഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി ‘‘അത്തജ്ഝാസയോ ച പരജ്ഝാസയോ ച, അത്തജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അത്തജ്ഝാസയോ ച പരജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പരജ്ഝാസയോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പരജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ചാ’’തി അജ്ഝാസയപുച്ഛാനുസന്ധിസമ്ഭവതോ, ഏവം യദിപി അട്ഠുപ്പത്തിയാ അജ്ഝാസയേനപി സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി, അത്തജ്ഝാസയാദീഹി പന പുരതോ ഠിതേഹി അട്ഠുപ്പത്തിയാ സംസഗ്ഗോ നത്ഥീതി. നയിധ നിരവസേസോ വിത്ഥാരനയോ സമ്ഭവതീതി ‘‘ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി വുത്തം. തദന്തോഗധത്താ വാ സമ്ഭവന്താനം സേസനിക്ഖേപാനം മൂലനിക്ഖേപവസേന ചത്താരോവ ദസ്സിതാ, തഥാദസ്സനഞ്ചേത്ഥ അയം സംസഗ്ഗഭേദോ ഗഹേതബ്ബോതി.

തത്രായം വചനത്ഥോ – നിക്ഖിപീയതീതി നിക്ഖേപോ, സുത്തം ഏവ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ. അഥ വാ നിക്ഖിപനം നിക്ഖേപോ, സുത്തസ്സ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ, സുത്തദേസനാതി അത്ഥോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ, സോ അസ്സ അത്ഥി കാരണഭൂതോതി അത്തജ്ഝാസയോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി വാ അത്തജ്ഝാസയോ. പരജ്ഝാസയേപി ഏസേവ നയോ. പുച്ഛായ വസേന പവത്തധമ്മോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി, പുച്ഛാവസികോ. സുത്തദേസനായ വത്ഥുഭൂതസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, അത്ഥുപ്പത്തിയേവ അട്ഠുപ്പത്തി, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. അഥ വാ നിക്ഖിപീയതി സുത്തം ഏതേനാതി സുത്തനിക്ഖേപോ, അത്തജ്ഝാസയാദി ഏവ. ഏതസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ. പരേസം അജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ. പുച്ഛീയതീതി പുച്ഛാ, പുച്ഛിത്വാ ഞാതബ്ബോ അത്ഥോ. തസ്സ പുച്ഛാവസേന പവത്തം ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം വചനം പുച്ഛാവസികം, തദേവ നിക്ഖേപസദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗവസേന ‘‘പുച്ഛാവസികോ’’തി വുത്തം. തഥാ അട്ഠുപ്പത്തി ഏവ അട്ഠുപ്പത്തികോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അപിചേത്ഥ പരേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകാദികാരണനിരപേക്ഖത്താ അത്തജ്ഝാസയസ്സ വിസും സുത്തനിക്ഖേപഭാവോ യുത്തോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥം പവത്തിതദേസനത്താ. പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം പന പരേസം അജ്ഝാസയപുച്ഛാനം ദേസനാപവത്തിഹേതുഭൂതാനം ഉപ്പത്തിയം പവത്തിതാനം കഥം അട്ഠുപ്പത്തിയം അനവരോധോ, പുച്ഛാവസികഅട്ഠുപ്പത്തികാനം വാ പരജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തിതാനം കഥം പരജ്ഝാസയേ അനവരോധോതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം. പരേസഞ്ഹി അഭിനീഹാരപരിപുച്ഛാദിവിനിമുത്തസ്സേവ സുത്തദേസനാകാരണുപ്പാദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിഭാവേന ഗഹിതത്താ പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം വിസും ഗഹണം. തഥാ ഹി ബ്രഹ്മജാലധമ്മദായാദസുത്താദീനം വണ്ണാവണ്ണആമിസുപ്പാദാദിദേസനാനിമിത്തം ‘‘അട്ഠുപ്പത്തീ’’തി വുച്ചതി. പരേസം പുച്ഛം വിനാ അജ്ഝാസയം ഏവ നിമിത്തം കത്വാ ദേസിതോ പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസേന ഏവ ദേസിതോ പുച്ഛാവസികോതി പാകടോവായമത്ഥോതി. അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേതി ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദസബലസുത്തന്തഹാരകോതി ദസബലവഗ്ഗേ അനുപുബ്ബേന നിക്ഖിത്താനം സുത്താനം ആവലി, തഥാ ചന്ദോപമഹാരകാദയോ.

വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദയോ. അജ്ഝാസയന്തി അധിമുത്തിം. ഖന്തിന്തി ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം. മനന്തി ചിത്തം. അഭിനീഹാരന്തി പണിധാനം. ബുജ്ഝനഭാവന്തി ബുജ്ഝനസഭാവം, പടിവിജ്ഝനാകാരം വാ.

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഉഗ്ഘടനം നാമ ഞാണുഗ്ഘടനം, ഞാണേന ഉഗ്ഘടിതമത്തേ ഏവ ധമ്മം ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. ഉദ്ദേസാദീഹി നേതബ്ബോതി നേയ്യോ. ബ്യഞ്ജനപദം പരമം അസ്സാതി പദപരമോ. സഹ ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരധമ്മസ്സ ഉദ്ദേസേ ഉദാഹടമത്തേ ഏവ. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമായോഗോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതീതി അയം സംഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. ഉദ്ദേസതോതി ഉദ്ദേസഹേതു, ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഉദ്ദിസാപേന്തസ്സ വാതി അത്ഥോ, ‘‘ഉദ്ദിസതോ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. പരിപുച്ഛതോതി പരിപുച്ഛന്തസ്സ. അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി അനുക്കമേന അരഹത്തപ്പത്തി ഹോതി. ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി തേന അത്തഭാവേന മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അന്തമസോ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം പുഗ്ഗലോ ബ്യഞ്ജനപദമേവ പരമം കത്വാ ഠിതത്താ ‘‘പദപരമോ’’തി വുച്ചതി.

ഏകചരാതി വിവേകാഭിരതിയാ ഏകവിഹാരിനോ. ദ്വിചരാതി ദ്വേ ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ ഞാണചരിയാദിവസേന വിചരന്താ. ഏസ നയോ സേസേസു. സത്തസുഞ്ഞതാപകാസനേന സുഞ്ഞതം. തതോ ഏവ സണ്ഹം സുഖുമം. ‘‘പരേസം അജ്ഝാസയവസേന ഭഗവാ ഇദം സുത്തം ആരഭീ’’തി വത്വാ തേ പന ‘‘പരേ’’തി വുത്തപുഗ്ഗലാ അപരികമ്മികാ സുപരിസോധിതപുബ്ബഭാഗപടിപദാ ചാതി ദുവിധാ, തദുഭയേസു സത്ഥു പടിപത്തിം ഉപമാമുഖേന പകാസേന്തോ യഥാ ഹീതിആദിമാഹ. രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി ലിഖനവസേന ന ഉപ്പാദേതി. അകതാഭിനിവേസന്തി വിപസ്സനാഭാവനായ അകതാനുയോഗം. സീല…പേ… സമ്പദായാതി അസമാദിന്നസീലം സീലസമ്പദായ, സുപരിസുദ്ധസീലം സമാധിസമ്പദായ, അനുജുകതദിട്ഠിജുകമ്മം ദിട്ഠിസമ്പദായ യോജേന്തോതി യോജനാ.

യന്തി യം പുബ്ബഭാഗപടിപദം സന്ധായ. സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ദിട്ഠി ചാതി കമ്മസ്സകതാദിട്ഠി ചേവ കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠി ച. തിവിധേനാതി അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാതി ഏവം വിസയഭാവതോ തിപ്പകാരേന. യഥാവുത്തദിട്ഠിവിസുദ്ധിയാ വിസേസപച്ചയം സീലംയേവ ഭാവനായ അധിട്ഠാനന്തി വുത്തം ‘‘സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായാ’’തി.

സുധന്തസുവണ്ണം അപഗതസബ്ബകാളകം. ചതുരസ്സാദിധോതോ സുപരിമജ്ജിതമണിക്ഖന്ധോ. പച്ചയധമ്മാനം അവിജ്ജാദീനം തസ്സ തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഹേതുപച്ചയാദിഭാവോ പച്ചയാകാരോ. സോ പന അത്ഥതോ അവിജ്ജാ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി പച്ചയാകാര’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘പച്ചയാകാരോ ഹീ’’തിആദി.

കാമം വോ-സദ്ദോ പദപരട്ഠിതോ പടിയോഗീഅത്ഥവിസേസവാചകോ, നാമപരഭൂതോ പന തം തം കത്തുകമ്മകരണാദിസാധനവിസിട്ഠമേവ പബോധേതി, ഹി-നിപാതപരഭൂതോ പന വചനാലങ്കാരമത്തമേവാതി ആഹ ‘‘വോതി…പേ… ദിസ്സതീ’’തി. തംദേസനന്തി തസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദേസനം. സാ ഹി ഇധ ത-സദ്ദേന പച്ചാമസീയതി. ‘‘സുണാഥാ’’തി സോതവിഞ്ഞേയ്യതാവചനതോ ന കേവലം പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

ഏകത്ഥമേതം പദം ക-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനമത്തസ്സ കതത്താ, തസ്മാ സാധുസദ്ദസ്സ കതോ അത്ഥുദ്ധാരോ സാധുകസദ്ദസ്സപി കതോ ഏവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സാധു ഭന്തേതി യാചാമഹം ഭന്തേതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ആയാചനേ’’തി. പുന സാധു ഭന്തേതി ഏവം ഭന്തേതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമ്പടിച്ഛനേ’’തി. സാധു സാധൂതി അഹോ അഹോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനേ’’തി. സാധു ധമ്മരുചീതി പുഞ്ഞകാമോ സുന്ദരോതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാണവാതി പഞ്ഞവാ. അദ്ദുബ്ഭോതി അദൂസകോ. ദള്ഹീകമ്മേതി ഥിരീകരണേ സക്കച്ചകിരിയായം. ആണത്തിയന്തി ആണാപനേ. ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി ഹി വുത്തേ സാധുകസദ്ദേന സവനമനസികാരാനം സക്കച്ചകിരിയാ വിയ തദാണാപനമ്പി വുത്തം ഹോതി. ആയാചനത്ഥതാ വിയ ചസ്സ ആണാപനത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനേത്ഥ ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം സവനേ നിയോജനവസേന കിരിയന്തരപടിസേധനഭാവതോ, സോതം ഓദഹഥാതി ഹി അത്ഥോ. മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം അഞ്ഞചിന്താപടിസേധനതോ. പുരിമന്തി ‘‘സുണാഥാ’’തി പദം. ഏത്ഥാതി ‘‘സുണാഥ, മനസി കരോഥാ’’തി പദദ്വയേ, ഏതസ്മിം വാ അധികാരേ. ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗ്ഗാഹനിവാരണം സോതദ്വാരേ വിക്ഖേപപടിബാഹകത്താ. ന ഹി യാഥാവതോ സുണന്തസ്സ സദ്ദതോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ ഹോതി. അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹനിവാരണം മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപപടിബാഹകത്താ. ന ഹി സക്കച്ചം ധമ്മം ഉപധാരേന്തസ്സ അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ ഹോതി. ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേതി ‘‘സുണാഥാ’’തി വിദഹനതോ. ധാരണൂപപരിക്ഖാസൂതി ഏത്ഥ ഉപപരിക്ഖഗ്ഗഹണേനേവ തുലനതീരണാദികേ ദിട്ഠിയാ ച സുപ്പടിവേധം സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്യഞ്ജനോതി ഏത്ഥ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം, സഭാവനിരുത്തി. സഹ ബ്യഞ്ജനേഹീതി സബ്യഞ്ജനോ, ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ അത്ഥോ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദികോ. സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥോ, അത്ഥസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. ധമ്മഗമ്ഭീരോതിആദീസു ധമ്മോ നാമ തന്തി. ദേസനാ നാമ തസ്സാ മനസാ വവത്ഥപിതായ തന്തിയാ ദേസനാ കഥനം. അത്ഥോ നാമ തന്തിയാ അത്ഥോ. പടിവേധോ നാമ തന്തിയാ തന്തിഅത്ഥസ്സ ച യഥാഭൂതാവബോധോ. യസ്മാ ചേതേ ധമ്മദേസനാഅത്ഥപടിവേധാ സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ മന്ദബുദ്ധീഹി ദുക്ഖോഗാള്ഹാ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മാ അയം ധമ്മോ…പേ… സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി.

ഏത്ഥ ച പടിവേധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ധമ്മത്ഥാനം ദേസനാഞാണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ ദുക്ഖോഗാഹതാ, പടിവേധസ്സ പന ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ തബ്ബിസയഞാണുപ്പത്തിയാ ച ദുക്കരഭാവതോ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ. ദേസനം നാമ ഉദ്ദിസനം സങ്ഖേപദസ്സനസദിസം. തഥാ ഹി വിഭങ്ഗസുത്തേ ‘‘ദേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തം. തസ്സ നിദ്ദിസനം ഭാസനന്തി ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരതോപി നം ഭാസിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പരിബ്യത്തം കഥനം വാ ഭാസനം.

സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോതി സാളികായ ആലാപോ വിയ മധുരോ കണ്ണസുഖോ പേമനീയോ. പടിഭാനം സദ്ദോ. ഉദീരയീതി ഉച്ചാരീയതി, വുച്ചതീതി അത്ഥോ. ഏവം വുത്തേ ഉസ്സാഹജാതാതി ഏവം ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന കിര സത്ഥാ സങ്ഖേപേനേവ ദേസേസ്സതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസിസ്സതീ’’തി സഞ്ജാതുസ്സാഹാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ.

കതമോതി തസ്സ പദസ്സ സാമഞ്ഞതോ പുച്ഛാഭാവോ ഞായതി, ന വിസേസതോതി തസ്സ പുച്ഛാവിസേസഭാവം കഥേന്തോ ‘‘കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ’’തി വത്വാ തേനേവ പസങ്ഗേന മഹാനിദ്ദേസേ ആഗതാ സബ്ബാപി പുച്ഛാ അത്ഥുദ്ധാരനയേന ദസ്സേതി ‘‘പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ അദിട്ഠം ജോതേതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ. ദിട്ഠം സംസന്ദീയതി ഏതായാതി ദിട്ഠസംസന്ദനാ. സംസന്ദനഞ്ചേത്ഥ സാകച്ഛാവസേന വിനിച്ഛയകരണം. വിമതിം ഛിന്ദതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛനം അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപുച്ഛായ ഹി ‘‘കാ തുമ്ഹാകം അനുമതീ’’തി അനുമതി പുച്ഛിതാ ഹോതി. കഥേതുകമ്യതാ കഥേതുകമ്യതായ.

ലക്ഖണന്തി ഞാതും പുച്ഛിതോ യോ കോചി സഭാവോ. അഞ്ഞാതന്തി യേന കേനചി ഞാണേന അഞ്ഞാതഭാവമാഹ. അദിട്ഠന്തി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന ചക്ഖുനാ വിയ ന ദിട്ഠതം. അതുലിതന്തി ‘‘ഏത്തകം ഇദ’’ന്തി തുലനഭൂതേന ഞാണേന ന തുലിതതം. അതീരിതന്തി തീരണഭൂതേന ഞാണേന അകതഞാണകിരിയാസമാപനതം. അവിഭൂതന്തി ഞാണസ്സ അപാകടഭാവം. അവിഭാവിതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതഭാവം.

പഞ്ചസു പുച്ഛാസു യാ ബുദ്ധാനം സബ്ബതോ ന സന്തി, താ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതപുച്ഛം നിഗമേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. യദി പടിച്ചസമുപ്പാദോ പച്ചയാകാരോ, അഥ കസ്മാ ഭഗവതാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായ സങ്ഖാരാദയോ പച്ചയുപ്പന്നാ കഥിതാതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. പച്ചയുപ്പന്നമ്പി കഥേതി പച്ചയുപ്പന്നദസ്സനേന പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവസ്സ കഥിതഭാവതോ. ആഹാരവഗ്ഗസ്സാതിആദി ‘‘പച്ചയാകാരോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘സമ്ഭവന്തീ’’തി പാളിയം പരതോ വുത്തം കിരിയാപദം ആനേത്വാ യോജേതി, അഞ്ഞഥാ സങ്ഖാരാ കിം കതാതി വാ കരോന്തീതി വാ ന ഞായേയ്യ. പവത്തിയാ അനുലോമതോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിആദികാ അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവാ’’തിആദികാ പന തസ്സ വിലോമതോ പടിലോമകഥാ. അച്ചന്തമേവ സങ്ഖാരേ വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, മഗ്ഗോ. അസേസനിരോധാതി അസേസേത്വാ നിരോധാ സമുച്ഛിന്ദനാ. ഏവം നിരോധാനന്തി ഏവം അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധാനം സങ്ഖാരാനം നിരോധാ. ഇതി അവിജ്ജാദീനം നിരോധവചനേന അരഹത്തം വദതി. സകലസ്സാതി അനവസേസസ്സ. സത്തവിരഹിതസ്സാതി പരപരികപ്പിതജീവരഹിതസ്സ. വിനിവത്തേത്വാതി അനുപ്പാദനിരോധദസ്സനവസേന വിപരിവത്തേത്വാ.

അത്തമനാതി പീതിസോമനസ്സേന ഗഹിതചിത്താ. തഥാഭൂതാ ച ഹട്ഠചിത്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തുട്ഠചിത്താ’’തി. ‘‘തസ്സ വചനം അഭിനന്ദിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ അഭിനന്ദനസദ്ദോ അനുമോദനത്ഥോ. ‘‘അഭിനന്ദിത്വാ’’തി ഏത്ഥ സമ്പടിച്ഛനത്ഥോ. ഇധ പന ഉഭയത്ഥോപി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘അനുമോദിംസു ചേവ സമ്പടിച്ഛിംസു ചാ’’തി.

പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേപീതി ദുതിയസുത്തേപി. പി-സദ്ദേന തദഞ്ഞേസു സുത്തേസുപീതി അത്ഥോ. ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ ഏവാ’’തി വത്വാപി തദേകദേസം ഇധ വിനിയോഗക്ഖമം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി മൂലം. വിത്ഥാരദേസനന്തി ‘‘വിഭജിസ്സാമീ’’തി പദസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന പവത്തം വിഭങ്ഗദേസനം. ഉദ്ദേസദേസനാ പഠമസുത്തേ അനുലോമദേസനാസദിസാവ. പുന വട്ടവിവട്ടം ദസ്സേന്തോതി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ പവത്തിം നിവത്തിഞ്ച ദസ്സേന്തോ. പഠമം ഉദ്ദേസവസേന വിഭജനവസേന വിവട്ടം ദസ്സിതം, തതോ ഏവ ബ്യതിരേകനയേന വിവട്ടമ്പി ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി പുനഗ്ഗഹണം.

തേസം തേസം സത്താനന്തി ഇദം കിഞ്ചി പകാരതോ അനാമസിത്വാ സബ്ബേപി സത്തേ സാമഞ്ഞതോ ബ്യാപേത്വാ ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപതോ…പേ… നിദ്ദേസോ’’തി. ഗതിജാതിവസേനാതി പഞ്ചഗതിവസേന, തത്ഥാപി ഏകേകായ ഗതിയാ ഖത്തിയാദിഭുമ്മദേവാദിഹത്ഥിആദിജാതിവസേന ച. ‘‘ചിത്തം മനോ’’തിആദീസു വിയ കിച്ചവിസേസം, ‘‘മാനസ’’ന്തിആദീസു വിയ സമാനേ അത്ഥേ സദ്ദവിസേസം, ‘‘പണ്ഡര’’ന്തിആദീസു വിയ ഗുണവിസേസം, ‘‘ചേതസികം ഹദയ’’ന്തിആദീസു വിയ നിസ്സയവിസേസം, ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതീ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ അവത്ഥാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭനാ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ കിരിയാഭാവവിസേസം, ‘‘അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതാവിസേസന്തി ഏവമാദികം അനപേക്ഖിത്വാ ധമ്മമത്തം വാ ദീപനാ സഭാവനിദ്ദേസോ. ജിണ്ണസ്സ ജീരണവസേന പവത്തനാകാരോ ജീരണതാതി ആഹ ‘‘ആകാരനിദ്ദേസോ’’തി.

കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാതി കലലകാലതോ പഭുതി പുരിമരൂപാനം ജരാപത്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി പച്ഛിമരൂപാനി പരിപക്കരൂപാനുരൂപാനി പരിണതപരിണതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അനുക്കമേന സുപരിണതരൂപാനം പരിപാകകാലേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി ഖണ്ഡിച്ചാദിസഭാവാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ‘‘ഖണ്ഡിച്ച’’ന്തിആദയോ കാലാതിക്കമേ ജരായ കിച്ചനിദ്ദേസാ. പകതിനിദ്ദേസാതി ഫലവിപച്ചനപകതിയാ നിദ്ദേസാ, ജരായ വാ പാപുണിതബ്ബഫലമേവ പകതി, തസ്സാ നിദ്ദേസാ, ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാതി ഉദകാദിഗതമഗ്ഗേസു തിണരുക്ഖസംഭഗ്ഗതാദയോ വിയ പരിപാകഗതമഗ്ഗസങ്ഖാതേസു പരിപുണ്ണരൂപേസു ലബ്ഭമാനാ ഖണ്ഡിച്ചാദയോ ജരായ ഗതമഗ്ഗാഇച്ചേവ വേദിതബ്ബാ, ന ജരാതി.

യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, ഇന്ദ്രിയാനി ജജ്ജരാനി ഹോന്തീതി ആയുഹാനാദയോ പകതിനിദ്ദേസാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹി പനാ’’തിആദി.

അവിഞ്ഞായമാനന്തരത്താ അവീചിജരാ മണിആദീസു മന്ദദസകാദീസു ഏകേകദസകേസു ച ഖണേ ഖണേ ജിണ്ണവികാരാദീനം ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. തതോ അഞ്ഞേസൂതി മണിആദിതോ അഞ്ഞേസു അഹിച്ഛത്തകാദീസു, പാണീനം ഏകഭവപരിയാപന്നേ സകലആയുസ്മിം ഗഹിതതരുണയുവാജരാകാലേസു, ഏകദ്വിത്തിദിവസാതിക്കമേസു പുപ്ഫാദീസു വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി ജരാവിസേസസ്സ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ സവീചിജരാ നാമ.

ചവനകവസേനാതി ചവനകാനം ഖന്ധാനം വസേന. ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധായ ചുതിയാ ചവനമേവ ചവനതാതി ആഹ ‘‘ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സന’’ന്തി, പാളിയം ‘‘ചുതീ’’തി വുത്തസ്സ മരണസ്സ സഭാവദസ്സനന്തി അത്ഥോ. ഭങ്ഗുപ്പത്തി ഭിജ്ജമാനതാ. തേന ‘‘ഭേദോ’’തി ഇമിനാ ഖന്ധാനം ഭിജ്ജമാനതാ ഭേദസമങ്ഗിതാ വുത്താതി ദസ്സേതി. ഠാനാഭാവപരിദീപനന്തി കേനചിപി ആകാരേന അവട്ഠാനാഭാവദീപനം. ഘടസ്സേവാതി ഹി വിസദിസൂദാഹരണം. യഥാ ഘടേ ഭിന്നേ കപാലാദിഅവയവസേസോ ലബ്ഭതി, ന ഏവം ചുതിക്ഖന്ധേസു ഭങ്ഗേസു, ന കോചി വിസേസോ തിട്ഠതീതി ദസ്സേതും ‘‘അന്തരധാന’’ന്തി വുത്തം. മച്ചുസങ്ഖാതം മരണന്തി മച്ചുസഞ്ഞിതം മരണം. ‘‘കാലമരണ’’ന്തി വദന്തി. സന്താനസ്സ അച്ചന്തസമുച്ഛേദഭൂതം ഖീണാസവാനം മരണം സമുച്ഛേദമരണം. ആദി-സദ്ദേന ഖണികമരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ കിരിയാതി അന്തകസ്സ കിരിയാ, യാ ലോകേ വുച്ചതി ‘‘മച്ചൂ’’തി, മരണന്തി അത്ഥോ. ചവനകാലോ ഏവ വാ അനതിക്കമനീയത്താ വിസേസേന കാലോതി വുത്തോതി തസ്സ കിരിയാ അത്ഥതോ ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭേദപവത്തിയേവ. ‘‘മച്ചു മരണ’’ന്തി വാ ഏത്ഥ സമാസം അകത്വാ യോ ‘‘മച്ചൂ’’തി വുച്ചതി ഭേദോ, തമേവ മരണം ‘‘പാണചാഗോ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുവോകാരവസേനാതി ചതുവോകാരഭവവസേന. തത്ഥ ഹി രൂപകായസഞ്ഞിതോ കളേവരോ നത്ഥി, യം നിക്ഖിപേയ്യ. കിഞ്ചാപി ഏകവോകാരഭവേപി കളേവരനിക്ഖേപോ നത്ഥി, രൂപകായസ്സ പന തത്ഥ അത്ഥിതാമത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ’’തി വുത്തോ. ചതുവോകാരവസേന ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘സേസദ്വയവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി സബ്ബത്ഥേവ ഖന്ധഭേദസബ്ഭാവതോ. സേസദ്വയവസേനാതി സേസഭവദ്വയവസേനേവ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. യദിപി ഏകവോകാരഭവേ രൂപകായോ വിജ്ജതി, കളേവരനിക്ഖേപോ പന നത്ഥീതി ‘‘കളേവരസ്സ സബ്ഭാവതോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. യസ്മാ മനുസ്സാദീസു കളേവരനിക്ഖേപോ അത്ഥി, തസ്മാ മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോതി യോജനാ. കളേവരം നിക്ഖിപീയതി ഏതേനാതി മരണം കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏകതോ കത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ, ഏകജ്ഝം ഗഹണമത്തേന.

ജായനട്ഠേനാതിആദി ആയതനവസേന യോനിവസേന ച ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ പരിയാദിയിത്വാ ജാതിം ദസ്സേതും വുത്തം. കേചി പന ‘‘കത്തുഭാവവസേന പദദ്വയം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ജാതി സഞ്ജാതീ’’തി പന കത്തരി സാമിനിദ്ദേസസ്സ കതത്താ ഉഭയത്ഥാപി ഭാവനിദ്ദേസോ. സമ്പുണ്ണാ ജാതി സഞ്ജാതി. പാകടാ നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി. തേസം തേസം സത്താനം…പേ… അഭിനിബ്ബത്തീതി സത്തവസേന പവത്തത്താ വോഹാരദേസനാ.

തത്ര തത്രാതി ഏകചതുവോകാരഭവേസു ദ്വിന്നം സേസരൂപധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പഞ്ചന്നം, കാമധാതുയം വികലാവികലിന്ദ്രിയാനം വസേന സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുന ദസന്നം ഏകാദസന്നഞ്ച ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സന്തതിയന്തി യേന കമ്മുനാ ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ, തേന അഭിസങ്ഖതസന്തതിയം. തഞ്ച ഖോ പടിസന്ധിക്ഖണവസേന വേദിതബ്ബം.

കമ്മംയേവ കമ്മഭവോ ‘‘ഭവതി ഏതസ്മാ ഉപപത്തിഭവോ’’തി കത്വാ. കമ്മേന നിയ്യാദിതഅത്തഭാവുപപത്തിവസേന ഭവതീതി ഭവോ, തഥാ തഥാ നിബ്ബത്തവിപാകോ കടത്താരൂപഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഭവതീതി കത്വാ ഭവോ’’തി ഉപപത്തിഭവസ്സ വക്ഖമാനത്താ ‘‘കമ്മം ഫലവോഹാരേന ഭവോതി വുത്ത’’ന്തി കഥിതം.

ഉപാദിയന്തി സത്താ ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തി ഏതേന കിലേസകാമേന. ന കേവലം ഇധ കരണസാധനമേവ, അഥ ഖോ കത്തുസാധനമ്പി ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘സയം വാ’’തി. തന്തി വത്ഥുകാമം. കാമോ ച സോ കാമനട്ഠേന, ഉപാദാനഞ്ച ഭുസമാദാനട്ഠേനാതി കാമുപാദാനം. ഏതന്തി കാമുപാദാനപദം. പുന ഏതന്തി കാമുപാദാനസങ്ഖാതം.

സസ്സതോ അത്താതി ഇദം പുരിമദിട്ഠിം ഉപാദിയമാനം ഉത്തരദിട്ഠിം ദസ്സേതും വുത്തം. യഥാ ഏസാ ദിട്ഠി ദള്ഹീകരണവസേന പുരിമം ഉത്തരാ ഉപാദിയതി, ഏവം ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികാപീതി. അത്തഗ്ഗഹണം പന ‘‘അത്തവാദുപാദാന’’ന്തി ഇദം ന ദിട്ഠുപാദാനദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ലോകോ ചാതി അത്തഗ്ഗഹണവിനിമുത്തഗ്ഗഹണം ദിട്ഠുപാദാനഭൂതം ഇധ പുരിമദിട്ഠിഉത്തരദിട്ഠിവചനേഹി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

യേന മിച്ഛാഭിനിവേസേന ഗോസീലഗോവതാദിം സമാദിയതി ചേവ അനുതിട്ഠതി ച, സോ ഗോസീലഗോവതാദീനീതി അധിപ്പേതാനി. തേനാഹ ‘‘ഗോസീല…പേ… സയമേവ ഉപാദാനാനീ’’തി. അഭിനിവേസതോതി അഭിനിവേസനതോ.

അത്തവാദുപാദാനന്തി ‘‘അത്താ’’തി വാദസ്സ പഞ്ഞാപനസ്സ ഗഹണസ്സ കാരണഭൂതാ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. അത്തവാദമത്തമേവാതി അത്തസ്സ അഭാവാ ‘‘അത്താ’’തി ഇദം വചനമത്തമേവ. ഉപാദിയന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹന്തി.

ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പവത്തായാതി ഇദം തണ്ഹായ രൂപതണ്ഹാദിഭാവസ്സ കാരണവചനം ഛദ്വാരാരമ്മണികധമ്മാനം പടിനിയതാരമ്മണത്താ. ജവനവീഥിയാ പവത്തായാതി ഇദം തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനദസ്സനം. സഭാവേനേവ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തസ്സ വേളു വിയ നിസ്സയോ അഹുത്വാ ഓലുമ്ഭകഭാവേന ഭാവോ ഉപാദാനസ്സ പച്ചയഭാവതോ ആരമ്മണമ്പി തംസദിസം വുത്തം. രൂപേതി വിസയേ ഭുമ്മം. സാ തിവിധാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കാമതണ്ഹാ കാമസ്സാദഭാവേന പവത്തിയാ. ഏവം അസ്സാദേന്തീതി സസ്സതദിട്ഠിയാ സഹജാതനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയഭൂതായ സംസട്ഠത്താ നിച്ചധുവസസ്സതാഭിനിവേസമുഖേന അസ്സാദേന്തീ. ഭവസഹഗതാ തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. ഭവതി തിട്ഠതി സബ്ബകാലന്തി ഹി ഭവദിട്ഠി ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, ഭവസ്സാദവസേന പവത്തിയാ ച. ഇമിനാ നയേന വിഭവതണ്ഹാതി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിഭവതി ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീതി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി വിഭവോ ഉത്തരപദലോപേന. ഏവം താനി അട്ഠാരസാതി യാ ഛ കാമതണ്ഹാ, ഛ ഭവതണ്ഹാ, ഛ വിഭവതണ്ഹാ വുത്താ, ഏതാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി തണ്ഹാപച്ചയോ. അജ്ഝത്തന്തി സകസന്തതിയം. ബഹിദ്ധാതി തതോ ബഹിദ്ധാ. അതീതാരമ്മണാനി വാ ഹോന്തു ഇതരാരമ്മണാനി വാ, സയം പന അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. ഇദാനി അപരേനപി പകാരേന അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അജ്ഝത്തികസ്സാതി അജ്ഝത്തികഖന്ധപഞ്ചകം. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. ഉപാദായാതി ഗഹേത്വാ. അസ്മീതി ഹോതീതി യദേതം അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമുദായഗ്ഗാഹതോ അസ്മീതി ഗാഹോ ഹോതി, തസ്മിം സതീതി അത്ഥോ. ഇധ പന രൂപാദിആരമ്മണവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇത്ഥമസ്മീതി ഹോതീതി ഖത്തിയാദീസു ‘‘ഇദംപകാരോ അഹ’’ന്തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ അനുപനിധായ ഗഹണം.

ഏവമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏവമസ്മി, അഞ്ഞഥാസ്മി, അഹം ഭവിസ്സം, ഇത്ഥം ഭവിസ്സം, ഏവം ഭവിസ്സം, അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സം, അസസ്മി, സതസ്മി, അഹം സിയം, ഇത്ഥം സിയം, ഏവം സിയം, അഞ്ഞഥാ സിയം, അപാഹം സിയം, അപാഹം ഇത്ഥം സിയം, അപാഹം ഏവം സിയം, അപാഹം അഞ്ഞഥാ സിയ’’ന്തി ഏതേസം സങ്ഗഹോ. ഉപനിധായ ഗഹണമ്പി ദുവിധം സമതോ അസമതോ വാതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏവമസ്മി, അഞ്ഞഥാസ്മീ’’തി ച വുത്തം. തത്ഥ ഏവമസ്മീതി ഇദം സമതോ ഉപനിധായ ഗഹണം, യഥാ അയം ഖത്തിയോ, ഏവം അഹമസ്മീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഇദം പന അസമതോ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ തതോ അഞ്ഞഥാ അഹം ഹീനോ വാ അധികോ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനി താവ പച്ചുപ്പന്നവസേന ചത്താരി തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഭവിസ്സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അനാഗതവസേന വുത്താനി, തേസം പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസസ്മീതി സസ്സതോ അസ്മി, നിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. സതസ്മീതി അസസ്സതോ അസ്മി, അനിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താനി. ഇതോ പരാനി സിയന്തിആദീനി ചത്താരി സംസയപരിവിതക്കവസേന വുത്താനി, താനി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേന അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. അപാഹം സിയന്തിആദീനി പന ചത്താരി ‘‘അപി നാമാഹം ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനാകപ്പനവസേന വുത്താനി, താനിപി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേതേസു –

ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ ചത്താരോ, സുദ്ധസീസാ സീസമൂലകാ;

തയോ തയോതി ഏതാനി, അട്ഠാരസ വിഭാവയേ.

ഏതേ ഹി സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ നാമ, ‘‘അസ്മി, ഭവിസ്സം സിയം, അപാഹം സിയ’’ന്തി ഏതേ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ നാമ, ‘‘ഇത്ഥമസ്മീ’’തിആദയോ തയോ തയോതി ദ്വാദസ സീസമൂലകാ നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഇധ പാളിയം രൂപാരമ്മണാദിവസേന തണ്ഹാ ആഗതാതി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തികരൂപാദിനിസ്സിതാനീ’’തി. അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ അസ്മീതി ഇമിനാ അഭിസേകസേനാപച്ചാദിനാ ‘‘ഖത്തിയോ അഹ’’ന്തി മൂലഭാവതോ ‘‘അസ്മീ’’തി ഹോതി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സങ്ഗഹേതി തണ്ഹായ യഥാവുത്തവിഭാഗസ്സ സംഖിപനവസേന സങ്ഗണ്ഹനേ കരിയമാനേ. ‘‘ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാകായാ’’തിആദി നിദ്ദേസോ. ‘‘രൂപേ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ’’തിആദി നിദ്ദേസത്ഥോ. ‘‘കാമരാഗഭാവേനാ’’തിആദികോ, ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സുപാദായാ’’തിആദികോ ച നിദ്ദേസവിത്ഥാരോ. ‘‘രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഛളേവാ’’തിആദികോ സങ്ഗഹോ.

യസ്മാ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജനകവിഞ്ഞാണാനി വിയ അനേകാ ഏവ വേദനാ, തസ്മാ താ രാസിവസേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘ഛ വേദനാകായാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വേദനാസമൂഹാ’’തി. നിസ്സയഭാവേന ഉപ്പത്തിദ്വാരഭാവേന നാനാപച്ചയാ ഹോന്തി ചക്ഖുധാതുആദയോ, താ കുച്ഛിനാ ധാരേന്തിയോ വിയ പോസേന്തിയോ വിയ ച ഹോന്തീതി താസം മാതുസദിസതാ വുത്താ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സഹേതൂതി നിസ്സയാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ. അയന്തി അയം വേദനാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ’’തിആദിനാ സാധാരണതോ വുത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വേദനാപദേ. സബ്ബസങ്ഗാഹികാതി കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാനം വസേന സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. ഏവം വിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന സാധാരണതോ വത്വാപി ഇധാധിപ്പേതവേദനമേവ ദസ്സേതും ‘‘വിപാകവസേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി നിസ്സയഭൂതേ ഉപ്പന്നഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസേസു. യസ്മാ ചക്ഖാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ലക്ഖണാദിവിഭാഗതോ, ആയതനനിദ്ദേസേ വിസേസതോ, സാമഞ്ഞതോ ച സദ്ദത്ഥദസ്സനാദിവസേന വിഭാവിതാനി, തസ്മാ ‘‘യം വത്തബ്ബം…പേ… വുത്തമേവാ’’തി ആഹ.

നമനലക്ഖണന്തി ആരമ്മണാഭിമുഖം ഹുത്വാ നമനസഭാവം തേന വിനാ അപ്പവത്തനതോ. രുപ്പനലക്ഖണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. വേദനാക്ഖന്ധോ പന ഏകാവ വേദനാ. സബ്ബദുബ്ബലചിത്താനി നാമ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി. നനു തത്ഥ ജീവിതചിത്തട്ഠിതിയോ ച സന്തീതി? സച്ചം, താസം പന കിച്ചം ന തഥാ പാകടം, യഥാ ചേതനാദീനന്തി തേ ഏവേത്ഥ പാളിയം ഉദ്ധടാ. യേന മഹന്തപാതുഭാവാദിനാ കാരണേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം മഹാഭൂതനിദ്ദേസേ. അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോതി ‘‘വചനത്ഥതോ കലാപതോ’’തിആദിനാ ലക്ഖണാദിനിച്ഛയതോ അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോ. നനു സോ ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്തോ, ന രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേതി? തത്ഥ വുത്തേപി ‘‘ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനീ’’തി അതിദേസവസേന വുത്തത്താ ‘‘രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തോ’’തി വുത്തം. ഉപാദായാതി പടിച്ച. ഭൂതാനി ഹി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപാദാരൂപം ‘‘താനി ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം അവിസ്സജ്ജനതോ. നിസ്സായാതിപി ഏകേ തേസം നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ. പുബ്ബകാലകിരിയാ നാമ ഏകംസതോ അപരകാലകിരിയാപേക്ഖാതി പാഠസേസേന അത്ഥം വദതി. വിഭത്തിവിപല്ലാസേന വിനാ ഏവ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സമൂഹത്ഥേ വാ’’തിആദി വുത്തം. സമൂഹസമ്ബന്ധേ സാമിനിദ്ദേസേന സമൂഹത്ഥോ ദീപിതോതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമൂഹം ഉപാദായാ’’തി. ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൫൮൪) ആഗതനയേന ‘‘തേവീസതിവിധ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഹി ഹദയവത്ഥു ന നിദ്ദിട്ഠം, ‘‘യം രൂപം നിസ്സായാ’’തി വാ പട്ഠാനേ (പട്ഠാന. ൧.൧.൮) ആഗതത്താ ഹദയവത്ഥുമ്പി ഗഹേത്വാ ജാതിരൂപഭാവേന ഉപചയസന്തതിയോ ഏകതോ കത്വാ ‘‘തേവീസതിവിധ’’ന്തി വുത്തം.

ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. അസാധാരണകാരണേന ചായം നിദ്ദേസോ. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘തേഭൂമകവിപാകചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം.

അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണോതി ആയൂഹനസഭാവോ. ചോപനവസേനാതി വിഞ്ഞത്തിസംചോപനവസേന, കായവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനാതി അത്ഥോ. വചനഭേദവസേനാതി വചീഭേദുപ്പാദവസേന, വചീവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപനവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം ചോപനം ന ഭവേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏകൂനതിംസാതി ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാചേതനാവിനിമുത്താ ഏവ ഏകൂനതിംസ ചേതനാ വേദിതബ്ബാ തസ്സാ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയത്താഭാവതോ.

ദുക്ഖേതി ഏകമ്പി ഇദം ഭുമ്മവചനം സംസിലേസനനിസ്സയവിസയബ്യാപനവസേന അത്താനം ഭിന്ദിത്വാ വിനിയോഗം ഗച്ഛതീതി ‘‘ചതൂഹി കാരണേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകോപി ഹി വിഭത്തിനിദ്ദേസോ അനേകധാ വിനിയോഗം ഗച്ഛതി യഥാ തദ്ധിതത്ഥേ ഉത്തരപദസമാഹാരേതി. തന്തി അഞ്ഞാണം. ദുക്ഖസച്ചന്തി ഹദയവത്ഥുലക്ഖണം ദുക്ഖസച്ചം. അസ്സാതി അഞ്ഞാണസ്സ. നിസ്സയപച്ചയഭാവേനാതി പുരേജാതനിസ്സയഭാവേന. സഹജാതനിസ്സയപച്ചയഭാവേന പന തംസഹജാതാ ഫസ്സാദയോ വത്തബ്ബാ. ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന ദുക്ഖസച്ചം അസ്സ ആരമ്മണന്തി യോജനാ. ദുക്ഖസച്ചന്തി ഉപയോഗഏകവചനം. ഏതന്തി അഞ്ഞാണം. തസ്സാതി ദുക്ഖസച്ചസ്സ. ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം പടിച്ഛാദനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘യാഥാവാ’’തിആദി വുത്തം. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി ഏകദേസേന യാഥാവതോ ലക്ഖണപടിവേധോ ഹോതിയേവാതി ‘‘യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേനാ’’തി വത്വാ ‘‘ഞാണപവത്തിയാ ചേത്ഥ അപ്പദാനേനാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. പുരിമം പന പടിവേധഞാണുപ്പത്തിയാ നിസേധകഥാദസ്സനം, പച്ഛിമം അനുബോധഞാണുപ്പത്തിയാ. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ദുക്ഖസച്ചേ.

സഹജാതസ്സ അഞ്ഞാണസ്സ സമുദയസച്ചം വത്ഥു ഹോതി നിസ്സയപച്ചയഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുതോ’’തി. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന. യസ്മാ സമുദയസച്ചം അഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. പടിച്ഛാദനം ദുക്ഖസച്ചേ വുത്തനയമേവ ഏകേനേവ കാരണേന ഇതരേസം തിണ്ണം അസമ്ഭവതോ, കിം പന ഏതം ഏകം കാരണന്തി ആഹ ‘‘പടിച്ഛാദനതോ’’തി. ഇദം വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതും ‘‘നിരോധപടിപദാനം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തദാരബ്ഭാതി തം ആരബ്ഭ തം ആരമ്മണം കത്വാ. പച്ഛിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയന്തി നിരോധോ മഗ്ഗോ. തഞ്ഹി നയഗമ്ഭീരത്താ. ദുദ്ദസന്തി സണ്ഹസുഖുമധമ്മത്താ സഭാവേനേവ ഗമ്ഭീരതായ ദുദ്ദസം ദുവിഞ്ഞേയ്യം ദുരവഗ്ഗാഹം. തത്ഥാതി പുരിമേ സച്ചദ്വയേ. അന്ധഭൂതന്തി അന്ധകാരഭൂതം. ന പവത്തതി ആരമ്മണം കാതും ന വിസഹതി. വചനീയത്തേനാതി വാചകഭാവേന തഥാ ഉപട്ഠാനതോ. സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താതി പീളനാദിആയൂഹനാദിവസേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, അയം സമുദയോ’’തി (മ. നി. ൪൮൪; ൩.൧൦൪) യാഥാവതോ സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പുരിമദ്വയം ഗമ്ഭീരം. തത്ഥാതി പുരിമസ്മിം സച്ചദ്വയേ. വിപല്ലാസഗ്ഗാഹവസേന പവത്തതീതി സുഭാദിവിപരീതഗ്ഗാഹാനം പച്ചയഭാവവസേന അഞ്ഞാണം പവത്തതി.

ഇദാനി ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു പകാരന്തരേനപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുക്ഖേതി ഏത്താവതാതി ‘‘അഞ്ഞാണന്തി വുച്ചമാനായ അവിജ്ജായ ദുക്ഖേ’’തി ഏത്തകേന. സങ്ഗഹതോതി സമോധാനതോ. കിച്ചതോതി അസമ്പടിവേധകിച്ചതോ. അഞ്ഞാണമിവാതി വിസയസഭാവം യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝിതും അപ്പദാനകിച്ചമിവ. ‘‘ദുക്ഖേ’’തിആദിനാ തത്ഥ അവിജ്ജാ പവത്തതി, വിസേസതോ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി കത്വാ സബ്ബത്ഥേവ തഥാ അവിസിട്ഠസഭാവദസ്സനം ഇദന്തി ദസ്സേതും ‘‘അവിസേസതോ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഖണികനിരോധസ്സ ഇധ അനധിപ്പേതത്താ അയുജ്ജമാനത്താ വിരാഗഗ്ഗഹണതോ ച അവിജ്ജാദീനം പടിപക്ഖവസേന പടിബാഹനം ഇധ ‘‘നിരോധോ’’തി അധിപ്പേതോ, സോ ച നേസം സബ്ബസോ അനുപ്പജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതീ’’തി. ‘‘അവിജ്ജാ നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി അവിജ്ജാനിരോധോ, സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തി ഏത്ഥാതി സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ഏവം സബ്ബേഹി ഏതേഹി നിരോധപദേഹി നിബ്ബാനസ്സ ദേസിതത്താ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം ഹീ’’തിആദി. വട്ടവിവട്ടന്തി വട്ടഞ്ച വിവട്ടഞ്ച. ‘‘ദ്വാദസഹീ’’തി ഇദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം ‘‘അനുലോമതോ ദ്വാദസഹി പദേഹി വട്ടം, പടിലോമതോ ദ്വാദസഹി വിവട്ടം ഇധ ദസ്സിത’’ന്തി.

വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ

൩. മിച്ഛാ പടിപജ്ജതി ഏതായാതി മിച്ഛാപടിപദാ, വട്ടഗാമിമഗ്ഗോ ദുക്ഖാവഹത്താ. തം മിച്ഛാപടിപദം. തേനാഹ ‘‘അനിയ്യാനികപടിപദാ’’തി. സോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ കഥം മിച്ഛാപടിപദാ ഹോതീതി? സമ്പത്തിഭവേ സുഖാവഹോവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. വട്ടസീസത്താതി വട്ടപക്ഖിയാനം ഉത്തമങ്ഗഭാവതോ. അന്തമസോതി ഉക്കംസപരിയന്തം സന്ധായ വദതി അവകംസപരിയന്തതോ. ‘‘ഇദം മേ പുഞ്ഞം നിബ്ബാനാധിഗമായ പച്ചയോ ഹോതൂ’’തി ഏവം നിബ്ബാനം പത്ഥേത്വാ പവത്തിതം. പണ്ണമുട്ഠിദാനമത്തന്തി സാകപണ്ണമുട്ഠിദാനമത്തം. അപ്പത്വാതി അന്തോഗധഹേതു ഏസ നിദ്ദേസോ, അപാപേത്വാതി അത്ഥോ. യദഗ്ഗേന വാ പടിപജ്ജനതോ അരഹത്തം പത്തോതി വുച്ചതി, തദഗ്ഗേന തദാവഹാ പടിപദാപി പത്താതി വുച്ചതീതി ‘‘അപ്പത്വാ’’തി വുത്തം. അനുലോമവസേനാതി അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദവസേന. പടിലോമവസേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പടിപദാ പുച്ഛിതാതി ഏതേന പടിപദാ ദേസേതും ആരദ്ധാതി അയമ്പി അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ യഥാരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛായ ഇധാഗതത്താ. അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായമ്പേത്ഥ ബ്യതിരേകമുഖേന അവിജ്ജാദിനിരോധാ പന വിജ്ജായ സതി ഹോതി സങ്ഖാരാനം അസമ്ഭവോതി വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനം ഭാജിത’’ന്തി. സരൂപേന പന തായ വട്ടമേവ പകാസിതം. വക്ഖതി ഹി പരിയോസാനേ ‘‘വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിത’’ന്തി. നിയ്യാതനേതി നിഗമനേ. ഫലേനാതി പത്തബ്ബഫലേന പടിപദായ സമ്പാപകഹേതുനോ ദസ്സിതത്താ. യഥാ ഹി തിവിധോ ഹേതു ഞാപകോ, നിബ്ബത്തകോ, സമ്പാപകോതി, ഏവം തിവിധം ഫലം ഞാപേതബ്ബം, നിബ്ബത്തേതബ്ബം, സമ്പാപേതബ്ബന്തി. തസ്മാ പത്തബ്ബഫലേന നിബ്ബാനേന തംസമ്പാപകഹേതുഭൂതായ പടിപദായ ദസ്സിതത്താതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഫലേന ഹേത്ഥാ’’തിആദി. അയം വുച്ചതീതി ഏവം നിബ്ബാനഫലാ അയം ‘‘സമ്മാപടിപദാ’’തി വുച്ചതി. അസേസവിരാഗാ അസേസനിരോധാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന അവിജ്ജായ അസേസവിരജ്ജനതോ അസേസനിരുജ്ഝനതോ ച. പദദ്വയേനപി അനുപ്പാദനിരോധമേവ വദതി. തഞ്ഹി നിബ്ബാനം. ദുതിയവികപ്പേ അയം ഏത്ഥ അധിപ്പായോ – യേന മഗ്ഗേന കരണഭൂതേന അസേസനിരോധോ ഹോതി, അവിജ്ജായ അസേസനിരോധോ യം ആഗമ്മ ഹോതി, തം മഗ്ഗം ദസ്സേതുന്തി. ഏവഞ്ഹി സതീതി ഏവം പദഭാജനസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പദത്ഥേ സതി. സാനുഭാവാ പടിപദാ വിഭത്താ ഹോതീതി അവിജ്ജായ അസേസനിരോധഹേതുപടിപദാ തത്ഥ സാതിസയസാമത്ഥിയസമായോഗതോ സാനുഭാവാ വിഭത്താ ഹോതി. മിച്ഛാപടിപദാഗഹണേനേത്ഥ വട്ടസ്സപി വിഭത്തത്താ വുത്തം ‘‘വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിത’’ന്തി.

പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ

൪. വിപ്ഫന്ദന്തീതി നിമിസനവസേന. അനിമിസേഹീതി വിഗതനിമിസേഹി ഉമ്മീലന്തേഹേവ. തേന വുത്തം മഹാപദാനേ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ‘‘വിപസ്സീ’’തി പദേ, ഏതസ്മിം വാ ‘‘അനിമിസേഹീ’’തിആദികേ യഥാഗതേ സുത്തന്തേ.

മഹാപുരിസസ്സ അനിമിസലോചനതോ ‘‘വിപസ്സീ’’തി സമഞ്ഞാപടിലാഭസ്സ കാരണം വുത്തം, തം അകാരണം അഞ്ഞേസമ്പി മഹാസത്താനം ചരിമഭവേ അനിമിസലോചനത്താതി ചോദനം സന്ധായ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിം വത്വാ തതോ പന അഞ്ഞമേവ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പലാളയമാനസ്സാതി തോസേന്തസ്സ. അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. അട്ടസ്സാതി അത്ഥസ്സ.

പുഞ്ഞുസ്സയസങ്ഖാതോ ഭഗോ അസ്സ അതിസയേന അത്ഥീതി ഭഗവാതി ‘‘ഭാഗ്യസമ്പന്നസ്സാ’’തി വുത്തം. സമ്മാതി സമ്മദേവ യാഥാവതോ, ഞായേന കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നയേന ഹേതുനാ’’തി. സം-സദ്ദോ ‘‘സാമ’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സാമം പച്ചത്തപുരിസകാരേനാ’’തി, സയമ്ഭുഞാണേനാതി അത്ഥോ. സമ്മാ, സാമം ബുജ്ഝി ഏതേനാതി സമ്ബോധോ വുച്ചതി മഗ്ഗഞാണം, ‘‘ബുജ്ഝതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ ഇധ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സപി സങ്ഗഹോ. ബോധിമാ സത്തോ ബോധിസത്തോ, പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപോ യഥാ ‘‘സാകപത്ഥവോ’’തി. ബുജ്ഝനകസത്തോതി ഏത്ഥ മഹാബോധിയാനപടിപദായ ബുജ്ഝതീതി ബോധി ച സോ സത്തവിസേസയോഗതോ സത്തോ ചാതി ബോധിസത്തോ. പത്ഥയമാനോ പവത്തതീതി ‘‘കുദാസ്സു നാമ മഹന്തം ബോധിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി സഞ്ജാതച്ഛന്ദോ പടിപജ്ജതി. ദുക്ഖന്തി ജാതിആദിമൂലകം ദുക്ഖം. കാമം ചുതുപപാതാപി മരണജാതിയോ, ‘‘ജായതി മീയതീ’’തി പന വത്വാ ‘‘ചവതി ഉപപജ്ജതീ’’തി വചനം ന ഏകഭവപരിയാപന്നാനം തേസം ഗഹണം, അഥ ഖോ നാനാഭവപരിയാപന്നാനം ഏകജ്ഝം ഗഹണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം…പേ… വുത്ത’’ന്തി. തസ്സ നിസ്സരണന്തി തസ്സ ജരാമരണസ്സ നിസ്സരണന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ മഹാസത്തോ ജിണ്ണബ്യാധിമതേ ദിസ്വാ പബ്ബജിതോ, തസ്മാസ്സ ജരാമരണമേവ ആദിതോ ഉപട്ഠാസി.

ഉപായമനസികാരേനാതി ഉപായേന വിധിനാ ഞായേന മനസികാരേന പഥേന മനസികാരസ്സ പവത്തനതോ. സമായോഗോ അഹോസീതി യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝനവസേന സമാഗമോ അഹോസി. യോനിസോ മനസികാരാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി തസ്സ ‘‘യോനിസോ മനസികാരേനാ’’തി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനേന ആഹ. ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണന്തി ‘‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിം പച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ജരാമരണേ കാരണം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ‘‘യസ്മിം സതി യം ഹോതി, അസതി ച ന ഹോതി, തം തസ്സ കാരണ’’ന്തി ഏവം അബ്യഭിചാരജാതികാരണപരിഗ്ഗണ്ഹനേന ‘‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി യാ ജരാമരണസ്സ കാരണപരിഗ്ഗാഹികാ പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജി, തായ ഉപ്പജ്ജന്തിയാ ചസ്സ അഭിസമയോ പടിവേധോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. ഹീതി നിപാതമത്തം. ഇദന്തി യഥാവുത്തസ്സ വട്ടസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘ഏവമിദ’’ന്തി. ഇധ അവിജ്ജായ സമുദയസ്സ ആഗതത്താ ‘‘ഏകാദസസു ഠാനേസൂ’’തി വുത്തം. സമുദയം സമ്പിണ്ഡേത്വാതി സങ്ഖാരാദീനം സമുദയം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ. അനേകവാരഞ്ഹി സമുദയദസ്സനവസേന ഞാണസ്സ പവത്തത്താ ‘‘സമുദയോ സമുദയോ’’തി ആമേഡിതവചനം. അഥ വാ ‘‘ഏവം സമുദയോ ഹോതീ’’തി ഇദം ന കേവലം നിബ്ബത്തിദസ്സനപരം, അഥ ഖോ പടിച്ചസമുപ്പാദസദ്ദോ വിയ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന ഇധ സമുദയസദ്ദോ നിബ്ബത്തിമുഖേന പച്ചയത്തം വദതി. വിഞ്ഞാണാദയോ ച യാവന്തോ ഇധ പച്ചയധമ്മാ നിദ്ദിട്ഠാ, തേ സാമഞ്ഞരൂപേന ബ്യാപനിച്ഛാവസേന ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സമുദയോ സമുദയോ’’തി അവോച. തേനാഹ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖൂതി സമുദയസ്സ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനഭാവോ ചക്ഖു. ഞാതട്ഠേനാതി ഞാതഭാവേന. പജാനനട്ഠേനാതി ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദിതംതംപച്ചയധമ്മപവത്തിയാ ഏതസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ’’തി പകാരതോ വാ ജാനനട്ഠേന. പടിവേധനട്ഠേനാതി ‘‘അയം അവിജ്ജാദി പച്ചയധമ്മോ ഇമസ്സ സങ്ഖാരാദികസ്സ പച്ചയഭാവതോ സമുദയോ’’തി പടിവിജ്ഝനട്ഠേന. ഓഭാസനട്ഠേനാതി സമുദയഭാവപടിച്ഛാദകസ്സ മോഹന്ധകാരസ്സ കിലേസന്ധകാരസ്സ വിധമനവസേന അവഭാസനവസേന. തം പനേതം ‘‘ചക്ഖു’’ന്തിആദിനാ വുത്തം ഞാണം. നിരോധവാരേതി പടിലോമവാരേ. സോ ഹി ‘‘കിസ്സ നിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി നിരോധകിത്തനവസേന ആഗതോ.

വിപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൧൦. സിഖീസുത്താദിവണ്ണനാ

൫-൧൦. ന ഏവം യോജേത്വാതി ‘‘സിഖിസ്സപീ’’തിആദിനാ സമുച്ചയവസേന ഏവം ന യോജേത്വാ. കസ്മാതിആദിനാ തത്ഥ കാരണം വദതി. ഏകാസനേ അദേസിതത്താതി വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘നാനാഠാനേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യദിപി താനി വിസും വിസും വുത്തഭാവേന ദേസിതാനി, അത്ഥവണ്ണനാ പന ഏകസദിസാ തദത്ഥസ്സ അഭിന്നത്താ. ‘‘ബുദ്ധാ ജാതാ’’തി ന അഞ്ഞോ ആചിക്ഖതീതി യോജനാ. ന ഹി മഹാബോധിസത്താനം പച്ഛിമഭവേ പരോപദേസേന പയോജനം അത്ഥി. ഗതമഗ്ഗേനേവാതി പടിപത്തിഗമനേന ഗതമഗ്ഗേനേവ പച്ഛിമമഹാബോധിസത്താ ഗച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. ഗച്ഛന്തീതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു പതിട്ഠിതചിത്താ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യാഥാവതോ ഭാവേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ അഭിസമ്ബുജ്ഝനവസേന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. യഥാ പന തേസം പഠമവിപസ്സനാഭിനിവേസോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബബോധിസത്താ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ബുദ്ധഭാവാനം വിപസ്സനാ, ബുദ്ധത്ഥായ വാ വിപസ്സനാ ബുദ്ധവിപസ്സനാ.

സിഖീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബുദ്ധവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.